artykuł zamieszczony w materiałach sympozjum "Polska i Rumunia - od historycznego sąsiedztwa do europejskiego partnerstwa"

Gorzelana, Joanna

Zielonogórska Biblioteka Cyfrowa (Digital Library of Zielona Gora)

l ' 
-
POLSK,\ l RIJMIJNJ,\- OD fliSTORYUNf60 §..\SifDZTW..\ 
DO fiJROPf.JSKif60 PARTNERSTW..\ 
l • 
~ ----------------------------------­' 
• • • POLONIA SI ROMANIA - Df LA VfCINA l AlfA ISlORICA 
# • 
LA PARYfNfRIA TUL flJROPfAN 
l • 
Z.ALESZ(ZYKI 
• 
l l 
SN • .AYYN • 
Joanna Gorzelana 
Uniwersytet Zielonogórski 
BOSORKA BOSORJ. .. 
KILKA SŁÓW O CZAROWNICACH 
W ŚWIETLE PODAŃ POLAKÓW Z BUKOWINY 
Wstęp 
"Słownik gwar polskich" z początku XX w. podaje, że słowo bosorka oznacza 
'przezwisko na złą kobietę'. Dowiadujemy się z niego, że słowo pochodzi z języka wę­
gierskiego, gdzie rzeczownik bosorka (boszorka) znaczy 'czarownica, jędza'. Współ­
czesny słownik gwar polskich, opracowywany przez Zakład Dialektologii Polskiej In-
stytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, podaje następującą definicję lekse-
mu bosorka: 'czarownica, wróżbiarka'. Jako miejsca, gdzie można spotkać się z tym 
leksemem wymienione są: miejscowość Czarne z okolic Czadcy (Czechosłowacja, 
obecnie Słowacja), Orawa (obecnie w granicach Polski i Słowacji) i Pojana Mikuli 
(Bukowina rumuńska). Współczesne słowniki języka polskiego nie notują tego lekse-
mu, choć jest używany przez niektórych Bukowińczyków mieszkających w Polsce. 
Celem tego szkicu jest przedstawienie, w jaki sposób ksztahuje się obraz bo-
sorki w podaniach ludowych opowiadanych na Bukowinie. Bazą materiałową jest pięć 
opowiadań urodzonego na Bukowinie (w Starej Hucie, obecnie Ukraina) w 1935 r. 
Zygfryda Seula, mieszkającego obecnie w Polsce. W pracy zamiennie stosujemy lek-
sem basorka- czarownica oraz bosorić/pobosorić - czarować/poczarować. 
Wygląd zewnętrzny i zachowanie bosorek 
O powierzchowności, cechach zewnętrznych znamionujących czarownicę nie 
można mówić jednoznacznie. Przyjmuje się, że bosori, czyli czaruje, starsza kobieta-
stara babka, ale może być też młoda dziewczyna, wtedy jest bardzo nieładna. Jednak 
na podstawie wyglądu nie można jednoznacznie określić, która osoba jest bosorką. 
Bardziej świadczyło o tym jej zachowanie, różniące się od postępowania innych ko-
biet. Z opowiadań wynika, że basorki spotykały się na sabatach albo na swoich tań­
cach, np. na Ciudyńskiej Wieży. Świadek opowiadał: "I tak patrzymy, a tam w kierun-
ku Ciudyńskiej Wieży takie jasne światełka równo się przesuwają. Nie wyglądało to 
jakby ktoś szedł i świecił, bo przecież, gdyby ktoś szedł i niósł światło, to światła też 
szłyby pod górę. A te światła było widać równiutko. A dorośli mówili: - O, patrzcie 
się, basorki idą na sabat na Ciudyńskę Wieżę". Legenda mówi, że inny człowiek w sta-
rej, nieużywanej stodole, w której świeciło się światło: "Zobaczył pięć kobiet, które 
w dziwnym jakimś tańcu krążyły po stodole. Od razu wiedział co to je, że to bosorki. 
I one go też zobaczyły, od razu drzwi zamknęły i powiedziały: - Tysi nas poznał, to te-
raz z tobą bydzie kuniec, musisz umrzeć. Bo one nie chciały dopuścić do tego, aby ktoś 
wiedział, kim one są. Chciały go zabić. Zaczęły się kolejno brać z nim w zapasy, ale 
żadna go nie mogła przemóc. Bo one nie wiedziały o tym człowieku wszystkiego. Zo-
r 
' 
416 BOSORKA BOSORL 
baczyły tylko, że coś jest nie tak, bo jak one nie mogły przemóc normalnego człowie­
ka, to znaczyło, że jakaś większa siła za nim stoi". A człowiek ten rzeczywiście miał 
pomoc od Boga, gdyż wcześniej zakonnicy zmówili nad nim specjalną modlitwę eg-
zorcyzmu. Modlitwa więc chroniła przed ich siłami, o czym czarownice nie wiedziały. 
Z dalszej części legendy dowiadujemy się, że "chwyciły się jednak za ręce i go obstą­
piły, mówiąc: - Przysiądz, że zanim kiera nie umri, nie wydasz, kiera je bosorka. Jeżeli 
tylko zechcesz v.ydać - zagroziły - to jeszcze nie zdążysz powiedzieć jej imienia, a my 
cię udusimy. No i on, w wielkim strachu, zaręczył: - Przysięgam, że nie wydam. Póź­
niej poszedł do zakonników, którzy się wcześniej modlili nad nim i pytał: - Onymnie 
nie mogły przemóc, ale czy teraz mogą mnie udusić? Na to ci zakonnicy mu powiedzie-
li: - Tak, jeśli zdradzisz imię, to przez to, żeś złożył taką przysięgę, to ony mogą cię 
udusić. Ale - dodali - możesz to ltykorzystać. I zdarzało się, że korzystał z tych przy-
siąg. Ponoć nawet kilka razy, bo tak mówili ludzie, którzy z nim jeździli i opowiadał 
o tymjego syn. Gdy jechał wozem skądś w nocy i było daleko do domu i bardzo ciem-
no, to on mówił: - Zaraz num poświcom. A potem kazał tym ludziom, którzy z nim by-
li, aby go dokładnie przykryć, najczęściej brali puste worki po węglu drzewnym, to 
mówił: - Teraz cię wypowiem- i pomyślał o którejś z nich. To wtenczas nagle zjawiało 
się światełko w postaci lichtara, obchodziło trzy razy dookoła wozu i szło przed wo-
zem bez względu na to, czy to było pięć czy dziesięć kilometrów, aż do niego na pod-
wórko do domu. l tak zajechali do domu. Wtedy, kto z nim był, to konie wyprzęgał, za-
mykał i jeszcze raz wszystkimi ~orkami dokładnie okrywano na dobre i on spał pod 
tymi workami do rana. Dopiero rano on wtedy wstawał, albo go budzili. Często on to 
robił jak był wypity i tak wykorzystywał te siły. I chociaż ten chłop był pijakiem, ale 
do końca życia nigdy nie był tak pijany, żeby po pijanemu gdzieś powiedzieć, które 
kobiety tam były". 
Przejdźmy teraz do opisu mocy, jaką miały czarownice. Według przytoczone-
go opowiadania o spotkaniu w stodole bosorki nie mogły pokonać chłopa, gdyż wcześ­
niej zakonnicy zmówili nad nim specjalną modlitwę egzorcyzmu. Modlitwa więc chro-
niła przed ich siłami. Aby złapać czy zwabić bosorkę, należało wykonać szereg prak-
tyk, posługując się poświęconą kredą i "kołkiem cisowym, poświęconym w dziewińciu 
cyrkwiach", a także poświęconym węglem, którym rysowano znaki krzyża. Wierzono, 
że bosorki służą szatanowi i można z nimi walczyć tylko w imię Boga. W jednej z le-
gend mówi się o tym, że czarownica podczas pełni księżyca współżyje z szatanem 
przypominającym maszkarę. Swoją magiczną moc kobieta przekazuje córce wchodzą­
cej w okres pokwitania. Przeciwdziałać temu można tylko zabijając matkę-czarownicę 
zanim córka dorośnie. 
Wierzono, że czarownica może spowodować zauroczenie chłopaka, tak że bę­
dzie chciał się żenić nawet z nieatrakcyjną dziewczyną. Jednak uznawanym za najbar-
dziej szkodliwe działaniem czarownic na Bukowinie było zabieranie mleka krowom. 
Wierzono, że wykonując odpowiednie czynności taka kobieta może spowodować, że 
mleko, które ma krowa w wymieniu znajdzie się w innym miejscu. Jedna z opowiada-
nych historii mówi o tym, że nawet przypadkowa osoba może uzyskać taki sam efekt 
jak czarownica- czyli "zabrać mleko". Oto dłuższy fragment: "Gdy tak szedł w nocy 
[od dziewczyny -przyp. J G.] miedzą, to zobaczył i usłyszał przed sobą taką starą bab-
kę, która miała skobek, taki jak na mleko. Ona tak sobie idzie miedzą i mówi: - Bierę 
pożytek, ale nie wszytek, bierę pożytek, ale nie wszytek ... A on szedł z tyłu za nią tak, że 
go nie widziała ani nie słyszała. I dla śmiechu wymachiwał końskimi uzdami, które 
miał w ręku mówiąc: - A ja resztę, a ja resztę ... Przyszedł do domu, wszedł do sieni, 
Joanna Gorzelana 417 
powiesił uzdy na takim klinku, gdzie się wieszało uprząż końską, a sam wszedł po dra-
binie na siano spać. Przed wzejściem słonka, jak już dobrze świtało, ojciec chciał 
wyjść na dwór. Zrobił krok do tej sieni, a ta sień była niżej. I się bardzo zdziwił, bo 
tam było mokro, myślał, że to woda, ale nie! Otworzył drzwi na dwór i w rannym 
świetle zobaczył, że ciurkiem z uzd końskich płynie mleko. Poznał, że to coś nie tak. 
Zawołał syna i pytał: - Ty powidz, co robileś z tymi uzdami? A syn, wystraszony, bo 
sam widzi co się dzieje, opowiedział wszystko. Wtedy ojciec powiedział: - To bosorka, 
musimy do niej iść, aby to odczyniła. l razem z synem szybko poszli do tej baby, żeby 
przyszła i odczyniła. I ona to zrobiła, ale strasznie ich przy tym prosiła i zaklinała: 
-Ale mnie nie wydajcie. I Dawideny na tym wygrały, bo ten człowiek przyobiecał, ale 
postawił warunek: - Nie »ydam cię. ale już nie zabieraj mleka, ale uważaj- dodał- bo 
jak się tylko ktoś poskarży, że im mleko zabierasz, to cię »ydam. I ona poprzestała, ale 
też musiała z tymi wszystkimi swoimi znajomymi czarownicami załatwić, żeby na tym 
terenie też nie czarowały i nie zabierały mleka". 
Z tej opowieści wynika, że czary można było "odczynić", a co szczególnie in-
teresujące- czynność magiczną mógł wykonać ktoś, kto nie wierzył w jej skuteczność 
i efekt był taki sam. Dowiadujemy się również, że nie tylko kobiety mogły bosorić i za-
bierać mleko. Pewien Bukowińczyk podczas pierwszej wojny światowej znalazł się 
w niewoli włoskiej, gdzie bardzo głodował: "Był bardzo słaby, myślał, że już nie prze-
żyje i bardzo mu się chciało jeszcze raz w życiu napić przed śmiercią mlika. Ale tam 
nie było mowy o żadnym mliku. A był z nim w niewoli taki Hucuł, nazywał się Semen, 
pochodził znad Czeremoszy. I ten Semen mówi do niego: - Słuchaj, jak tak bardzo 
chcesz mlika, to ja coś zrobim i ci go dam. To on odpowiadał, że on bardzo chce mlika, 
bo czuje, że jest umierający, ale tak bardzo chciałby jeszcze przed śmiercią popić mli-
ka. To ten Semen wziął bagnet, żołnierską menażkę i podszedł do jakiegoś drzewa, 
wbił bagnet w to drzewo, podstawił menażkę i doił mleko z tego bagnetu, aż nadoił ca-
łą menażkę i dał do picia. I ten człowiek powoli przez dzień tę menażkę tego mleka 
wypił i nie umarł, ale co dzień czuł się lepiej i lepiej, aż do końca wojny". Zwróćmy 
uwagę, że osobą, która potrafiła w potrzebie "wydoić" bagnet wbity w drzewo był hu-
culski żołnierz, wierzono więc, że wśród Hucułów była to powszechna umiejętność. 
W innym opowiadaniu mowa jest o tym, co spotkało dwóch chłopaków, którym zach-
ciało się słodkiego mleka, gdy latem pracowali w lesie. "Zaszli do grażdy huculskiej 
i pytają, czy tam mogliby kupić dzbanek mleka. A stara Hucułka mówi, że dobrze, ale 
się jeszcze zapytała jakiego mleka, a jak jej powiedzieli, że słodkiego, to kazała im po-
czekać. I wyszła. No to ten starszy czekał na przyzbie, a młodszy, jako ciekawski, za-
stanawiał się, czemu ta kobieta nie poszła do obory, ale do takiej komory. I przez szpa-
rę zajrzał tam. A ta Hucułka siadła na koźlicę, to było narzędzie służące chłopom do 
obróbki drzewa, coś takiego jak prymitywne imadła. Na tym się obrabiało toporzyska 
czy strugało się jakieś kawałki. W ogóle służyło do obróbki drewna. I ten chłopak pa-
trzy i widzi, że ta Hucułka postawiła skabek pod tę koźlicę i doi, a z tej koźlicy to mle-
ko ciekło do skobka. To on zdziwiony kiwnął na kolegę i jak we dwójkę to zobaczyli, 
jak wzięli nogi za pas, to uciekli". Strach przed basarieniem wynikał ze świadomości, 
że osoby, które zajmowały się czarami współdziałały ze złymi mocami. Wierzono, że 
ich dusze są potępione. W jednej z legend mąż, aby uchronić córkę przed zostaniem 
czarownicą, idzie po rady do ciabana i postępuje zgodnie z jego wskazówkami. Ciaban 
zapytał, czy ma jakieś pomieszczenie bez okien, a gdy chłop powiedział, że ma nową 
komorę, ciaban poradził: "- Masz tu świnconą kredę i »yngiel. Porysuj po tych ścia­
nach komory w środku i na wierchu krzyże, a potym musisz zwabić swoją żonę do tej 
418 SOSORKA BOSORI. .. 
kom my - zaprowadź ją do tej kommy, bez okien, i zaprij dwieri na tri dni, by nie mo-
gła 'vlyjść. I by nikt tam nie zaglundał. A gdy dziecko zajrzało do tej komory, to zo-
baczyło tylko kości i pełno rozłażących się po dziurach i po podwalinach gadów. Jakie 
to były gady - węże - to dokładnie nie wiadomo, bo dziecko, które to widziało, do-
kładnie nie znało. Chłop te kości kazał pochować w trumnie popisanej krzyżami, aby 
diabeł do duszy nie miał dostępu. Wierzył, że to co się namęczyła, gdy umierała, to bę­
dzie miała ofiarowane za to, że współpracowała z diabłem i wykorzystywała jego moc. 
Ten chłop przeniósł się z dziećmi i siedział potem gdzie indziej. A chałupa, w której 
mieszkali i w której to wszystko się wydarzyło została spalona i ludzie do dziś poka-
zują, w którym miejscu ta chałupa była. Jednak przez te dwieście lat w tym miejscujuż 
nikt nie postawiał chałupy i nie mieszka". 
Inna legenda opowiada o tym, jak człowiek, którego krowie ktoś zabierał mle-
ko "w oznaczonym dniu zakreślił święconą kredą koło przed drzwiami obory, wywier-
cił w lewo świdrem dziurę w progu i wbijał lewą ręką przez kark powoli ten poświęco­
ny w dziewięciu cyrkwiach kołek. I przyleciała do niego z drugiej wioski baba, wcale 
nie była jeszcze stara i prosi go: - Na miły Bóg, nie wbijaj dalej tego kołka, bo mnie za-
bijesz". W dalszej części opowiadania jest mowa o tym, że człowiek wbił kołek do 
końca i kobieta upadła martwa. Zabójca bardzo żałował tego, co zrobił i do końca ży­
cia pokutował za ten czyn, gdyż uśmiercającbosorkę skazał ją na wieczne potępienie. 
Opowiadano także, jak wyglądał pogrzeb jednej z czarownic: "Gdy wykopali 
jej grób i puścili na powrozach trumnę do grobu, to nie wiadomo skąd dziesiątki węży, 
ogromne kłębowisko gadów tę trumnę oplotło, że aż groza wzięła ludzi. Ci, którzy za-
kopywali trumnę błyskawicznie zasypali ziemią i z tego cmentarza uciekli, bo strach na 
nich ogromny był. A ten pogrzeb, tak się złożyło, że był bez księdza". Ów brak księdza 
na pogrzebie ma też znaczenie symboliczne, bo choć ludzie chcieli zorganizować po-
grzeb chrześcijański, nie mogli tego zrobić. Czarownica musiała być pogrzebana bez 
księdza. 
Zakończenie 
Wiara w czarownice na Bukowinie, jak i innych terenach Europy Środkowej 
była powszechna. Nie organizowano tamjednak samosądów- jeżeli ktoś podejmował 
się walczyć z bosorkami, to też odwoływał się do magii. Ale dzisiaj już Ciudyńska 
Wieża nie jest miejscem sabatów. Na obchody drugiego tysiąclecia ksiądz katolicki 
zmobilizował ludzi ze Starej Huty do wzięcia udziału przed Wielkanocą w drodze 
krzyżowej na tę wieżę i postawienia tam krzyża. W tej drodze krzyżowej uczestniczyli 
nie tylko katolicy, ale właściwie wszyscy mieszkańcy Starej Huty, gdzie więcej niż poło­
wa ludności jest prawosławna. Wszyscy wzięli udział w nabożeństwie, wierząc, że 
w ten sposób pozbędą się szatańskiego działania. 
Bibliografia 
J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, Kraków 1900-1912. 
E. Kłosek, Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, 
Wrocław 2005. 
Słownik gwar polskich, red. J. Rei chan, Kraków 1992, t. II, Z. 3(6). 
Słownikjęzyka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1-11, Warszawa 1958-1969. 
Z. Seul, J. Gorzelana, Gwari/i na Bukowinie ... Baśnie, legendy, historie prawdziwe [w druku]. 
Joanna Gorzelana 
Universitatea din Zielona Góra 
Joanna Gorzelana 
BOSORCA. 
CATEVA CUVINTE DESPRE VRAJI IN LUMINA 
LEGENDELOR POLONEZILOR DIN BUCOVINA 
419 
Articolul se refera la modul in care oamenii care au venit din Bucovina in Po-
lonia i~i amintesc de fenomenu! vrajilor ~i de persoana bosorca. "Dictionarul dialecte-
lor poloneze" de la inceputul sec. XX da sensui cuviintului bosorca care insearnna po-
reda pentru o femeie rea. Din dictionar aflam ca acest cuvant provine din limba ma-
ghiara, unde substantivul boszorka insearnna vrajitoare, femeie rea. 
Definirea cuvantului bosorca are, in principiu, un domeniu mai restriins decat 
definitia lui cuprinsa in "Diqionarul dialectelor poloneze". El se refera mai ales la fe-
meia care "lua laptele". Din text se poate afla ce actiuni magice erau folosite pentru 
a face vraji ~i pentru a neutraliza vrajile. Legendele pastreaza, de asemenea, informatii 
despre caracterul didactic, despre moartea ~i inmormiintarea vrajitoarelor. Baza mate-
riala este reprezentata de cinci povestiri ale lui Zygfryd Seul nascut in 1935 in Bucovi-
na (in Stara Huta, in prezent Ucraina) care actualmente locuie~te in Polonia. 


"Bosorka bosori..." kilka słów o czarownicach w świetle podań Polaków z Bukowiny

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zielonogórska Biblioteka Cyfrowa (Digital Library of Zielona Gora)