Alpay, Meral

Türk Kütüphaneciliği

Turkish

Meral Alpay

Directory of Open Access Journals

HALK KÜTÜPHANESİ KANUNU GEREKLİ Mİ ?

Türk Kütüphaneciliği / Turkish Librarianship (Turkish Librarians’ Association)

289HALK KÜTÜPHANESİ KANUNU GEREKLİ Mİ ?. Doç. Dr. Meral ALPAYKütüphane türleri, tüm toplum kurumlan gibi tarih süreci içinde ait oldukları devrin ve toplumun dünya görüşüne, siyasal yönetimine, İkti­sadî gücüne ve yapısına, bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Siyasî ve İktisa­dî güçler ' kütüphanelere biçim vermiş, ortaya çıkan her kütüphane de toplumuna yeni bilgileri sunarak toplum . düzeninin geliştirilmesine hiz­met etmiştir. Kütüphane ile toplum arasındaki bu karşılıklı etkilenme, yazının icadından buyana vardır ve toplumların yazı ile yönetildikleri her dönemde de var olacaktır. Kütüphanenin bilgileri depolama ve sun­ma görevi hiç bir zaman değişmemiştir, ama bu görevi gerçekleştirme yol ve yöntemleri toplumun geçirdiği siyasal gelişme ve değişmelere bağlı olarak değişmiş ve değişecektir.Halk kütüphanesi tarihsel gelişme içinde batı dünyasının en son or­taya çıkardığı kütüphane türüdür. ■ İlk önce İngiltere’de 1850'lerde, sana­yi devrimi sırasında Manchester’de fabrikalara köylerden gelen işçileri, yeni yaşam ortamlarına uyarlama, işlerinde daha verimli kılma amacı ile kurulmuştur. Bugünkü İngiliz halk kütüphanelerine oranla amaçları daha değişik, kendileri daha küçük kuruluşlardır. Sanayi devriminin yaygınlaştırdığı «halkçılık» kavramının doğurduğu halk kütüphanesi, halkçılık hareketini yaygınlaştıran bir kurum olmuştur.Günümüzde halk kütüphaneleri, örgüt ve yönetim bakımından ait oldukları toplumun siyasal düzenlerine, amaç ve hizmet bakımından da o toplumların İktisadî düzenlerine bağlı olarak bazı ayrılıklar gösterir. Ancak yeryüzündeki bütün halk kütünhanelerinin ortak yanı, halka açık ve kolay ulaşılır olması, . halkı eğitmek istemesi, hangi . toplumsal sınıf­tan veya yaştan olursa olsun halk üzerinde bir baskı yapmadan hizmet etmek istemesidir.Halk kütüphanesini daha önemli yapan bir özellik de içinde veya ya­nında çocuk kütüphanelerini bulundurmasıdır. Çocuk kütüphanesi olma­yan bir halk kütüphanesi eksik, . halk kütüphanesinden (yetişkinler bö­lümünden) yoksun çocuk kütüphanesi de tam değildir.Kim kurar halk ' kütüphanesini?. Batı dünyasında, daha doğrusu ka­pitalist ülkelerde genellikle belediyeler kurar, ama devletten destekleyi­ci yardım ve denetim görür. Komünist ülkelerde de doğrudan doğruya290devlet. Her iki durumda da ülkenin neresinde, hangi koşullarla, hangi büyüklükteki kütüphanenin kurulacağını ve bunların nasıl yönetileceğini ve örgütleneceğini kanun belirler.Bu genel çizgilerden sonra halk kütüphanesini tanımlamak ister­sek, yapacağımız tanımın her ülke için geçerli olmasını bekleyemeyiz. Ancak halk kütüphaneleri bulunan her ülkede, bu örgütün amaç sapta­ması ve yönetiminin mutlaka kanunla düzenlenmesi gereklidir diyebiliriz.Halk kütüphanelerinin topluma bağlı amaç farklılığını ve benzerli­ğini göstermek üzere, biri batı diğeri doğu