Smyk, Katarzyna

Polish

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Etnolingwistyka 29 Lublin 2017II. RecenzjeDOI: 10.17951/et.2017.29.304Katarzyna SmykFestiwale folklorystycznew aspekcie performatywności folkloruJoanna Dziadowiec, Festum folkloricum. Performatywność folkloru w kultu-rze współczesnej. Rzecz o międzykulturowych festiwalach folklorystycznych,Warszawa: Narodowe Centrum Kultury, 2016, 600 s.Książka Joanny Dziadowiec, antropolożki kultury i kulturoznawczyni, Festumfolkloricum. Performatywność folkloru w kulturze współczesnej. Rzecz o międzykultu-rowych festiwalach folklorystycznych, ukazała się w 2016 roku nakładem NarodowegoCentrum Kultury. Autorka bowiem wygrała w 2014 roku ogłaszany przez NCKkonkurs na pracę doktorską z dziedziny nauk o kulturze. Efektem tego jest obszernapublikacja, graficznie stojąca na wysokim, niemal artystycznym poziomie. Tenwysoki poziom charakteryzuje także zawartość merytoryczną monografii.Przedmiotem analizy uczyniła Joanna Dziadowiec międzynarodowe, czyli mię-dzykulturowe festiwale folklorystyczne. Definiuje je jako cykliczne i wyspecjali-zowane wydarzenia społeczno-kulturowe, cechujące się synkretyzmem zachowańi działań, a dające się rozpatrywać jako zuniwersalizowane kompleksy struktu-ralno-organizacyjne, związane z różnymi punktami widzenia i zespołami oczekiwańróżnych typów ich uczestników. Wydarzenia te zna autorka z autopsji, bowiemod czasów studenckich uczestniczyła w nich jako członek zespołu, by po latachwrócić do nich w roli badacza i organizatora. Taka zmienność i komplementarnośćról, połączona z refleksyjnością badaczki, przyniosła dobry skutek: uwiarygadniamateriał analityczny, zebrany na potrzeby monografii w latach 2006–2011 wśróduczestników 37 festiwali w Polsce i zagranicą (m.in. Chorwacja, Bośnia i Hercego-wina, Turcja, Włochy, Słowacja, Czechy, Rumunia, Bułgaria, Francja). Do jegopozyskania autorka zastosowała kilka technik: obserwacja uczestnicząca jawna;kwestionariusz ankiety w 8 wersjach językowych (polska, angielska, francuska, nie-miecka, włoska, hiszpańska, chorwacka i słowacka; uzyskała 400 odpowiedzi – 97ankiet w 2009 roku i 303 ankiety w 2010 roku); wywiad pogłębiony częściowo ustruk-turowany przeprowadzony ze 100 respondentami; analiza źródeł zastanych, jakwydawnictwa popularne na temat festiwali (albumy, reportaże, fotoreportaże, filmy,strony internetowe, materiały z prasy lokalnej, foldery), regulaminy, sprawozdaniai kroniki festiwali, spotkań, warsztatów, zespołów i organizacji folklorystycznych;materiały od osób prywatnych na różny sposób związanych z ruchem folklory-Recenzje 305stycznym; notatki etnograficzne sporządzane podczas badań terenowych; materiałfotograficzny (Festiwalowy album w działaniu, s. 552–582) i filmowy utrwalonypodczas obserwacji. Autorka postanowiła oddać w swojej monografii głos nie tylkoteoretykom i postronnym obserwatorom, ale też uczestnikom festiwali i wydarzeńfolklorystycznych.Znakowa i komunikacyjna definicja festiwali wpłynęła na uszczegółowienieproblemu badawczego, którym stała się obserwacja relacji międzykulturowych,realizujących się w obrębie ruchu festiwalowego, w formach zinstytucjonalizowanychi zrytualizowanych, w praktykach scenicznych i pozascenicznych. Autorka zakłada,że praktyki te stwarzają szansę dla wzajemnego poznania się ludzi wielu kultur,etnosów, regionów, religii, zaś „folklor i tradycja mogą stanowić pomost międzytymi grupami, aktywizujący ich przedstawicieli, otwierający na dialog, konfrontacjęi negocjacje” (s. 18), mogą byś rozumiane jako medium. Konsekwencją takiegoujęcia przedmiotu badań stało się włączenie dysertacji w szerszy nurt analiz per-formatywnych. Studia performatywne (performance studies) są dziedziną badańukształtowanych na pograniczu antropologii kulturowej, socjologii, teatrologii, uj-mującą kulturę jako widowisko – przedstawienie (performance), zgodnie z teoriamiMiltona Singera1, Richarda Schechnera2, Della Hymesa3, Victora W. Turnera4,Johna J. MacAloona5. Widowisko zaś „rozumiane jest [. . . ] jako aktywny pokazi jednocześnie przekaz, wykonanie, akcja (zawieszone pomiędzy dromena: dzianiesię, akt, a drama: akcja odgrywana), którym zawsze przyświeca jakaś intencja”(s. 20). W takich kategoriach autorka analizuje interkulturowe relacje i praktykimiędzynarodowych festiwali folklorystycznych, przywołując Dorsonowską6 teorięczterech głównych sektorów folkloru oraz twierdzenie, że pojęcie performance wiążesię z każdym elementem folkloru (s. 106–112). Osadzenie opracowania w ramachperformatyki sprawia, że recenzowana publikacja wprowadza folklorystykę polskąw pole badawcze dyscyplin takich, jak socjologia, antropologia, filozofia, psycho-logia, kulturoznawstwo, literaturoznawstwo, sztuka, teatrologia, filmoznawstwo,w których kategoria performatywności jest już pojęciem coraz szerzej stosowanym,wręcz modnym. Joanna Dziadowiec przeciera szlaki, inspirując rodzimych folklo-rystów do stosowania wykorzystanej przez nią metodologii. To podejście wymaga1 Milton Singer, Introduction, [w:] Tradition India: Structure and Change, red. M. Singer,Philadelphia 1959.2 Richard Schencher, Performatyka: Wstęp, przeł. T. Kubikowski, red. M. Rochowski,Wrocław 2006; tegoż, Performance Theory, New York 1988.3 Dell Hymes, Breakthrough into Performance, [w:] Folklore: Performance and Com-munication, red. D. Ben-Amos, K. S. Goldstein, The Hague 1975.4 Np. Victor W. Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, [w:] Antropologiawidowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. A. Chałupnik, W. Dudzik, M. Kanabrodzki,L. Kolankiewicz, wstęp i red. L. Kolankiewicz, Warszawa 2005, s. 450–462.5 John J. MacAloon, Wstęp: widowiska kulturowe, teoria kultury, [w:] Rytuał, dramat,święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, red. J. J. MacAloon, przekł.K. Przyłuska-Ubranowicz, posłowie do wyd. polskiego W. Dudzik, Warszawa 2009,s. 11–35.6 Folklore and Folklife: An Introduction, red. R. M. Dorson, Chicago 1972.306 Recenzjedoprecyzowania, gdyż aktywne i wieloznaczne pojęcie performatywności rozumianebywa zarówno jako kategoria teoretyczna, analityczna i metodologiczna, niemniejanalizy Dziadowiec pokazują, że warto po nią sięgać, gdyż formy współczesnegożycia folkloru mieszczą się w pełni w procesualnej wizji rzeczywistości, a zatemzastosowanie podejścia performatywnego może wnieść do polskiej folklorystykinowy punkt widzenia.Całość opisu tytułowego święta folkloru została ujęta w osiem rozdziałów.Pierwszy rozdział przybliża kwestie definicyjne i metodologiczne, prezentując takżewspółczesne sposoby funkcjonowania folkloru widowiskowego. Można powiedzieć, żeudało się autorce wprowadzić nieco porządku terminologicznego, który ma szanseprzeniknąć do polskich paradygmatów badań folkloru i zjawisk z pogranicza kulturyludowej i masowej (s. 80–112).Rozdział drugi przynosi charakterystykę współczesnych ruchów folklorystycz-nych poprzez odwołanie do ich genezy, pokazuje ich złożoność i wariantywność, coprowadzi autorkę do próby systematyki tych ruchów i odpowiadającym im festiwali.Autorka ujęła te zjawiska w 6 kategorii: (1) ruchowi tradycyjnemu – źródłowemu – insitu – in crudo, ruchowi regionalnemu odpowiadają festiwale regionalne, etniczne –in situ – in crudo; (2) ruchowi „sfolkloryzowanemu”, folkloryzmowi, odpowiadająfestiwale folklorystyczne – tradycyjne i sfolkloryzowane; (3) ruch folkowy i „neofolk”przejawia się poprzez festiwale folkowe – wielokulturowe („skrzyżowania kultur”);(4) ruch purystyczny przejawia się przez festiwale folkloru i tradycji rekonstruowanej(„skanseny”); (5) ruch etniczny przejawia się w emigranckich festiwalach etnicznychi festiwalach mniejszości etnicznych; (6) ruch kulturalny, popkulturowy i