Literatura postapokaliptyczna stanowi paradoksalne spojrzenie na katastrofę,a jednocześnie daje możliwość odrodzenia

Szczerbakiewicz, Rafał Tomasz

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska sectio FF – Philologiae

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

When will we ever learn? (wstęp)

Rafał Tomasz Szczerbakiewicz

Crossref

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

A N N A L E SU N I V E R S I T A T I S   M A R I A E   C U R I E - S K Ł O D O W S K AL U B L I N   –   P O L O N I AVOL. XXXIV SECTIO FF 2-2016WHEN WILL WE EVER LEARN? (WSTęP)RAFAŁ SZCZERBAKIEWICZUniwersytet Marii Curie-SkłodowskiejWhere have all the graveyards gone?Long time passing Where have all the graveyards gone?Long time ago Where have all the graveyards gone?Covered with flowers every oneWhen will we ever learn? When will we ever learn?Pete Seeger Post-apo jest obecne wszędzie, dzieje się teraz… Takie wnioski Czytelni-cy tej interdyscyplinarnej monografii wyciągną po lekturze, zastanawiając się za-pewne, na ile są one uprawnione. Analizując różnorodne przejawy kultury no-woczesnej i ponowoczesnej, która próbuje przekroczyć horyzont dominujących w społeczeństwie nastrojów katastroficznych, musimy zgodzić się na współobec-ność w kulturze pragnień i wyobraźni tak dystopijnych, jak i utopijnych. Posta-pokalipsa nie jest pieśnią kresu, więcej w niej słońca przedzierającego się przez chmury. Być może brzmi to paradoksalnie, ale staje się w dużej mierze pytaniem o możliwość ponownego zamieszkania w oikumene po katastrofie, a zatem pyta-niem o szansę na utopijną wysepkę.Where Have All the Flowers Gone… Przywołany w motcie tomu fragment pieśni wykonywanej przez wielu – w tym także przez Marlenę Dietrich, która śpiewała ją w pacyfistycznym uniesieniu po angielsku, niemiecku i francusku (w Polsce przez Sławę Przybylską pod tytułem Gdzie są kwiaty z tamtych lat) – też nas o tym przekonuje. Czyż można bowiem ominąć optymistyczny aspekt 10.17951/ff.2016.34.2.78elegijnego tekstu? Owszem, sławny hymn folkowy legendarnego muzyka i akty-wisty Pete’a Seegera opowiada o wojennej katastrofie, o śmierci chłopców, o ich grobach. Ale ta prosta balladowa opowieść przekracza w ostatniej strofie perspek-tywę konfesyjnej pamięci, znikają groby, a bard pyta: czy jesteśmy w stanie do-świadczyć dobra po doświadczeniu czasu marnego? A to już zasadniczo tema-tyka kultury post-apo. Narracje postapokaliptyczne bywają najczęściej odmianą literatury fantastycznej i z tej futurystycznej strony ekstrapolują potencjalne skut-ki społecznych, historycznych czy naturalnych form zagłady ludzkości. Na pod-stawie wiarygodnych przesłanek cywilizacyjnego rozwoju zastanawiają się nad efektami: ekologicznego zanieczyszczenia, nuklearnego promieniowania, global-nego ocieplenia lub innych aktualnych zagrożeń, by uprzytomnić, unaocznić re-alną możliwość mrocznej, przerażającej przyszłości. Równocześnie, w zgodzie z apokaliptyczną tradycją, w tej samej zagładzie tkwi świt nadziei, ziarno ocale-nia i oczyszczenia (na ogół gatunku, rzadziej – np. u McCarthy’ego – jednostki):Wraz z zaspokojeniem utopijnej przyjemności, trwanie gatunku post-apo być może pozwoli nam na odsunięcie możliwości przerażającego spotkania wizji literackiej z jej prawdopodob-nym cywilizacyjnym odbiciem. Czy zatem taka literatura może ocalić świat? Nie jest to wcale oczywiste – choć z pewnością, tak jak inne wizjonerskie teksty przez wieki, spełnia rolę nie-ustannego memento uczulającego na to, co ludzkość wciąż posiada, co jeszcze może utracić, a co być może zechce zmienić i odzyskać1.Na takie pozytywistyczne pytanie próbują odpowiedzieć kolejne teksty ni-niejszego tomu. Czy post-apo są emanacjami potrzeby nadziei? Czy „możliwość wyspy” jest oczywistą konsekwencją katastrof, które nie są kosmiczne, a więc i nieostateczne? Proponowane odpowiedzi okazują się zaskakująco realistyczne, silnie powiązane z przeżywaniem i doświadczaniem otaczającej nas współcze-sności oraz historii najnowszej. To nie są badania nad fantastyką zadowalające się eskapistycznością ludzkich fantazmatów. Wręcz przeciwnie, jak przekonują auto-rzy, jeśli w kulturze post-apo zjadają nas zombie, samochody pożerają świat – to jest to odbicie naszej kondycji, projekcja najbardziej uprawnionych lęków spo-łecznych, a zarazem wyraz upartego poszukiwania wyjścia z pułapki, w jakiej znalazła się ludzkość. Dlatego monografię otwiera ujęcie historycznoliterackie, które śledzi symetryczność konwencji postapokaliptycznej wobec bieżących pro-cesów społeczno-historycznych. Istotne wydaje się wspólne wszystkim autorom przekonanie, że czas post-apo nie jest wyłącznie rysującą się możliwością, ale sta-je się naszym udziałem. Najsilniej – bo empirycznie – przekonuje nas o tym arty-kuł o postapokaliptycznym charakterze archeologii I wojny światowej. Historyzm jest immanentną cechą postapokaliptyki także dla teoretyków gatunku:1 H. J. Hicks, Introduction: Modernity beyond Salvage, [w:] idem, The post-apocalyptic novel in the twenty-first century: modernity beyond salvage, Nowy Jork 2016, s. 26.RAFAŁ SZCZERBAKIEWICZ9Znaczące jest to, że dopiero pod koniec XX wieku nadarzyła się sposobność spojrzenia poza kres istnienia naszej cywilizacji, by zobaczyć w odwróconej prospektywnej retrospekcji, jak ewentualnie wyglądałby koniec świata – mógłby mieć postać nazistowskiego obozu zagła-dy, wybuchu bomby atomowej lub wyjałowionej przez ekologiczne lub przemysłowe kata-strofy ziemi. I możemy oglądać te przyszłe wizje, ponieważ zdarzyły się już naprawdę. Naj-silniej dystopijne wizje science fiction najwyżej powielają prawdziwe historyczne katastrofy XX wieku2.A zatem – jeśli za odniesienie dla postkatastroficznej wyobraźni uznamy my-ślenie o możliwości przetrwania, koniec świata będzie zawsze potencjalnym no-wym otwarciem. Co jednak począć z narracjami, które w swym modelowaniu przyszłości uniemożliwiają przetrwanie? Apokaliptyka wiąże nas przecież z wy-obraźnią religijną cywilizacji Zachodu. Eschatologiczne wyjście z pułapki od po-czątku było wpisane w scenariusze najczarniejszych katastrof: W dzisiejszej terminologii słowo „apokalipsa” oznacza wstrząs i zagładę, jednak […] pierwot-nie sugerowało objawienie i epifanię (czegoś nowego, często lepszego). Jednak w obu rozu-mieniach powrót Mesjasza w każdej modelowej realizacji, prócz tych najbardziej umiarkowa-nych, ma zwykle miejsce dopiero po śmierci znacznej części ludzkości3.Wydawać by się mogło, że w świecie postsekularnym mesjańskie gesty są pu-stymi sygnaturami widm wyobraźni metafizycznej. A jednak właśnie teksty o po-wieściach najsilniej pesymistycznych (Shute’a i McCarthy’ego) uparcie akcentują mesjański charakter „czasu, który zostanie”4 po apokalipsie. Optymizm post-apo jest radością episteme. Dopóki nie ustanie pragnienie poznania, nie zabraknie też upartej nadziei dla ludzkich dążeń. I taki właśnie jest ten monograficzny tom. 2 J. Berger, After the End: Representations of Post-Apocalypse, Minneapolis 1999, s. XIII.3 M. M. Lisboa, The End of the World: Apocalypse and its Aftermath in Western Culture, Cam-bridge 2011, s. XVIII.4 G. Agamben, Czas, który zostaje. Komentarz do Listu do Rzymian, przeł. S. Królak, Warsza-wa 2009.WHEN WILL WE EVER LEARN? (WSTęP)

https://journals.umcs.pl/ff/article/download/4503/3238

When will we ever learn? (wstęp)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

When will we ever learn? (wstęp)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w