Gergało-Dąbek, Nadia

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Пилип Селігей, Мовна свідомість: структура, типологія, виховання, Київ, Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2012, сс. 118.

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

DOI:10.17951/we.2016.2.2.195. |   Wschód Europy • Восток Европы • East of Europe vol 2, 2 / 2016Nadia Gergało-DąbekПилип Селігей, Мовна свідомість: структура, типологія, виховання, Київ, Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2012, сс. 118.Książka ukraińskiego językoznawcy Pyłypa Seliheja Мовна свідомість: струк-тура, типологія, виховання (Świadomość językowa: struktura, typologia, wy-chowanie) ukazała się kilka lat temu w wydawnictwie Akademii Kijowsko-Mohy-lańskiej. Monografia składa się ze wstępu, czterech rozdziałów i podsumowania. Warto odnotować, że wstęp do książki napisała znana nie tylko na Ukrainie, lecz również poza jej granicami socjolingwistka prof. Łarysa Masenko, której monografie i opracowania przetłumaczono m.in. na język polski. Jak badaczka zaznaczyła we wstępie, „językowi należy się kluczowa rola w procesach stanowienia i umocnienia państwa narodowego” (s. 4)1. Prof. Ł. Masenko podkreśliła, że „w tworzącej zwartą całość przestrzeni języko-wo-kulturowej kształtuje się zbiorowa świadomość narodowa, oparta na uświadomie-niu przez każdego człowieka swojej przynależności do tradycji, kultury i losów histo-rycznych całej wspólnoty narodowej” (s. 4). Zdaniem ukraińskiej socjolingwistki, po rozpadzie ZSRR największy sukces w budowaniu państw narodowych osiągnęły te byłe republiki radzieckiej, które postawiły na swoje języki narodowe i nie pozwoliły na wy-parcie ich przez język rosyjski. Z kolei największą zależność gospodarczą i polityczną od Rosji utrzymują państwa z językiem rosyjskim jako drugim, a de facto pierwszym językiem państwowym: Białoruś, Kazachstan i Kirgistan (s. 5). Stąd tak ważne znacze-nie dla wzmocnienia świadomości i solidarności narodowej ma nieobojętny stosunek do własnego języka narodowego.Rozdział pierwszy pt. Структура і значущість мовної свідомості przedstawia najpierw stan badań nad świadomością językową. Autor zaznaczył, że pojęcie to jest stosunkowo nowe i zbadane w sposób niewystarczający. Ponadto w jego ocenie bra-kuje jednoznacznej definicji terminu „świadomość językowa”, gdyż badacze wkładają odmienny sens w to pojęcie. Pyłyp Selihej dokonał krytycznego przeglądu istniejących definicji analizowanego terminu przez różnych badaczy. I tak, w językoznawstwie ro-syjskim pod „świadomością językową” z reguły rozumie się „językowy obraz świata”, 1 Tu i dalej tłumaczenie cytatów pochodzi od autorki recenzji.Pobrane z czasopisma Wschód Europy http://journals.umcs.pl/weData: 04/08/2020 21:37:14UMCSNadia Gergało-DąbekWschód Europy / Studia Humanistyczno-Społeczne 2016 / 2196jednakże, jak zaznaczył autor, „językowy obraz świata – wynik tego, że człowiek uświa-damia świat zewnętrzny i utrwala jego obrazy w znakach językowych, chociaż uświa-domienia samego języka tu nie ma” (s. 8, kursywa – autor). Świadomość językowa jest traktowana m.in. jako zdolność do myślenia o  języku; wyobrażenia o języku i jego roli społecznej; zdolność człowieka do świadomego porów-nywania języków, którymi się posługuje; związek pomiędzy językiem i  świadomością w ogóle itp. W związku z powyższym autor stwierdził, że „należy dokonać syntezy tych podejść i znaleźć wspólny mianownik” (s. 11). W kolejnej części tego rozdziału P. Selihej przedstawił swoje rozumienie świadomości językowej i zaproponował własną definicję tego pojęcia jako „formy świadomości, która obejmuje wiedzę, odczuwanie, opinie i na-stawienie do języka i rzeczywistości językowej. Innymi słowy, świadomość językowa – to nieobojętny stosunek do języka” (s. 13). Badacz zaznaczył, że pomiędzy świadomością ję-zykową a narodową istnieje ścisła korelacją. „W narodzie, który mówi w języku odmien-nym od innych narodów, nieuchronnie budzi się poczucie własnej odrębności. W tym sensie język jawi się jako jeden z decydujących i być może najważniejszych historycz-nych czynników kształtowania się świadomości narodowej. Z kolei wyginięcie języka, linguicide prawie zawsze prowadzi do jej zniekształcenia i upadku” (s. 14). Kolejny wniosek, na który nacisk położył P. Selihej, polega na tym, że ze świado-mości narodowej rodzi się świadomość językowa. Powołując się na pracę innego bada-cza (O. Tkaczenki), autor zauważył: „o ile większość narodów tytularnych (титульних націй) Europy Środkowej przeszło rozwój »świadomość językowa → świadomość na-rodowa → świadomość państwowa«, to na współczesnych terenach wschodnioukra-ińskich rozwój ten może się odbyć w odwrotnym kierunku: »świadomość państwowa → świadomość narodowa → świadomość językowa«” (s. 14–15). Wobec powyższego autor zaznaczył, że pojęcia „świadomość językowa” i „świadomość narodowa” nie są zbieżne, mimo że się przecinają. Dlatego łączenie ich w  jedną całość jako „świado-mość językowo-narodowa” jest nieprawidłowe. Autor wyróżnił dwa typy świadomości językowej: indywidualny i grupowy (społeczny). „O ile indywidualna świadomość ję-zykowa kształtuje się przeważnie pod wpływem wiedzy językowej, światopoglądu i do-świadczenia osobistego, to grupowa świadomość językowa bardziej zależy od tradycji kulturowych, warunków życia duchowego, panujących orientacji ideologicznych i war-tościowych” (s. 15).Następnie autor szczegółowo przeanalizował budowę świadomości językowej, która obejmuje cztery główne bloki elementów – wiedzę językową, uczucia językowe, opinie językowe i nastawienie językowe. Spośród uczuć językowych badacz wymienił między innymi: ciekawość i obojętność, szacunek i pogardę, miłość i wstręt, dumę z ję-zyka ojczystego i wstyd rozmawiania w tym języku itp. „W zależności od skutków wpły-wów międzyjęzykowych mogą pojawiać się poczucie wyższości językowej lub kom-pleks niższości, wrogość i agresja w stosunku do obcych, narzuconych na siłę języków” (s. 16). Wiedza i emocje są podstawą dla trzeciego składnika – oceny językowej i ideału językowego. Przez stałe porównywanie świadomość językowa odnotowuje rozpiętość pomiędzy tym, jaka jest rzeczywistość językowa, a  tym jaka być powinna. „Świado-Pobrane z czasopisma Wschód Europy http://journals.umcs.pl/weData: 04/08/2020 21:37:14UMCSВосток Европы / Гуманитарно-общественные исследования 2016 / 2197Пилип Селігей, Мовна свідомість: структура, типологія, виховання, Київ…mość językowa nie tylko odzwierciedla rzeczywistość językową, ale również posiada funkcję regulacyjną – określa strategię postępowania językowego, zachęca do czynnej postawy wobec języka” (s. 18). Według autora, krytyczna ocena rzeczywistości języko-wej i niezadowolenie ze stanu języka ojczystego mogą zmotywować do ulepszenia tej rzeczywistości na miarę możliwości każdego człowieka przez dbałość o czystość języka, poszerzenie zakresu użytkowania, tworzenie produktów intelektualnych i kulturowych w tym języku itp.Pisząc o roli świadomości językowej w życiu społecznym, badacz podkreślił, że „los języka w dużej mierze zależy od nastawienia do niego. Jest to niezwykle ważny czynnik utrzymania lub, odwrotnie, zmiany sytuacji językowej. Wobec tego stan świadomości ję-zykowej jest jednym z pośrednich, lecz wiarygodnych wskaźników, na podstawie których można przewidzieć przyszłość określonego języka” (s. 19–20). Autor stwierdził, że naród, który cechuje wysoki poziom świadomości językowej, aktywnie przeciwdziała asymilacji. Natomiast żadne reformy w dziedzinie sytuacji językowej – ustawodawcze, w zakresie ustalenia norm językowych bądź dotyczące ochrony języka – nie będą skuteczne, jeżeli społeczeństwo nie uświadomi sobie ich konieczności. Innymi słowy, świadomość języ-kowa „to nie tylko sposób opanowania rzeczywistości językowej, lecz również narzędzie wpływu na tę rzeczywistość, regulator bytu językowego społeczeństwa” (s. 20). Świa-domość językowa jest zjawiskiem zmiennym, w zależności od wydarzeń historycznych może ona się nasilać lub słabnąć. Jej wzrost z reguły można zaobserwować w czasie odro-dzenia narodowego. Świadomość językowa gwałtownie uwydatnia się podczas łamania praw językowych lub braku zaspokojenia potrzeb językowych (s. 21). Rozdział drugi pt. Рівні розвиненості мовної свідомості poświęcono poziomom rozwoju świadomości językowej. P. Selihej zaznaczył, że świadomość językowa jest pro-duktem rozwoju kulturowego i opisuje kryteria, które składają się na jej typologię, mia-nowicie: prawodawstwo językowe, polityka językowa, wykształcenie językowe, badania dotyczące języka oraz – najważniejsze kryterium – postrzeganie języka jako wartości. Następnie badacz szczegółowo opisał cztery poziomy świadomości językowej: zerowy (нульовий), początkujący (початковий), przeciętny (середній) i wysoki (високий). Poziom zerowy jest raczej brakiem świadomości językowej niż jej obecnością. Kolejny – początkujący – poziom charakteryzuje się powierzchowną wiedzą o języku i mecha-nicznie wyuczonych regułach. Na tym poziomie język nie jest obiektem dumy, szacun-ku czy innych przyjemnych uczuć, gdyż stosunek do niego jest obojętny. „Początkowej świadomości językowej właściwy jest »infantylizm aksjologiczny«: ponieważ jej nosi-ciele nie dostrzegają w języku żadnej wartości, nie uświadamiają czy nawet zaprzeczają potrzebie polityki językowej i  środków ochronnych (»język żyje swoim życiem i nie ma co się do niego wtrącać«)” (s. 27). Autor przeanalizował również językowy cynizm (nihilizm) i  pogardę do języka ojczystego oraz zaznaczył, że ta ostatnia często idzie w parze z ułomnością świadomości narodowej (s. 29). Jako przykład ilustrujący pogar-dę wobec języka ojczystego badacz przytoczył wypowiedź prezydenta Białorusi Alek-sandra Łukaszenki, według którego język białoruski nie nadaje się do posługiwania się nim w wielu dziedzinach i nie da się w tym języku stworzyć nic wielkiego (s. 30). Pobrane z czasopisma Wschód Europy http://journals.umcs.pl/weData: 04/08/2020 21:37:14UMCSNadia Gergało-Dąbek198Wschód Europy / Studia Humanistyczno-Społeczne 2016 / 2Poziom przeciętny (średniozaawansowany) występuje wtedy, gdy człowiek z taką świadomością zaczyna się interesować kwestią językową i  problemami językowymi, dość dobrze zna normy językowe, analizuje swoje wypowiedzi pod kątem poprawności i eliminuje błędy oraz szuka ich przyczyn. Jednocześnie nie jest on jeszcze gotów, by uzasadniać teoretycznie zjawiska językowe i nie zna historii ich pojawienia się. Jako przykład autor podał terminy „język narodowy” i „język literacki”, które często są utoż-samiane przez przedstawicieli tego poziomu świadomości językowej (s. 32). Na tym poziomie zdarza się również emocjonalne i subiektywne podejście do języka, wywyż-szanie języka ojczystego kosztem innych. „Żeby tego