Tafiłowski, Piotr

Polish

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

„FOLIA BIBLIOLOGICA” (2013/2014), VOL. LV/LVIPiotr TafiłowskiInstytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMCS w LublinieBERNARDETA IWAŃSKA-CIEŚLIK,BIBLIOTEKA KAPITUŁY KATEDRALNEJ WE WŁOCŁAWKU,WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU KAZIMIERZA WIELKIEGO,BYDGOSZCZ 2013, SS. 396Ośrodki katedralne były w okresie średniowiecza i wczesnej nowożytności waż-nymi centrami intelektualnymi. Kapituły (katedralne, ale także kolegiackie) sku-piały najlepiej wykształcony kler, w znacznej mierze posiadaczy uniwersyteckichstopni naukowych, a także notariuszy publicznych. Po odbytych studiach (krajo-wych i zagranicznych) kanonicy i prałaci przywozili ze sobą książki, które stawałysię głównym zrębem bibliotek kapitulnych. Ośrodki kapitulne były także centramiszkolnymi, a te nie mogłyby funkcjonować bez podręczników. Najlepiej rozpo-znanymi księgozbiorami polskich kapituł katedralnych są kolekcje gnieźnieńska1,a także krakowska2, płocka3 i włocławska.Dotychczas dziejami zarówno kapituły włocławskiej, jak i jej biblioteki, zaj-mowali się w zasadzie jedynie dwaj wybitni uczeni duchowni – historyk Kościoła,kanonik włocławski profesor Stanisław Chodyński (1836–1919) oraz kontynuujący1 Więcej na temat tejże oraz biblioteki kapituły poznańskiej w moim artykule Bibliotekikapituł katedralnych w Gnieźnie i Poznaniu w XV i pocz. XVI wieku, „Archiwa, Biblioteki i MuzeaKościelne” [w druku].2 M. Plezia, Księgozbiór katedry krakowskiej wedle inwentarza z r. 1110, [w:] Silva Rerum,Kraków 1981; A. Vetulani, Krakowska biblioteka katedralna w świetle swego inwentarza z r. 1100,„Slavia Antiqua” 4 (1953/54); I. Polkowski, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej,„Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce”, t. 3, Kraków 1884; J. Szujski, EwangeljarzXI w. kapituły katedralnej krakowskiej, „Sprawozdania Komisji Historii Sztuki”, t. 1, Kraków 1897;K. Antosiewicz, Katalog inkunabułów Biblioteki Kapituły Metropolitalnej w Krakowie, „AnalectaCracoviensia”, t. 12, Kraków 1980.3 W. Graczyk, J. M. Marszalska, Księgi rękopiśmienne i stare druki w zbiorach BibliotekiWyższego Seminarium Duchownego w Płocku: z dziejów kultury polskich bibliotek kościelnychw dawnych wiekach, Kraków 2010; M. Bersohn, Księgozbiór katedry płockiej, Warszawa 1899;A. Vetulani, Średniowieczne rękopisy płockiej Biblioteki Katedralnej, „Roczniki Biblioteczne”7 (1963), z. 3–4; A. Vetulani, Biblioteka katedralna płocka, [w:] Sprawozdania PTPN, Poznań1964.Pobrane z czasopisma Folia Bibliologica http:/foliabibliologica.umcs.plData: 04/08/2020 23:52:46UMCS218 Piotr Tafiłowskijego dzieło w tym zakresie historyk, archiwista i bibliograf profesor Stanisław Li-browski (1913–2002). Nie dysponowaliśmy jednak dotychczas nowym i możliwiepełnym opracowaniem dziejów biblioteki kapitulnej włocławskiej, dlatego też mo-nografia pióra Bernardety Iwańskiej-Cieślik wypełnia tę poważną lukę, w sposóbznaczący poszerzając naszą wiedzę na temat kościelnych księgozbiorów historycz-nych. Zakres chronologiczny pracy obejmuje lata 1437–1950, czyli cały dającysię prześledzić źródłowo okres dziejów badanej biblioteki, która w 1950 rokuzostała zlikwidowana. Dla bibliologa cenne będzie znajdujące się we Wstępie bar-dzo sumienne omówienie literatury poświęconej włocławskiemu księgozbiorowi:prezentacja dawniejszych monografii, wyszczególnienie nazwisk badaczy, którzyz niego korzystali oraz poszczególnych