Стаття присвячена деяким фонетичним і фонологічним особливостям польської мови з огляду порівняння української та польської мов. В ній висвітлено характерні риси польської фонетики, які ускладнюють українцям засвоєння певних артикуляційних умінь польської мов

Місяць, Н. К.

Місяць Н. К.

Zhytomyr State University Library

Українська полоністика. - № 10, 2013, - с. 3 – 8. УДК 81- 112                                                                                                             Natalia Misjac                                                            Uniwersytet Państwowy w Żytomirzu imienia Iwana Franki                                                                                                                     O NIEKTóRYCH  FONETYCZNO-FONOLOGICZNYCH   CECHACH  JęZYKA  POLSKIEGO    Artykuł jest poświęcony ustaleniu fonetycznych i fonologicznych cech języka  polskiego, występujących  przy  porównywaniu systemów języków  ukraińskiego i polskiego. W nim są wyświetlane niektóre cechy  charakterystyczne fonetyki polskiej, utrudniające Ukraińcom przyswajanie  pewnych artykulacyjnych umiejętności języka polskiego.   Obiektem naszego badania są charakterystyki fonetyczne oraz fonologiczne języka polskiego jako najbardziej spółgłoskowego w rodzinie języków słowiańskich, aspekty wymowy polskiej z punktu widzenia Ukraińców uczących się jezyka polskiego. Celem tego artykułu jest ustalenie niektórych cech charakterystycznych fonetyki polskiej, które utrudniają Ukraińcom przyswajanie języka polskiego, w tym leksykalnych, kategirialnych i konstrurcyjnych składników.  U podstaw naszego badania leży koncepcja fonologii naturalnej dla celów badań kontrastywnych. Jesteśmy głęboko przekonani, że fonetyka i fonologia kontrastywna nie powinni ograniczać się do faktów, dotyczących artykulacji i percepcji, lecz mają też zwracać uwagę na wzajemne powiązania cech fonetycznych i pewnych aspektów płaszczyzny treściowej. Zwracają na siebi uwagę pewne cechy systemu fonetyczno-fonologicznego języka polskiego, które odróżniają go nie tylko od wszystkich innych języków, lecz również od pozostałych języków słowiańskich, w tym języka ukraińskiego. Jedną z tych cech jest mocno rozbudowany system spółgłosek języka polskiego [1: 34]. W tym systemie ogromną rolę odygrywają spółgłoski syczące, o czym przekonuje się każdy, kto zaczyna się uczyć języka polskiego. Przy słuchaniu mowy polskiej już po pierwszym spotkaniu z tym językiem ucho Ukraińca odczuwa dużo syczenia, a  po pierwszym szchególnym spojżeniu na polski tekst pisany w oczy rzuca się dużo ś, ć, ź, ż, sz, cz, rz oraz ich wszelkich kombinacji w zbitkach spółgłoskowych.  Możliwie to okazało się przyczeną tego, że Ukraińcy często nazywają Polaków „przekami” i w taki nieco ordynarny sposób reagują na szczegóły fonetyczne języka polskiego.  Językoznawcy doskonale zdają sobie sprawę, że osobliwości artykulacyjne języka polskiego utrudniają Ukraińcom przyswojenie akceptowalnej jego wymowy, stanowią rodzaj bariery, kiedy właśnie uczą się wymowy.  W związku z tym naukowcy poświęcili wiele wysiłku celem zbadanie tych osobliwości, czyli innymi słowy ustalenia trudności fonetycznych i fonologicznych występujących w języku polskim, głównie poprzez porównywanie języków polskiego i ukraińskiego.    Mamy zamiar skupienia się na tym, w jaki sposób problemy wymowy, występujące przy uczeniu się języka polskiego, wiążą się z procesem przyswajania jednostek tego języka w płaszczyźnie nie tylko artykulacji, lecz treści oraz innych poziomów języka. Temu niewiele uwagi zostało przydielo w badaniach z zakresu fonetyki i fonologii, chociaż, jak powszechnie wiadomo, w wyniku zmian fonerycznych, zachodzących w historii języków, zmianom  ulegać mogą całe systemy morfologiczne, co w dalszym procesie rozwoju może również mieć wpływ na struktury syntaksyczne.  