uniknąć, najlepiej wyrażać miłość do rodzimego języka bez poniżania cudzych języków” (s. 35). W głębi świadomości językowej na tym poziomie rodzi się stosunek do języka jako wartości, jednakże owa wartość sprowadza się głównie do poziomu „użytkowego środka komunikacji” (s. 38). Jednocześnie autor ostrzegł, że traktowanie języka wyłącznie w kategoriach środka ko-munikacji może doprowadzić do łatwego przejścia na inne – bardziej rozpowszechnio-ne czy silniejsze – języki, innymi słowy „wąski utylitaryzm językowy wcześniej czy póź-niej prowadzi do językowego przeniewierstwa” (s. 39). Przeciętny poziom świadomości językowej nie wychodzi poza życiową i praktyczną rutynę, a podejście do języka przez jego nosicieli pozostaje raczej obserwacyjnym niż skłonnym do działania. Co innego wysoki (czy też zaawansowany) poziom świadomości językowej, który łączy wszystkie ważne składniki w spójną całość: obraz języka, traktowanie go w kategoriach warto-ści, opanowanie norm i postawa językowa (s. 40). „Człowiek z wysoką świadomością językową – dojrzała osobowość językowa. Cechuje go odpowiednie pozytywne nasta-wienie do języka, aktywna postawa językowa, wyostrzone poczucie odpowiedzialności za język […] Człowiek z wysoką świadomością językową zdolny samodzielnie analizo-wać rzeczywistość językową, wyrabiać i uzasadniać własne (a nie powtarzać narzucone z zewnątrz) opinie ” (s. 40). Biegła znajomość języka – zarówno ojczystego, jak i obcego – niesie ze sobą dużo korzyści: pozwala precyzyjnie wyrażać swoje myśli, osiągać suk-cesy zawodowe, rozwijać się i doskonalić. Jednakże w stosunku do języka ojczystego ważna jest nie tylko pragmatyczna motywacja, albowiem „jego wartość ocenia się nie tylko jako środek komunikacji, ale jako integralną część natury ludzkiej, czynnik na-rodotwórczy, bogactwo duchowe będące wartością samą w sobie” (s. 47). Na tym po-ziomie świadomości językowej z reguły nie występuje wrogość czy brak szacunku do cudzych języków, wręcz przeciwnie, przedstawicieli tego poziomu cechuje tolerancja do innych języków i solidarność z tymi, które są dyskryminowane (s. 52). Autor przy-toczył historyczne przykłady wysokiej świadomości językowej z różnych państw oraz ukazał perspektywę badań nad nią.W kolejnym – trzecim – rozdziale pt. Шляхи виховання мовної свідомості ba-dacz przedstawił możliwości wychowania wysokiej świadomości językowej we współ-czesnej Ukrainie. Przywołując badania socjologiczne, autor odnotował dość niską świadomość językową obywateli Ukrainy oraz wskazał na przyczyny tego zjawiska, m.in. nieokreśloną politykę językową państwa, niedoskonałe ustawodawstwo w  tej dziedzinie, braki w kształceniu językowym itp. Ponadto wymienił on zagrożenia dla Pobrane z czasopisma Wschód Europy http://journals.umcs.pl/weData: 04/08/2020 21:37:14UMCSВосток Европы / Гуманитарно-общественные исследования 2016 / 2199Пилип Селігей, Мовна свідомість: структура, типологія, виховання, Київ…języka, jednym z których jest globalizacja. Następnie autor wyjaśnił, jak należy dbać o świadomość językową, jakie powinny być zasady wychowania językowego oraz źró-dła wpływu wychowawczego, dokonał analizy treści wychowawczych oraz wartości języka. Szczególnie podkreślił on wartość języka ojczystego, której wielu Ukraińców zdaje się nie dostrzegać. „Język ojczysty – czynnik bytu narodowego, równie ważny, jak wspólne terytorium, przeszłość historyczna, cechy kultury, tradycji i charakteru” (s. 91). Język literacki i jego dobra znajomość konsolidują naród, podnoszą jego samo-świadomość, co pomaga w budowaniu stosunków partnerskich z  innymi narodami. Zdaniem