ksiąg, które zostały opisane w osobnychartykułach bądź obszerniejszych opracowaniach. Dowiadujemy się też, z jakiegopunktu widzenia (kodykologicznego, muzykologicznego, tekstoznawczego, malar-skiego, liturgiki) zostały one zaprezentowane. Autorka dostrzega także zagadnienia,których dotychczas należycie nie opracowano, którym nie poświęcono należytejuwagi. W częściach analitycznych Wstępu zdziwienie może jednak budzić nazbythojne cytowanie opracowań popularnych czy często krytykowanych dawniejszychpodręczników.W tym miejscu warto zaznaczyć, że akta kapituł publikowane przed stulaty przez Bolesława Ulanowskiego, choć do dziś często wykorzystywane, sąw istocie niezbyt przydatne dla szerzej zakrojonych badań, ponieważ uczonyten wybierał jedynie wpisy dotyczące interesujących go zagadnień, wiele innychnatomiast, szczególnie traktujących o wewnętrznych dziejach kapituł, pomijał.W edycjach tych najwięcej zapisków odnoszących się do książek i księgozbiorówpochodzi z ośrodków gnieźnieńskiego i poznańskiego, jedynie po kilka zaśz włocławskiego (4), krakowskiego (4), płockiego (7) i pułtuskiego (2). Podkreślićtrzeba, że Bernardeta Iwańska-Cieślik wykorzystała źródła archiwalne znajdującesię przede wszystkim we włocławskim Archiwum Diecezjalnym oraz inne źródłarękopiśmienne, w tym dawne katalogi i inwentarze biblioteczne.Praca podzielona została na cztery rozdziały. W pierwszym z nich omówionodzieje kapituły katedralnej we Włocławku. Biskupstwo włocławskie wspomnianezostało już w bulli Innocentego II z 1133 roku, ale biblioteka katedralna-kapitulnato dzieje znacznie późniejsze. Najstarsza dotycząca jej wzmianka pochodzi dopieroz XV wieku. Ta część dzieła, historyczno-opisowa, ma charakter jedynie referujący,powstała na podstawie literatury przedmiotu i nie wnosi niczego nowego. Niemniejjednak jest ona potrzebna po to, żeby umiejscowić dzieje biblioteki we właściwymkontekście. Niestety praktycznie w ogóle nie poświęcono uwagi wykształceniuprałatów i kanoników, co znacznie obniża wartość tej części wstępnej. Wydajesię, że dla dziejów księgozbioru było to istotniejsze niż prawa i obowiązkiPobrane z czasopisma Folia Bibliologica http:/foliabibliologica.umcs.plData: 04/08/2020 23:52:46UMCSBernardeta Iwańska-Cieślik, Biblioteka Kapituły katedralnej we Włocławku. . . 219członków kapituły, szczegóły dotyczące ich uposażenia (zagadnienia kolejnychpodrozdziałów) czy posiedzenia. Częściowo rozdział ten sprawia wrażenie, jakbyprzedstawiane w nim zagadnienia zostały nietrafnie dobrane. Ostatnim czynnikiemw istotny sposób wpływającym na kształt biblioteki była szkoła katedralna, którejAutorka poświęciła 2,5 strony tekstu.Rozdział drugi poświęcony jest dziejom biblioteki. Omówiono tu zagadnie-nia związane z jej powstaniem, wyposażeniem, narastaniem księgozbioru i oso-bami odpowiedzialnymi za sprawowanie nad nim opieki, a wreszcie opracowa-niem, ochroną i konserwacją księgozbioru. Informacje na temat biblioteki włocław-skiej (pomieszczeń, w których przechowywano księgi) Iwańska-Cieślik porównujez tym, co wiemy na ten sam temat odnośnie do innych bibliotek katedralnych.I tutaj uwaga krytyczna: czasem wywód prezentowany przez Autorkę budzipewne wątpliwości. Na stronie 55 pisze ona, iż według wzmianki z 1482 rokuksięgi należące do katedry przechowywano w skarbcu, zaś „według S. Chodyń-skiego nie było to oddzielne pomieszczenie, ale szafy umieszczone w zakrystii”.Dokonana tu została kontaminacja dwu różnych zasobów: skarbcowego (w każ-dej kapitule cenne, iluminowane