kontrkul-turowy znajduje wyraz w kulturowych festiwalach tematycznych (s. 131). Ciekawieprezentuje się zestawienie idei festiwali ujętych teoretycznie w ich regulaminachczy w dokumentacji UNECSO z praktyką, bowiem „konfiguracja celów i założeńfestiwalowych w praktyce nie zawsze odbywa się w całkowitej harmonii i przyjaźni”,jakie zakładają „teorie festiwalowych idei” (s. 147). Światy folklorystyczne próbujeautorka opisać za pomocą takich kategorii, jak polistadialność, perspektywa uczest-nika, teoria symulacji i hiperrzeczywistości Jeana Baudrillarda7, wprowadzającpojęcie interfolkloru festiwalowego, czyli „folkloru będącego wspólnym dziełemwszystkich członków festiwalowego ruchu folklorystycznego” (s. 160).W rozdziale trzecim autorka omawia kulturę organizacyjną festiwalu, zasadyfestiwalowej gry (statuty i regulaminy, formuły i kategorie, typologie uczestni-ków, nagrody itp.), modelową strukturę przebiegu festiwalu folklorystycznego orazcharakterystykę typowej festiwalowej przestrzeni. Rozdział czwarty przynosi współ-czesną definicję festiwalu folklorystycznego, a także powrót do pogłębionego opisuprzestrzeni i dramaturgii festiwalowej. Ciekawe jest pokazanie dawnych i współ-czesnych form świętowania (s. 236–239); karnawału i karnawalizacji (s. 241–245);nieustrukturowanej communitas związanej z liminalnością festiwalu oraz strukturyspołecznej, budowanej poprzez współudział (s. 246–255). Uczestnika festiwalu – jakdowodzą analizy Dziadowiec – opisać można za pomocą pojęcia homo festivus, naktóre składa się homo creator i homo videns. Autorka dochodzi do konstatacji, że7 Jean Baudrillard, Symulakry i symulacja, przeł. S. Królak, Warszawa 2005.Recenzje 307oto „cały festiwal rysuje się nie jako widowisko, ale jako istne «metawidowisko»,[. . . ] czyli widowisko o widowisku” (s. 280–281).Rozdział piąty poświęcony został charakterystyce uczestników badanych fe-stiwali, typologii ich motywacji (to wartościowy element pracy), wieloaspektowejanalizie narracji uczestników, np. na temat funkcji festiwali oraz folkloru. W roz-dziale tym znalazła się analiza dynamiki relacji międzyludzkich i międzykulturowych.Autorka wskazuje na trzy fazy rozwoju tych relacji podczas jednego spotkaniafestiwalowego: (1) zacieśnianie relacji – poprzez inicjowanie, eksperymentowanie,intensyfikowanie, integrowanie; (2) podtrzymywanie relacji – poprzez związek, odróż-nianie się; (3) rozluźnianie relacji – poprzez odróżnianie się, ograniczanie, stagnację,unikanie i zakończenie. Analizuje też festiwalową komunikację niewerbalną, wpro-wadzając w podsumowaniu pojęcia folklorystycznej kompetencji międzykulturowejoraz muzyki jako interfolklorystycznego klucza komunikacyjnego. Kontynuacją tychanaliz jest zawarte w rozdziale siódmym studium festiwalu jako zabawy i homoludens festivus, do czego przydatne okazały się teorie Rogera Callois8.Pracę zamyka rozdział poświęcony znaczeniu międzykulturowych festiwalifolklorystycznych we współczesnej kulturze, gdzie na uwagę zasługuje pogłębienieopisu tych wydarzeń jako konstruktu społeczno-kulturowego, rozprawienie sięz mitami na temat festum folkloricum oraz typologia folklorystycznych stylów byciauczestników życia festiwalowego. Pozwala to postawić pytanie, czy międzynarodowyfestiwal folklorystyczny jest rzeczywiście świętem folkloru? A może jest to świętorelacji międzyludzkich i międzykulturowych, święto momentalnej mikrospołeczności,która powstaje podczas festiwalu i która zarazem festiwal tworzy.8 Roger Callois, Gry i ludzie, przeł. A. Tatarkiewicz, M. Żurowska, Warszawa 1997.

Festiwale folklorystyczne  w aspekcie performatywności folkloru: Joanna Dziadowiec, Festum folkloricum. Performatywność folkloru w kulturze współczesnej. Rzecz o międzykulturowych festiwalach folklorystycznych, Warszawa Narodowe Centrum Kultury, 2016, 600 s.

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w