Struktury fonetyczne języka polskiego oraz trudności fonetyczne, jakie on sprawia Ukraińcom, mogą mieć decydujący i trwały wplyw na przyswajanie i używanie przez uczących się tego języka cech leksykalnych, kategirialnych i konstrurcyjnych. Kiedy Ukrainiec zaczyna uczyć się języka polskiego, pewne wypowiedzi rozumie od razu, a  niektórych w ogóle nie rozumie. To wszystko jest całkiem naturalnie dla początkującego. Z czasem może również okazać się, że on wykorzysta swoje umiejętności, jednak nie zostanie zrozumiany przez rozmówcę polskiego. W takim razie staje się jasne, że wyartykulowanie pewnych dźwięków alo zbitków spółgłoskowych sprawia mu trudności. Czasem zakłopotanie jego może prowadzić nawet do całkowitego uchylania się od odpowiedzi. Na przydład, przy czytaniu teksta uczeń napotyka skomplikowany polski liczebnik 347. Zbitki spółglosek trz, czt, ść nie występują w języku ukraińskim, uczący się wzdraga się przed ich wymową oznajmiając, że tego nie portafi.  Otóż powstaje potrzeba poszukiwania pewnej strategii celem przezwyciężenia problemów artykulacyjnych. W sytuacji, gdy uczeń ma więcej niż jedną wersję na wyrażenie pewnej treści, on z pewnością wybiera taką, która pociągnie za sobą najmniejszy wysiłek artykulacyjny. Mając świadomość niedoskonałości własnej wymowy, uczeń decyduje się na wybór najmniej skomplikowanej struktury fonetycznej, nawet wtedy, gdy jest przekonany, że druga możliwość jest w rzeciwistości stosownejsza w sensie znaczenia i wartości stylistycznej. Taka strategia artykulacyjnego lub fonetyczno-fonologicznego unikania pewnej sekwencji dźwięków polega na tym, że słowo lub konstrukcja, posiadająca szczególne własności dźwięków, zastępowana jest inną, która nie stwarza tych trudności i jest do pewnego stopnia równoważna pod względem komunikacyjnym, przecież uczący się pragnie przekazać właśnie treść, a nie szereg dźwięków. Podobne zachowanie można zaobserwować u małych dzieci uczących się języka ojczystego. Gdy mały Uktainiec ma kłopoty z wymową [р], on zamienia słowa z tym dźwiękiem słowami bez takiego dźwięka, np.: окунь zamiast риба, печиво zamiast коржики. Na pierwszy żut oka to może wydać się błędem treści, ale przyroda tego zjawiska ma podłoże artykulacyjne. W tej sytuacji ekonomia wymowy wzięła górę nad treścią.   We współczesnym języku polskim są trzy grupy spółgłosek trących i afrykat artykulowanych w srtefie dziąsłowej, a mianowicie:  1) zębowo-dziąsłowe (s,  z,  c,  dz),  2) przedniopodniebienno-dziąsłowe (sz,  ż/rz,  cz,  dż),  3) podniebienno-dziąsłowe (ś,  ź,  ć,  dź).  W porównywaniu z tym język ukraiński jest bardziej wokaliczny niż język polski. Sedno odmienności tych języków tkwi w braku grupy podniebienno-dziąsłowej w języku ukraińskim. Z tego u Ukraińców, uczących się języka polskiego, wynikają szczególne kłopoty z wymową takich słów, jak kość, sieć, ciocia  oraz podobnych. Nawet kiedy uczączy się opanuje artykulację tych spółgłosek syczących w izolacji albo w stosunkowo łatwych połączeniach  (przed samogłoskami lub między samogłoskami), to zaawansowanemu uczniącemu się ogromnie trudno jest utrzymać kontrast pomiędzy bardziej przednimi dźwiękami sz,  ż/rz, cz,  dż a „miękkimi” ś  ź  ć  dź, szczególnie kiedy dźwięki znajdują się w następujących po sobie syłabach: cisza, cieszyć się, życie.  Pragniemy zwróczyć uwagę na to, że zdaniem K.Deyna, są trzy grupy dialektów języka polskiego, w których wystąpują tylko dwa szeregi spółgłosek syczących [2], co przekonuje, że ich wymowa może być uciężliwą nawet dla native speakerów.   Rejestr spółgłosek języka ukraińskiego stwarza podłoże dla oczekiwania w potocznym mówieniu Ukraińców depalatalizycji, a mianowicie, zastępowanie dźwięków ś,  ź,  ć,  dź odpowiednio dźwiękami sz,  ż/rz,  cz,  dż.  Takie błędy artykulacyjne mogą niegatywnie wpłynąć na znaczenie słów i wyrazów, np. szyła – siła,   kasza – Kasia,  żarna – ziarna, burza – buzia. Oczywiście, że błędy tego rodzaju w wymowie są charakterystyczne dla początkujących w języku polskim.  Zwrócimy uwagę na to, że im więcej spółgłosek syczących występuje w jednej lub kilku następujących po sobie syłabach danego wyrazu, tym niechętniej artykulują ten wyraz Ukraińcy, ponieważ obawiają się popełnić błąd w wymowie. Nasze doświadczenie przekonuje, że Ukraińcy uczący się języka polskiego najwięcej obawiają się wymowy liczebników.  Liczebniki języka polskiego wyróżniają się występowaniem nagromadzenia spółgłosek szczelinowych. Pokażemy to na przykładach liczebników od 1 do 100:  6 – sześć                    20 – dwadzieścia                        60 – sześćdziesiąt          9 – dziewięć              26 – dwadzieścia sześć              66 – sześćdziesiąt sześć            10 – dziesięć             29 – dwadzieścia dziewięć         69 –  sześćdziesiąt  dziewięć   11 – jedenaście           30 – trzydzieści                      70 – siedemdziesiąt       12 – dwanaście           36 –  trzydzieści sześć           76 – siedemdziesiąt sześć          13 – trzynaście            39 – trzydzieści dziewięć      79 – siedemdziesiąt dziewięć          14 – czternaście          40 – czterdzieści                    80 – osiemdziesiąt         15 – piętnaście            46 – czterdzieści sześć           86 – osiemdziesiąt sześć            16 – szesnaście           49 – czterdzieści dziewięć     89 –  osiemdziesiąt dziewięć  17 – siedemnaście       50 – pięćdzieśąt                     90 – dziewięćdziesiąt    18 – osiemnaście         56 – pięćdzieśąt sześć           96 –  dziewięćdziesiąt sześć       19 – dziewiętnaście     59 –  pięćdzieśąt dziewięć    99 – dziewięćdziesiąt dziewięć                             Oczywiście, że w podalszej liczbie do tysiąca i dalej słowa z jednakowym rdzeniem będą powtażać się (np. dwadzieścia sześć, dwadzieścia dziewięć; trzydzieści sześć, trzydzieści           dziewięć itd.). W niektórych złożonych liczebnikach słów z nagromadzeniem spółgłosek szczelowych może być po kolejce trzy i więcej. Dodamy do liczebników głównych liczebniki porządkowe. W obliczeniu G. Hentschela, cztery spółgłoski  podniebienno-dziąsłowe (ś,  ź,  ć,  dź) występują trzy po pięciu razy częściej w polskich liczebnikach niż w potocznej polszczyźnie w ogóle, a trzy spoźród nich (ś, ć, dź) należą nawet do pięciu fonemów najczęściej występujących w liczebnikach [3: 327-328].  Niemało polskich liczebników mogą składać się z sekwencji  podobnie brzmiących syłab (aż do dziewięciu!). Jest zrozumiało, że Ukrainiec gubi się w ich wymowie. Artykulowanie tych liczebników czasem podobne do lingwistycznej zabawy “w  trudne dla wymowy zdania i wierszyki” (przypomnijmy sobie powszechnie znanego  “Chrząszcza”).   Chcemy zwrócić uwagę również na jeszcze jedną cechę w wymowie liczebników. On polega na stosunkowo nizkim poziomie kontrastu samogłoskowego w następujących po sobie syłabach. Według obliczeń Rocławskiego, wśród spółgłosek dominują często spółgłoski syczące, a wśród samogłosek – samogłoski przednie, a szczególnie e [4]. Żeby ukryć swoje trudności artykulacyjne, Ukrainiec, uczący się języka polskiego, stosuje pewną taktykę. Jedna wśród nich to zastąpienie złożonych  liczebników głównych przy oznaczeniu miary ilości formą wartości przybliżonej. Do tegoż mówiący używa mianownik, a nie jakiś inny przypadek (ze dwadzieścia, około dwadieścia, mnej więcej dwadzieścia). Zaawansowany uczący się może stosować liczebnoki nieokreślone (parę, kilka, mało, niewiele, wiele, dużo ). W poszczególnych sytuacjach mówca może sparafrazować, np. „w rok początku okupacji Polski przez hitlerowców” zamiast „w roku tysiąc dziewięćset trzydiestym dziewiątym”.  