rękopisy w oprawach złotniczych przechowywanow skarbcu) oraz ksiąg użytkowych, spoczywających w zakrystii. Na następnej stro-nie, cytując dokument ze stycznia 1516 roku „o książkach in libraria contentos”wysuwa wniosek, iż „miały one oddzielne pomieszczenie”. Chyba należy w to wąt-pić. W ciągu 30 lat księgozbiór kapituły raczej nie rozrósł się aż tak bardzo, żebywymagał oddzielnego pomieszczenia, więc źródło należy prawdopodobnie odczy-tywać w ten sposób, że po prostu nadal spoczywał w szafach w zakrystii. Tymbardziej że Bernardeta Iwańska-Cieślik nie potrafi wskazać takiego specjalnegopomieszczenia przeznaczonego na księgozbiór przed przeniesieniem go do kapi-tularza. Co więcej, w kolejnym akapicie pisze o braku „wystarczającego miejscana kosztowne aparaty i sprzęty kościelne, archiwalia, bibliotekę [. . . ]” – chyba ażnazbyt jasno przeczy to postawionej dwa zdania wcześniej hipotezie o specjalnympomieszczeniu dla biblioteki.Podobnie nieprawdopodobnie brzmi kolejna informacja na ten temat, jakobyw nowym kapitularzu, wzniesionym przez biskupa Macieja Drzewieckiego w 1521roku „wkrótce zabrakło miejsca na kolejne pozycje”. Jak czytamy dalej [s. 129],w katalogu bibliotecznym z 1590 roku wymieniono 206 pozycji, przy czym conajmniej 95 z nich były to rękopisy. Możemy więc przyjąć w przybliżeniu, iż„wkrótce” po roku 1521 biblioteka katedralna liczyła około 100 woluminów, możenieco więcej (zob. s. 86: „Prawdopodobnie wtedy [sc. 1513] biblioteka otrzymałapierwsze książki drukowane”, nie mogło być ich zatem jeszcze zbyt wiele). Czyistotnie pomieszczenie specjalnie zaprojektowane do tych potrzeb okazało się odrazu po jego wybudowaniu na tyle małe, że nie można w nim było pomieścićPobrane z czasopisma Folia Bibliologica http:/foliabibliologica.umcs.plData: 04/08/2020 23:52:46UMCS220 Piotr Tafiłowskitakiego księgozbioru? Czy też może, jak wskazują analogie innych kapituł,zgromadzenie nie mogło zdecydować się, gdzie księgi należy przechowywać (couważam za bardziej prawdopodobne, piszę też o tym w swoim artykule)? Wydajesię, że Autorka błędnie tłumaczy fakt „przerzucania” przez kapitułę księgozbioruz pomieszczenia do pomieszczenia. Zasób z pewnością nie narastał w aż takszybkim tempie. O takich przesunięciach książek, dokonywanych w późniejszychokresach, pisze przecież sama na kolejnej stronie [58].Nota bene kolejny katalog, spisany w 1594 roku, wykazuje już zaledwie 147pozycji przechowywanych w siedmiu szafach. Niestety, Bernardety Iwańskiej-Cie-ślik nie zainteresowało, gdzie w ciągu zaledwie 4 lat zniknęło aż 60 wolumi-nów. Dopiero na stronie 161 wysuwa przypuszczenie, że zostały one wypożyczoneczłonkom kapituły, gdyż „w rejestrze brakowało dzieł z zakresu prawa, w tym słow-ników prawniczych oraz formularzy”. Ale skoro w drugim katalogu nie pojawiłysię (wszystkie? niestety nie zostało to sprecyzowane) dzieła z jednej dyscypliny,to może zasadne byłoby wysunięcie przypuszczenia, że wydzielono je w jakąśodrębną kolekcję? Czy istotnie jest prawdopodobne, że wszystkie dzieła z zakresuprawa (nie wiemy ile woluminów) zostały wypożyczone w tym samym czasie?I czy we Włocławku przepisy kapitulne nie nakazywały, by na czas inwentary-zacji księgozbioru wszystkie wypożyczone książki do niego powracały (tak byłow Gnieźnie)?Po raz trzeci Autorka powraca do tego tematu na stronie 252. Pisze tu jednak,że „nie wiadomo, czym była spowodowana tak duża różnica w zbiorach kapitul-nych”. Jako możliwe wyjaśnienie wskazuje „pośpiech i niedokładność przy wyko-nywaniu