Głaz, Adam

Polish

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Etnolingwistyka 27 Lublin 2015III. Z życia naukowegoDOI: 10.17951/et.2015.27.266Adam GłazO współpracyz Profesorem Jerzym Bartmińskimosobiście i nieobiektywnieMimo że nigdy nie byłem formalnie członkiem zespołu Pana Profesora Bart-mińskiego, to jednak możliwość, z jakiej korzystam od połowy lat 90. ubiegłegowieku, już to przyglądania się pracy tego zespołu, już to – w pewnym stopniu –uczestniczenia w jego pracach w roli tłumacza i redaktora, w znacznej mierzeukształtowała mnie jako lingwistę. Dlatego też chciałbym, by te kilka słów zostałoprzyjęte jako podziękowanie. O wszystkim jednak powiedzieć nie sposób, z ko-nieczności pominę wiele dokonań Jubilata, wydarzeń z Nim związanych, obszarówJego oddziaływania, koncentrując się na tym, co szczególnie ważne i cenne dlamnie osobiście.Nie wspomnę na przykład o całej historii rozwoju koncepcji języka i kultury,którą określa się mianem etnolingwistyki kognitywnej, uprawianej obecnie takżew wymiarze międzyjęzykowym i międzykulturowym – myślę tu głównie o bardzozaawansowanych pracach w ramach projektu EUROJOS, w którym rekonstruujesię i bada językowo-kulturowe obrazy świata Słowian i ich sąsiadów. Początki tejhistorii to rozpoczęte w latach 60. studia dialektologiczne i folklorystyczne, ba-dania terenowe, gromadzenie ogromnej ilości danych w formie nagrań i innychzapisów, przechowywanych i opracowywanych obecnie w Pracowni Archiwum Et-nolingwistyczne UMCS.Nie powiem o doniosłości i unikatowości Słownika stereotypów i symboli lu-dowych, bodaj najważniejszej publikacji zespołu Profesora Bartmińskiego, gdyżmówią o tym inni, również poza granicami kraju. Trudno mi kompetentnie się wy-powiadać, ale też nie sposób nie wspomnieć, o przełomowym momencie, którymbyło ukazanie się w 1980 roku Zeszytu próbnego tego słownika – w tym równieżhistorycznie przełomowym czasie byłem uczniem szkoły podstawowej i etnolingwi-styka pozostawała jeszcze poza sferą moich bezpośrednich zainteresowań. Jako żejest to osiągnięcie niedawne i mamy je świeżo w pamięci, nie powiem o monu-mentalnym, niejednokrotnie nagradzanym dziele Lubelskie, zbierającym możliwiewszystkie poświadczone pieśni ludowe z terenu Lubelszczyzny, często w wielu wa-riantach.Nie przytoczę historii i rozwoju dwóch innych, seryjnych publikacji stanowią-cych forum dyskusji i wymiany myśli etnolingwistycznej lub po prostu lingwistycz-nej, gdyż wykraczającej daleko poza dialektologię i język folkloru, ale też nigdyZ życia naukowego 267z ludowości nierezygnującej. Chodzi o publikowaną przez Wydawnictwo UMCStzw. „czerwoną serię”, a zwłaszcza o rocznik „Etnolingwistyka”, do którego jeszczepowrócę.Nie będę naturalnie omawiał pojęć kluczowych dla reprezentowanej przez PanaProfesora koncepcji języka i kultury, takich jak językowy obraz świata, stereotyp,definicja kognitywna, profilowanie, symbol, punkt widzenia, typ racjonalności czypodmiot mówiący – każde z nich to przecież temat na co najmniej odrębną kon-ferencję, które zresztą zespół Profesora Bartmińskiego organizuje od lat. Pominętakże to, co wydaje się zagadnieniem szczególnie dla Pana Profesora ważnym, mia-nowicie wartości, ich językowe przejawy, hierarchie, zmiany w ich funkcjonowaniuna przestrzeni czasu i ich rolę w fundowaniu językowego obrazu świata. Dobrze sięstało, iż przy okazji jubileuszu otrzymujemy zbiór prac Profesora Bartmińskiegopoświęconych wartościom1.Nie powiem też o oddziaływaniu myśli Profesora na wiele środowisk naukowychw Rosji, na Ukrainie i Białorusi, w Czechach i w krajach bałkańskich – o wielelepiej zrobiliby to koledzy slawiści.Nie powiem wreszcie, bo mówił o tym i pisał Profesor Wojciech Chlebda, żepolska etnolingwistyka może się stać, a właściwie staje się zwornikiem, synteząnauk o człowieku, dotykając fundamentalnych kwestii antropologicznych: właśniewartości, relacji człowieka do świata i do innych wspólnot językowo-kulturowych,czy nawet głębiej, niejako za Janem Pawłem II, kwestii pamięci i tożsamości2.Tyle pominięć. W tym, czego nie pominę, posłużę się biblijną zasadą To mó-wimy, co wiemy, i o tym świadczymy, cośmy widzieli (J 3, 11). W moim osobistymi bardzo subiektywnym doświadczeniu działalności Pana Profesora Bartmińskiego,doświadczeniu anglisty, kognitywisty i tłumacza, mieszczą się trzy obszary, trzysplecione ze sobą momenty tej działalności.Pierwszym z nich jest rozszerzenie pola zainteresowania z dialektologii i ję-zyka folkloru na wszystkie odmiany i warianty języka – uznaje się, iż nastąpiło tow sposób zdeklarowany w roku 1996, w 8. numerze „Etnolingwistyki”. W konse-kwencji człon etno- nie musi oznaczać tego, co niszowe, funkcjonujące gdzieś napoboczu głównych nurtów języka, lecz dotyka samej istoty każdej kultury i kulturyjako takiej, którą tworzy i której podlega homo loquens. Owo poszerzenie pola za-interesowań pozwoliło po latach na spotkanie z innymi, równoległymi sposobamiuprawiania etnolingwistyki na Zachodzie; mam tu na myśli między innymi praceJamesa Underhilla, mieszkającego we Francji Szkota, i amerykańskiego slawistyDavida Danahera.Drugim kluczowym momentem jest zainteresowanie pracami kognitywistycz-nymi oraz próby znalezienia z kognitywistami wspólnego języka. Na łamach „Etno-1 Jerzy Bartmiński, Polskie wartości w europejskiej aksjosferze, red. Stanisława Nie-brzegowska-Bartmińska, Marta Nowosad-Bakalarczyk i Sebastian Wasiuta, Lublin: Wy-dawnictwo UMCS, 2014.2 Wojciech Chlebda, Can Polish ethnolinguistics become a philological keystone of thehumanities?, [w:] The Linguistic Worldview: Ethnolinguistics, Cognition, and Culture,red. Adam Głaz, David S. Danaher i Przemysław Łozowski, s. 25–37, London: Versita,2013.268 Z życia naukowegolingwistyki” i „czerwonej serii” publikowano prace polskich kognitywistów, Toma-sza Krzeszowskiego czy Henryka Kardeli, a także czołowych postaci kognitywistykiamerykańskiej, George’a Lakoffa i Ronalda Langackera, mimo pewnych zastrzeżeńco do ich koncepcji. Wypracowano w ten sposób podejście zwane etnolingwistykąkognitywną, sposób badania języka i kultury w relacji do procesów poznawczychczłowieka, do jego świata mentalnego. Podejście to znakomicie koresponduje z tym,co obecnie na Zachodzie określane jest mianem językoznawstwa kulturowego (cul-tural linguistics), a co jest przecięciem się lingwistyki antropologicznej i lingwistykikognitywnej3.I trzeci kluczowy moment to stałe i wierne zainteresowanie pracami AnnyWierzbickiej. Pan Profesor Bartmiński był promotorem w przewodzie doktorskimhonoris causa prof. Wierzbickiej, ma na swoim koncie redakcję zbioru jej artyku-łów4, to w końcu z jego inicjatywy ukazała się po polsku książka Anny Wierzbic-kiej Semantyka. Jednostki elementarne i uniwersalne, którą miałem przyjemnośćwspółtłumaczyć5. Jest to ważne z wielu powodów, wymienię dwa. Po pierwsze,osoba i prace Anny Wierzbickiej to swego rodzaju łącznik między środowiskiempolskim a kulturowo zorientowaną lingwistyką zachodnią. Po drugie, niezależne,częściowo odmienne, lecz wyrastające z tej samej „filozofii” prace obojga badaczy6przyczyniły się do zainteresowania, jakie lubelska i ogólnie polska etnolingwistykazaczyna wzbudzać w środowiskach lingwistycznych angielskiego, a także niemiec-kiego, francuskiego i hiszpańskiego obszaru językowego – a trzeba wiedzieć, iż śro-dowiska te bardzo niechętnie przyswajają koncepcje niezachodnie. Ogromną rolęodegrała tu osoba ucznia Profesora Bartmińskiego, Jörga Zinkena, Niemca, obecniewykładowcy na uniwersytecie w Hamburgu, wcześniej w brytyjskim Portsmouth.Myślę także o wspomnianych wyżej Jamesie Underhillu i Davidzie Danaherze, lecztakże o Francuzce Anne Viviand, Hiszpanie Enrique Bernardezie, AustralijczykuBercie Peetersie czy amerykańskim „klasyku gatunku” Garym Palmerze – wszyscyoni do prac Profesora Bartmińskiego odnoszą się z uznaniem.Skąd ono się bierze, co widzi Zachód, patrząc na lubelską etnolingwistykę?Widzi bardzo dokładnie opracowaną i rygorystycznie stosowaną metodologię ba-dań, skrupulatność analiz materiałowych, a przy tym rozmach zainteresowań ba-3 Zob. przede wszystkim: Gary Palmer, Toward a Theory of Cultural Linguistics,Austin: University of Texas Press, 1996; także np. Farzad Sharifian, Advances in CulturalLinguistics, [w:] Approaches to Language, Culture, and Cognition. The Intersection ofCognitive Linguistics and Linguistic Anthropology, red. Masataka Yamaguchi, DennisTay i Benjamin Blount, s. 99–123, Houndsmills, Basingstoke and New York: PalgraveMacmillan, 2014.4 Anna Wierzbicka, Język – umysł – kultura, red. Jerzy Bartmiński, Warszawa: PWN,1999.5 Wydawnictwo UMCS w Lublinie; pierwsze wydanie 2006, drugie wydanie 2010.Tłumaczenie rozdziału 4. Krzysztof Korżyk, rozdziału 10. Ryszard Tokarski. Angielskioryginał: Semantics. Primes and Universals, Oxford: Oxford University Press, 1996.6 O czym wspomina sama Anna Wierzbicka w swoim tekście Polish zwierzęta ‘ani-mals’ and jabłka ‘apples’: An ethnosemantic inquiry, [w:] The Linguistic Worldview: Eth-nolinguistics, Cognition, and Culture, red. Adam Głaz, David S. Danaher i PrzemysławŁozowski, s. 137–159, London: Versita, 2013.Z życia naukowego 269dawczych, systemowo opracowane podejście do problemu podmiotu mówiącego,umiejętność ujęcia i zdania sprawy z kulturowych aspektów semantyki, wreszcieniezależność myśli lingwistycznej.Obserwowanie tych procesów oraz mniejsze lub większe zaangażowanie w różneprzedsięwzięcia naukowe inicjowane przez Profesora Bartmińskiego są dla mnieczymś więcej niż tylko intelektualną przygodą – otwierają drzwi, które pozostałybyzamknięte, dają akces do inaczej niedostępnych obszarów refleksji naukowej. Niechmi zatem będzie wolno zakończyć akcentem bardzo osobistym: Panie Profesorze,dziękując za dwadzieścia lat naszej nieformalnej współpracy, liczę na jej trwaniejeszcze przez długi czas.

O współpracy z Profesorem Jerzym Bartmińskim osobiście i nieobiektywnie

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://journals.umcs.pl/et/article/download/1819/1398

O współpracy z Profesorem Jerzym Bartmińskim osobiście i nieobiektywnie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

O współpracy z Profesorem Jerzym Bartmińskim osobiście i nieobiektywnie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w