blokundan seçilen ■ iki ülke kanunu arasında kısa bir karşılaştırma . yapmak yerinde olacaktır.Birinci örnek C) Danimarka halk kütüphaneleri kanunudur. Eski bir geleneği olan Danimarka Halk Kütüphaneleri Kanunu, 1964 yılında ba­zı değişmelerle yeniden kabul edilmiştir. Bu değişmelerin en önemlisi, halk kütüphanesi hizmetinin, devletin zorunlu görevleri arasına girmiş olmasıdır. Bu kanunun 1. maddesinde halk kütüphanesinin amacı şöyle belirlenmiştir : «Bu kütüphanelerin amacı eğitimi, öğretimi ve kültürel hareketleri kitap ve ona benzer diğer gerekli araçları hazır bulundura­rak karşılıksızca desteklemektir.» Amacı böylece saptadıktan sonra ka­nunun 2. maddesi, hizmet alanını şöyle göstermiştir : «Halk kütüphane­leri Danimarka’da oturan herkesin yararlanmasına açıktır. (Özel du­rumlarda devletin kütüphane müdürü, görev sınırlaması yapabilir.)» 3. madde ise nerelerde halk kütüphanesi kurulacağını kesin olarak be­lirtmiştir : «Her komün (en küçük yönetim birimi) ya tek başına ya da öteki komünlerle birlikte, içinde hem çocuklar, hem de yetişkinler bö­lümü olan bir halk kütüphanesi kurmak zorundadır.»Eğitim, öğretim ve kültürel hareketleri desteklemesi ve Danimar­ka'da oturan herkese hizmet etmeyi amaçlaması, kanunun en belirgin özelliğidir. Bir ülkede eğitim, öğretim ve kültürel hareketler, o ülkenin sahip olduğu siyasî ve İktisadî yapısı tarafından plânlanır, plânlamasa bile kendiliğinden oluşturulur, biçimlenir.İkinci örnek (2) ise Çekoslovakya’da 1959’da kabul edilen «Kütüpha­neler için Ortak Düzen Kanunu»ndan alınmıştır. Bu ülkenin siyasî ve İk­tisadî yapısı gereği, ülkede bulunan bütün kütüphanelerin çalışalanı ve biçimi ortak tek bir kanunla belirlenmiştir. Hepsinin ortak amacı ka­nunun 1. maddesinde şöyle açıklanmıştır : «Sosyalist eğitimin ■ önemli ve etkili kitle faktörü olan kütüphanelerin ödevi, çalışanlara bilimsel dün­ya görüşü aşılayarak onların kafaca çok yönlü gelişmelerine yardım et­mek, onların siyasal, kültürel ve meslekî seviyelerinin yükseltilmesinde291yardımcı olmak, özellikle bilimin' ve tekniğin gelişmesini ve yayılmasını sağlamak, aynı zamanda siyasal ve ekonomik sorunların çözümünü des­teklemek ve halkın yaratıcı gücünü geliştirerek ..............................  yar­dımcı olmaktır.»Bu genel amacın gerçekleştirilmesi için bütün kütüphanelerin ortak bir kütüphaneler ağı içinde nasıl çalışacaklarını ayrı bölümlerde sapta­yan bu kanun, halk kütüphanelerini 6. paragrafta şöyle göstermiştir : «1 — Halk kütüphaneleri (belediye, ilçe ve ■ il ■ örgütlerindeki dahil) ortak kütüphaneler ağının temelini oluşturur, özellikle ilçe ve il halk kütüp­haneleri metodik ve bibliyografik bilgi iletim işi; ortak kütüphane ağı­nın bütün kütüphaneleri için kütüphanelerarası ödünç verme söz ko­nusu olduğunda, gerekirse merkez olma durumundadır.»Bir önceki Danimarka örneğinde görüldüğü gibi burada da amaç eğitim, öğretim ve kültürel faaliyetleri destekleyerek mevcut siyasî ve İktisadî düzenin yaşamasına hizmet etmektir. Burada görülen fark, halk kütüphanelerinin, örgüt bakımından diğer kütüphanelerle birlikte aynı ağ içine sokulmuş olmasıdır.Ancak seçilen bu iki ülkenin de eğitim sorunları arasında okurya­zar olmayan nüfusun eğitilmesi sorunu yoktur. Finlandiya (1961), Ma­caristan (1956), Büyük Britanya’da 1964 da durum değişik değildir. Onun için bu ülkelerin kanunlarında amaç saptaması, bu soruna çözüm içermez. Herbiri kendi ülkesindeki kütüphane hizmetini, kendi şartları­na göre örgütlemeğe çalışmakta, halkının kültür seviyesine göre, ■ o se­viyeyi yükseltici amaçlara yönelmektedir.Türkiye’de DurumTürkiye’de bugün halk kütüphanesi kurma ve geliştirme görevi dev­letin elindedir. Belediyeler de yasal olarak kütüphane kurabilirler ama bövle bir girişim gelenek haline gelmemiştir. Gönüllü kuruluşların da kütüphane kurması engellenmemiştir. Bu durum, karma ekonominin kütüphanelere yansıması ile açıklanabilir. Ancak Türkiye’de ne halk, ne üniversite, ne de resmî daire kütüphaneleri için bir kanun vardır. Ka­nunu olan tek kütüphane Ankara’daki Millî Kütüphane’dir. (1950).Buna karşıhk, diğer kütüphane türleri bir yana bırakılırsa, 329’u yetişkinler, 270’i çocuklar için kurulmuş 600 halk kütüphanesi vardır. (3) Yamnda yetişkinler bölümü olmadığı için yalnız çocuk kütüphanesi ek­sik bir halk kütüphanesidir ama yine de yuvarlak olarak 600' ' halk kü­tüphanesi var sayılabilir. Bu halk kütüphaneleri ülerdeki merkez mü­dürlükleri kanalıyla Kütüphaneler Genel Müdürlüğüne, bu Genel ' Mü­dürlük de Kültür Müsteşarlığı kanalıyla T.C. Kültür Bakanlığına bağlıdır.292Halk Kütüphanelerinde 1537 personel çalışmaktadır. Bunların ancak 125’i üniversite mezunudur. Bunlar arasında kütüphanecilik eğitimi gör­memiş üniversite mezunlan vardır.Resmî ağızlardan verilen bu sayılar, nüfusa oranlamak istenirse, 25 Ekim 1970 yılında yapılan nüfus sayımının (4) sonuçlarına bir göz at­mak gerekir. Bu sayıma göre Türkiye’de:6 yaşından büyük erkek ve kadın okuryazar 14 milyon6 yaşından büyük erkek ve kadın okuryazar olmayan 12 milyon 0-6 yaş arasındaki -.nüfus 9 milyonTüm nüfusa hizmet etmesi gereken halk kütüphanelerinin Türki­ye’de okuryazar olmayanlara hizmet etmeyi amaçlamadığı, bir an için kabul edilse bile yaklaşık olarak 20 milyon nüfusa 600 halk kütüpha­nesi, nicelik olarak son derece üzücü durumdur. Kaldı ki, okuryazar ol­mayanların kütüphane hizmetlerinden yararlanır duruma getirilmesi için bazı girişimlerde bulunmak, T.C. Kültür Bakanlığının gelişme plânı ve programlarında yer alması gereken önemli bir konudur. İçinde bulun­duğumuz siyasî ve İktisadî düzenin yaşamasında bu 12 milyon insan gü­cünün, azımsanmıyacak ölçüde olduğu açıktır.Türkiye’de 600 halk kütüphanesi olduğu halde, halk kütüphanesi­nin amacmı ve nasıl ■ örgütleneceğini belirleyen bir kanun yoksa, 1537 personeli —ki bu sayı gittikçe artacakttr— bu örgüt, hangi kanun uyarınca yönetilecektir?. Hangi kanun uyarınca geliştirilip denetlene­cek?. Hangi kanun uyarınca, Türkiye halk kütüphanelerinin, ülke çapın­da yönetim ve uygulamasının iyi veya yetersiz olduğu gösterilebilecek­tir?. Bu soruları bugün için olumlu yönde cevaplandırmak olanaksızdır. Ancak, Cumhuriyet yönetiminin tek partili döneminde çıkarılan bir ka­nunla, devrine göre etkin ve önemli bir halk kütüphanesi hizmesi veren Halkevlerinin (1932-50), çok partili düzene geçerken kapatılması ve çok partili siyasal düzeni yürütecek yeni bir halk kütüphaneleri kanununun çıkartılamamış olması, halk kütüphanelerimizin gelişmesi için önemli bir engel olmuştur.Kanunu olmasa bile, halkın tümüne hizmet verecek bir halk kütüp­haneleri topluluğu ve örgütü olduğuna göre, Türkiye’de bir halk kütüp­hanesi anlayışı var demektir. Nicelik olarak bu örgüt halkın ancak bir kısmına hizmet verecek güçtedir. Henüz billûrlaşıp bir kanun halinde ortaya çıkmamış ' olsa bile, bu anlayışı hiç olmazsa yöneticilerin anla­dığı şekilde saptamak mümkündür. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Kütüp­haneler Genel Müdürlüğü’nün hazırladığı «Halk Kütüphaneleri Yönetme­lik Taslağı» (5) (1969), bu saptamaya yarayacak bir belge niteliğindedir. 293Gerçi o günden bu yana Kütüphaneler Genel Müdürlüğü, yapılan bir değişiklik ile T.C. Kültür Müsteşarlığına bağlanmıştır, ama adı geçen taslağm yerine, henüz bir yenisi ■ çıkarılmamıştır.Bu yönetmelik taslağında halk kütüphanesi şöyle tarif edilmiştir : «Halk kütüphanesi, modern kütüphanecilik kurallarına ' uygun olarak her yaşta, her . seviyede halkın çeşitli konulardaki fikir ürünlerinden . ücretsiz olarak serbestçe faydalanmasını sağlayan, bulunduğu il, ilçe, bucak ve köylerde bölgenin kültürel, sosyal ve ekonomik kalkınmasına yardım eden bir kültür kurumudur.»«Amacı : Halk kütüphanesinin çeşitli çalışmalarının aslî ve birleşik amacı insanlık sevgisini, millî ahlâkı ve müsbet ilim anlayışını Anaya­samızın prensiplerinin ışığı altında vermek, geliştirmek ve yaymaktır.» «Halk kütüphaneleri yaygın eğitim kurumlandır, aslî ■ görevi, kitap okut­ma ■ ve araştırma yeri oluşu yanında, binasının ve elemanlarının imkâm oranında konferans, konser, münazara, temsil, bale ve benzeri sanat, edebiyatla ilgili kültürel ve sosyal faaliyetler merkezi olmalıdır.» (Say­fa ■ : 1).Türkiye’de halk kütüphanesi tarifini ve, amacını, yöneticilerin anla­dığı ' biçimde yansıtması bakımından önemli görüldüğü için buraya akta­rılan bu taslaktaki tarif ve amaç, oldukça geniş tutulmak istenmiştir. Tammda «modeım kütüphanecilik. kuralları», «çeşitli konulardaki fikir ürünleri» gibi yuvarlak ve gereksiz sözler dışında önemli fazlalıklar yok­tur. Tanımda verilen «kültür kurumudur» yargısı, amaçta belirtilen «yaygın eğitim kurumlandır» . yargısı ile daha da belirtilmek istenmiş­tir. Bu da Türkiye’de örgün eğitimin sorumluluğunu yüklenen Millî Eğitim Bakanlığı içinde, Kütüphaneler Genel Müdürlüğünün yerini sap­tara ık gereğinden ortaya çıkmış olabilir. Yine de halk kütüphanesinin «yaygın eğitim kurumu» olarak ele alınması önemli bir adımdır. Aynı adım T.C. Kültür Bakanlığı içinde sürdürülecekse, okuryazarlık sorunu da bu bakanlığın adı geçen eğitim programına alınmalıdır. Amaçta be­lirtilen faaliyetler halk kütüphanesi binasının ve ' elemanlarının imkâm oramnda değil, kütüphanenin imkânları bu faaliyetleri gerçekleştirecek şekilde geliştirilmelidir. Bu doğrultuda düzeltilmesini önerdiğimiz bu düşünce, kanaatimizce kütüphaneleri geliştirecek yönde tedbirler alma­yı çabuklaştıracaktır.«Yaygın eğitim kurumu» yapılmak istenen halk kütüphanelerinin «aslî görevi», bu yönetmelik taslağınca, «kitap okutma ve araştırma ye­ri oluşu» diye saptanmıştır. Herhalde bu aslî görev üzerinde biraz daha, düşünmek gerekmektedir. 1970 nüfus sayımı sonuçlan hatırlanacak olursa, 12 milyon vatandaşın bu «aslî» görevden yararlanması bekle­nemez.294Resmî hiçbir gücü olmayan bu taslak gereğince yönetilmesi düşü­nülen bugünkü halk kütüphanelerinin müdürleri. 1969’dan bu yana mes­lekî çalışmalarım bu taslağa dayandırmak durumunda kalmışlardır. Devlet denetiminin nlsıl yapıldığını, hangi yönetmelik veya kanuna da­yandırıldığım kesin olarak bilmek imkânsızdır. Kütüphane müdürlerini yönetenlerin ■ ve denetleyenlerin de denetimi kanun yoluyla imkân dahi­line sokulmalıdır.Bu sözler yalnızca halk kütüphaneleri için değil, Millî Kütüphane dışında kamu sektörünün tüm kütüphaneleri . için geçerlidir. Halk kütüp­hanelerini vurgulamamızın nedeni, bu kütüphanelerin tüm nüfusa hiz­met vermek durumunda olmalarındandır.Buraya kadar verilen bilgiler ışığında, şayet yukarıda adı geçen yö­netmelik taslağında da belirtildiği ■ gibi «Anayasamızın prensipleri» uya­rınca hareket edilmek isteniyorsa, kütüphanecilerden beklenen verimli hizmet için şu sorunların da çözümüne ivedilik kazandırılması gerek­mektedir :1 — Devletin kütüphanelere, kütüphanelerin devlete karşı görev ve sorumluluklarının belirtilmesi için bir kütüphaneler kanununun çı­kartılması,2— Ülkede bulunan her tür kütüphanenin ortak çalışma, yönetim ve denetiminin mutlaka sağlanması;3 — Varolan . kütüphanelerin nicelik ve nitelik bakımlardan geliş­tirilmesi için kütüphanelere, özellikle halk kütüphanelerine' ayrılan büt­çenin arttırılması,4 — Türkiye’de kütüphanecilik mesleğinin devlet personel kanunu ile uyuşan ve çelişen yanlarının saptanması.İçinde bulunduğumuz kütüphanecilik ve kütüphaneler karmaşası­nın çözümü, birbirine çok bağlı olduğu açıkça görülen bu geniş kap­samlı sorunların çözümüne bağlıdır.FAYDALANILAN KAYNAKLAR :(1) Büchereigesetze I. Daenemark 1964. Mit Kommentaren von Erik Allerslev Jensen. DBV Büchereidienst, 1966, Beiheft 18, s. 19.(2) Aynı yer s. 5.(3) 10. Kütüphane Haftası (25-31 Mart 1974) açılış töreni konuşmaları. T.K.D. Bülteni 1974, XXIII. C., s. 9-13.(4) Genel nüfus sayısı. 25 Ekim 1975. Örnekleme sonuçları. Başbakanlık Dev­let İstatistik Enstitüsü. Ankara, 1972.(5) Halk kütüphaneleri yönetmelik taslağı. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Kü­tüphaneler Genel Müdürlüğü. 1969.

http://doaj.org/search?source=%7B%22query%22%3A%7B%22bool%22%3A%7B%22must%22%3A%5B%7B%22term%22%3A%7B%22id%22%3A%229d80f460abbb4aaf9e49c7558520b8ac%22%7D%7D%5D%7D%7D%7D

HALK KÜTÜPHANESİ KANUNU GEREKLİ Mİ ?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Türk Kütüphaneciliği / Turkish Librarianship (Turkish Librarians’ Association)