drugiego spisu” (nieprawdopodobne, majątek kapitulny zawsze spisywanybył starannie i drobiazgowo; czym zresztą ten pośpiech miałby być spowodowany?)lub znowu wypożyczenia. Być może zagadki tej nie da się jednoznacznie wyjaśnić,jednak takie niezdecydowanie Autorki i omawianie jednego problemu „na raty”w kilku różnych miejscach dzieła wskazuje na pewną jego słabość konstrukcyjną.Jeśli chodzi o „sprzęty biblioteczne”, jak chce je nazywać Autorka, to w grun-cie rzeczy chodzi tu prawie wyłącznie o szafy, w których przechowywano książki,choć we wcześniejszym okresie chowano je w zamykanych skrzyniach, a wedleprzypuszczeń S. Chodyńskiego także ustawiano na jakiegoś rodzaju półkach (?).Obowiązek opieki nad księgozbiorem należał do specjalnie wyznaczonego w tymcelu kanonika (bądź innej osoby). Dopiero „pod koniec XVI wieku bp H. Rozra-żewski wprowadził urząd kanclerza, który miał czuwać nad archiwum i bibliotekąkatedralną”, jednak aż do XX wieku była to funkcja kadencyjna i nie istniało spe-cjalne stanowisko archiwariusza, powstałe w 1934 roku. Podobnie jak w przypadkuwiększości innych księgozbiorów kościelnych, zasób biblioteki kapituły włocław-skiej przyrastał poprzez dary (biskupów i członków kapituły), zapisy testamentowePobrane z czasopisma Folia Bibliologica http:/foliabibliologica.umcs.plData: 04/08/2020 23:52:46UMCSBernardeta Iwańska-Cieślik, Biblioteka Kapituły katedralnej we Włocławku. . . 221i spadki, a wreszcie poprzez planowe zakupy (pierwsze ich ślady źródłowe pocho-dzą z rachunków z roku 1601).Kolejna budząca wątpliwości teza Autorki recenzowanej pracy dotyczy kon-serwacji ksiąg ze zbiorów kapituły: „Pierwsza odnotowana wzmianka na tematksięgozbioru kapitulnego z 1482 roku mówi o konserwacji trzech ksiąg praw-niczych, które Wojciech z Książa miał zszyć, oprawić, a następnie udostępnićwypożyczającym”. Wydaje się niezbyt prawdopodobne, że chodzi tu o konser-wację sensu stricto. Jak sama Iwańska-Cieślik pisała wcześniej, książki w tymokresie kupowało się w postaci luźnych składek, niezszyte i nieoprawione. Chodziwięc tutaj raczej o zwykłe postępowanie w stosunku do nowych nabytków, a nieo konserwację starej księgi.W najobszerniejszym rozdziale trzecim omówiono księgozbiór biblioteki ka-tedralnej. Jest to zasadnicza, stricte bibliologiczna część książki. Znalazło się tuomówienie zasobu rękopiśmiennego, inkunabułowego, starodrucznego, jak rów-nież zasobu druków nowych oraz obszerne zestawienie przedstawiające zawartośćtreściową biblioteki i ciekawe rozważania kodykologiczne. I tu kolejne zastrzeże-nie: brak jest tabelarycznego zestawienia liczbowego przedstawiającego, jak wieledzieł z każdej dziedziny znajdowało się w bibliotece kapitulnej. W rozdziale tymzamieszczono kilka innych tabel prezentujących różnego rodzaju zestawienia, więcsporządzenie również takiego jest możliwe. Byłoby to ważne, moglibyśmy dziękiniemu lepiej zrozumieć, w jakich kierunkach szły zainteresowania intelektualneczłonków kapituły, tym bardziej gdyby zestawienia tego typu zaprezentowano od-dzielnie dla kolejnych stuleci. Dlatego dziwi, że Autorka zaniechała tego dośćoczywistego zabiegu. W rezultacie bowiem informacja o tym, ile książek z każdejdyscypliny posiadała biblioteka włocławska i w jaki sposób pod względem treścio-wym rozwijał się jej księgozbiór, jest nieczytelna. Nie dowiadujemy się też, którydział nauki był reprezentowany najliczniej ani w jaki sposób zbiory specjalistycznekształtowały się z biegiem czasu. Brak też choćby sumarycznego podsumowaniatego