Dość interesujące zjawisko stanowią polskie samogłoski i oraz y. Najpierw dźwięk y stwarza dla Ukraińców kłopoty w pisaniu, ponieważ w ich oczystym języku on jest poznaczony tak, jak polski dźwięk u (ważnie jest, żeby nie zapominać też o tym, że w języku polskim są reguły ortograficzne stosownie wyboru ó – u). Z tego powodu jednakowa artykulacja słów ukraińskich i polskich z jednakowym rdzenem przy napisaniu będzie miała odmienności  (dla porównywania: ryba (pol.) – риба (ukr), ulica (pol.) – вулиця (ukr). Co do odmienności polskich i oraz y, to różnica artykulacji w tej sytuacji ściślie jest powiązaną z różnicą w treści oraz w formie gramatycznej, a mianowicie: w formach męskoosobowych czasu przeszłego (bić – być, byly – byli,  czytaliśmy – czytałyśmy). Oprócz wyżej wymienionych przykładów trudnych dla Ukraińców struktur spółgłoskowych w języku polskim zwróćmy też uwagę na jedno zjawisko z diedziny prosodii. To są słowa wielozgłoskowe, np. przewodniczący, usprawiedliwilibyśmy się, współdziałalność i inne. W tym miejscu przypomnimy sobie wiele takich słów w języku niemeckim, które językoznawcy zwykle nie traktują jako elementy słownictwa niemieckiego, lecz jako wytwór raczej pewnego rodzaju składni słownej, czyli swobodne formy kompozycyjne słów. Jednakże one tworzą pojedyncze całości prozodyczne, któwe Niemcy a Polacy oczywiście z łatwością wymawiają. Wielu Ukraińców napotykają trudności przy wymawianiu wielozgłoskowych wyrazów w języku polskim. I tu sytuacja lingwistyczna jest nieco inna.  Czynnik fonetyczno-fonologiczny przyczyn trudności ukrywa się w cechach szczegółach struktur intonacyjnych wielozgłoskowych wyrazów języka polskiego. Język polski ogranicza się do pojedynczego akcentu, który zwykle pada na przedostatnią syłabę (dla porównania: w języku ukraińskim, rosyjskim, niemeckim złożone wyrazy mogą mieć kilka akcentów, z których jeden jest głównym).  Do tego dodamy myśl, że w języku polskim słowa składające się z wielu syłab, powstają raczej w drodze derywacji niż kompozycji. Otóż trudności z artykulacją tych wyrazów można przypisać morfołogicznie „niejasnej” z punktu widzenia uczącego się  motywacji semantycznej kolejnych morfemów. Na przykład, przedrostki po-, na-, wy-, u- itp. są elementami bardzo polisemantycznymi.  Podsumowując można powiedzić, że uczący się języka obcego (w naszym przykładzie Ukrainiec, uczący się języka polskiego) uświadomia sobie błędy artykulacyjne swojej wymowy, kiedy mu nie udaje się porozumieć ze spółrozmówcą przy użyciu pewnej konstrukcji albo wyrazu. Wtedy on może wybrać strategię unikania artykulacyjnie trudnych z jego punktu widzenia wyrazów lub konstrukcji, a mianowicie: zastępowanie synonimami leksykalnym, parafrazowanie. W takiej sytuacji w wielu przypadkach może pojawiać się efekt niedokładności, zniekształcenie stylistycznego standardu itp., a dla badaczy rzeczywiste przyczyny artykulacyjne są ukryte.  Zilustrowane w tym artykule trudności artakulacyjne, które napotyka Ukrainiec, uczący się języka polskiego, są typowymi dla zaawansowanego etapu przyswajania języka odcego. Wiele korzyści dałoby stosowanie wskazówek artykulacyjnych, które pomogłyby uniemożliwić uczącemu się  utrwalenie swoich błędów wymowy oraz unikanie trudnych wyrazów. Otóż możemy z pewnością stwierdzić istnienie zależności pomiędzy szczegółami fonetyczno-fonologicznymi języka polskiego a innymi poziomami języka (słownictwo, morfologia, składnia).     Bibliografia 1. Deyna K. Atlas polskich innowacji dialektalnych. – Warszawa, 1981.  2. Hentschel G. Język polski w obcych ustach, uszach i umysłach. W ks. Język polski w świecie. – Warszawa–Kraków: PWN, 1990. – S. 321 – 334. 3. Rocławski B. System fonostatystyczny współczesnego języka polskiego. – Wrocław, 1981.  Наталія Місяць. Про деякі фонетико-фонологічні особливості польської мови.  Стаття присвячена деяким фонетичним і фонологічним особливостям польської мови з огляду порівняння української та польської мов. В ній висвітлено характерні риси польської фонетики, які ускладнюють українцям засвоєння певних артикуляційних умінь польської мови. Natalia Misyats.  About some phonetic and phonological peculiarities of Polish. The article is devoted to some phonetic and phonological peculiarities of Polish in the context of comparative studies of the Ukrainian and Polish languages. It covers the characteristic features of polish phonetics which make it difficult for Ukrainians to develop certain articulation skills in Polish. 

Про деякі фонетико-фонологічні особливості польської мови

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library