badacza, bardzo duże znaczenie wychowawcze mają tragiczne dzieje języka ukraińskiego w przeszłości: zakazy, represje, brak oficjalnego statusu itp. Jego zdaniem, warto również podawać przykłady tych Ukraińców, którzy bez względu na okoliczno-ści, często ryzykując czy przypłacając życiem, nie zrzekli się języka ojczystego. Ponadto w podnoszeniu świadomości językowej Ukraińców wskazane jest powoływanie się na przykłady z historii innych państw.Autor zwrócił również uwagę na mity i przesądy językowe oraz zalecił odpowied-nie postępowanie w tego typu sytuacjach językowych. W jego ocenie dyskusje, np. na temat tego, jaki język jest bardziej melodyjny, mają podobny sens co dyskusje o gustach muzycznych, czyli żadnego. Celem końcowym wychowania językowego jest ukształto-wanie wysokiej świadomości językowej, gdyż tylko na tym poziomie pojawia się samo-świadomość językowa. W  rozdziale czwartym pt. Зазираючи в  майбутнє badacz polemizuje z  tymi, którzy uważają, że osiągnięcie wysokiego poziomu świadomości językowej w  społe-czeństwie to utopia. Na przykładach z  innych dziedzin (ekologia, zdrowy tryb życia itp.) udowodnił, jak zmienia się nastawienie społeczeństwa pod wpływem opartej na nowych faktach wiedzy, częstego podnoszenia tych kwestii w mediach, systematycz-nej edukacji itp. Doświadczenie w podnoszeniu świadomości masowej w różnych ob-szarach może pomóc również w poprawie świadomości językowej, jednakże wymaga to wytrwałej i przemyślanej pracy. Rola wiedzy i  informacji w społeczeństwach stale wzrasta, jak również rola edukacji, co, zdaniem autora, ma też związek z wychowaniem świadomości językowej. Przytacza on wiele cytatów znanych językoznawców, filozofów i psychologów na temat roli języka w rozwoju myślenia i nauczania. „Język nie tylko formułuje, ale w dużym stopniu kształtuje myśl […] Słowo pozwala kierować myśle-niem” (s. 114). W podsumowaniu badacz przewiduje, że rola języka w życiu i rozwoju człowieka będzie stale wzrastać, jak również podnosić się będzie rola świadomości ję-zykowej w społeczeństwie.Książka Pyłypa Seliheja jest ważna i aktualna, szczególnie w kontekście wydarzeń we współczesnej Ukrainie. Powinni ją przeczytać wszyscy ci decydenci, którzy uważają, że kwestia językowa jest nie na czasie, gdyż na wschodzie Ukrainy trwa wojna z Rosją. Wnioski płynące z monografii korespondują z badaniami socjologicznymi nad tożsa-mością narodową obywateli i  Ukrainy i  wpływem na nią języka. Niska świadomość językowa Ukraińców wynika z  wieloletniego braku przemyślanej polityki językowej w tym kraju, co przyczyniło się do pogłębienia rozłamu społeczeństwa ukraińskiego Pobrane z czasopisma Wschód Europy http://journals.umcs.pl/weData: 04/08/2020 21:37:14UMCSNadia Gergało-Dąbek200Wschód Europy / Studia Humanistyczno-Społeczne 2016 / 2wzdłuż podziału językowego. Język ukraiński nie miał szans spełnić konsolidacyjnej roli w społeczeństwie, gdyż przez ćwierć wieku istniało przyzwolenie na brak znajomo-ści i użycia tego jedynego – de iure – oficjalnego języka.Pobrane z czasopisma Wschód Europy http://journals.umcs.pl/weData: 04/08/2020 21:37:14UMCSPowered by TCPDF (www.tcpdf.org)

https://journals.umcs.pl/we/article/download/5587/3837

Пилип Селігей, Мовна свідомість: структура, типологія, виховання, Київ, Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2012, сс. 118.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Пилип Селігей, Мовна свідомість: структура, типологія, виховання, Київ, Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2012, сс. 118.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w