zagadnienia.Wreszcie ciekawy, acz krótki, rozdział czwarty poświęcono udostępnianiuksięgozbioru i jego użytkownikom. Dopiero w tym miejscu nieco uwagi zwróconona wykształcenie członków kapituły. Jak już wspomniałem, sądzę, że ta kwestiapowinna była zostać omówiona wcześniej i nieco obszerniej.Kolejne wątpliwości, jakie wzbudziła we mnie lektura rozprawy, dotyczą kil-ku kwestii. Po pierwsze brakuje tutaj pewnych istotnych pozycji bibliograficznych,jak np. A. Gąsiorowski, Kanonicy włocławscy w najstarszej metryce kapitulnej(1435–1500), [w:] Duchowieństwo kapitulne w Polsce średniowiecznej i wczesno-nowożytnej. Pochodzenie i funkcjonowanie elity kościelnej, red. A Radzimiński,Toruń 2000, s. 9–51. W ogóle badania nad prozopografią duchowieństwa katedral-Pobrane z czasopisma Folia Bibliologica http:/foliabibliologica.umcs.plData: 04/08/2020 23:52:46UMCS222 Piotr Tafiłowskinego gnieźnieńskiego i poznańskiego, w tym także publikacje Profesora Antonie-go Gąsiorowskiego, są Bernardecie Iwańskiej-Cieślik nieznane. Nie jest to zwykłeczepianie się, ponieważ kanonicy i prałaci nie tylko przechodzili z jednej kapitułydo drugiej, lecz także zdarzało się, że równocześnie pełnili funkcje w dwu różnychkapitułach, rozpoznanie więc ich środowiska pozwoliłoby lepiej i pełniej omówićkwestie związane z kolekcjonowanymi tamże książkami.Nie sposób nie zauważyć, iż Maria Hornowska, współautorka Zbiorów ręko-piśmiennych w Polsce średniowiecznej, zamieniona została na Marię Harnowską(w tekście, bibliografii oraz indeksie). Imańska Iwona w indeksie figuruje jakoImańska Iwon (żartem odwołując się do najpopularniejszego ostatnio w Polscesłowa: czyżby złowrogi wpływ gender?).W tekście znajdują się niepotrzebne, jak sądzę, dygresje, np. podrozdziało „sprzętach bibliotecznych” rozpoczyna się od opisu wyposażenia kapitularza –znajdowały się tam ołtarz, stół, stolik i krzesło dla sekretarza, ławy dla kanoników(dowiadujemy się, jakiego koloru suknem były obite), które w XVIII wiekuzastąpione zostały przez kanapy itp. Pisząc o darach i spuściznach biskupów,prałatów i kanoników dla biblioteki, Iwańska-Cieślik przytacza różne fakty z ichżycia, trochę bezładnie i bez związku z meritum. Stosowana terminologia jest nieconiezręczna, a czasem wręcz niefachowa, jak np. „miejsce wykonania druków”.Lektura nasuwa wiele obiekcji i szkoda że Autorka nie podaje cytatów źródłowych,dzięki którym można byłoby weryfikować stawiane przez nią hipotezy.Mimo pewnych usterek i zastrzeżeń, jest to pozycja ważna. Choć pewne tezyczy sformułowania należałoby od nowa przemyśleć i opracować, dzieło BernardetyIwańskiej-Cieślik w pełny i wyczerpujący sposób opisuje dzieje i zasób bibliotekikapituły włocławskiej. Opracowanie takie, poświęcone ważnemu ośrodkowi inte-lektualnemu zlokalizowanemu w jednym z najstarszych i najważniejszych miastI Rzeczypospolitej, było bardzo potrzebne. Pożądane byłoby przygotowanie po-dobnych monografii także dla pozostałych polskich kapituł katedralnych.Pobrane z czasopisma Folia Bibliologica http:/foliabibliologica.umcs.plData: 04/08/2020 23:52:46UMCSPowered by TCPDF (www.tcpdf.org)

Bernardeta Iwanska-Cieslik, Biblioteka Kapituły katedralnej we Włocławku, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013, ss. 396

https://journals.umcs.pl/fb/article/download/330/330

Bernardeta Iwanska-Cieslik, Biblioteka Kapituły katedralnej we Włocławku, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013, ss. 396

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe