Bębeniec, Daria

Polish

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Etnolingwistyka 27 Lublin 2015II. Recenzje i omówieniaDOI: 10.17951/et.2015.27.226Daria BębeniecJęzykowy obraz świata w szerszej perspektywieThe Linguistic Worldview: Ethnolinguistics, Cognition, and Culture, red.Adam Głaz, David S. Danaher, Przemysław Łozowski, London: Versita Ltd,2013, 492 s.Omawiana książka jest zbiorem 24 artykułów, z których większość stanowi re-zultat konferencji zatytułowanej Językowy obraz świata czy językowe obrazy świa-tów?, zorganizowanej w Lublinie w dniach 17–18 października 2011 r. Jest to drugaz kolei anglojęzyczna publikacja (po książce Jerzego Bartmińskiego Aspects of Co-gnitive Ethnolinguistics, wydanej po raz pierwszy w 2009 r. w tłumaczeniu AdamaGłaza), dzięki której szersze grono czytelników ma możliwość zapoznania się z ba-daniami prowadzonymi w ramach tzw. lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, a wszczególności z koncepcją językowego obrazu świata (JOS) wypracowaną przezJerzego Bartmińskiego. Do udziału w monografii zaproszono badaczy z różnychśrodowisk, w tym również naukowców niezwiązanych bezpośrednio z lubelską et-nolingwistyką. Wydaje się to odpowiadać zamysłowi redaktorów tomu – AdamaGłaza, Davida S. Danahera i Przemysława Łozowskiego – którzy jedną z częściwstępu poświęcają kwestiom spornym dotyczącym modelu JOS, jednocześnie za-powiadając, że w książce oprócz prac będących eksplikacją czy egzemplifikacjąteorii znajdą się również artykuły luźno nią zainspirowane, a nawet wobec niejpolemiczne.To zróżnicowanie zostało także odzwierciedlone w strukturze książki. Po wstę-pie i artykule wprowadzającym Wojciecha Chlebdy następuje pięć części tema-tycznych. Pierwsza (The linguistic worldview and the poetic text) zawiera artykułyanalizujące językowy obraz świata zakodowany w tekstach literackich. Część druga(The cognitive definition) obejmuje prace poświęcone różnym aspektom defini-cji kognitywnej. W trzeciej części (The system and beyond) zebrano analizy kon-kretnych kategorii językowych, natomiast część czwarta (Problems and questions)i piąta (Extensions and inspirations) mieszczą w sobie kolejno teksty o charakte-rze polemicznym i te pozostające z teorią w luźniejszym związku bądź do pewnegostopnia przez nią inspirowane. Dodatkowo, jak piszą we wstępie redaktorzy, istot-nym elementem różnicującym artykuły o charakterze analitycznym jest rodzajużytych danych, na podstawie których rekonstruowany jest konkretny wycinek ję-zykowego obrazu świata. Pochodzą one z systemu językowego, różnego rodzajutekstów, ankiet oraz danych przyjęzykowych. Chociaż nie stanowią one kategoriiRecenzje i omówienia 227rozłącznych, ich wybór dostarcza ważnych informacji o tym, gdzie według danegoautora należy doszukiwać się językowego obrazu świata.Artykuł wstępny autorstwa Wojciecha Chlebdy dotyczy roli i miejsca polskiejetnolingwistyki w naukach humanistycznych. Szkicując ponadtrzydziestoletni roz-wój tej dyscypliny, od studiów nad tekstami folkloru z użyciem metod struktura-listycznych, z czasem rozszerzonych o badania kognitywistyczne nad pozostałymiodmianami języka polskiego, aż po obecnie realizowany projekt badawczy EURO-JOS, zajmujący się językowym i kulturowym obrazem świata Słowian w perspek-tywie porównawczej, Chlebda identyfikuje pojęcia, które będąc kluczowymi dlawspółczesnej humanistyki, znajdują się w ścisłym kręgu zainteresowań etnolingwi-stów. Są to: kultura, pamięć zbiorowa, tożsamość narodowa oraz podmiotowość,badane – zgodnie ze sformułowaniem autora – w ich wersji ujęzykowionej. Nie maprzy tym wątpliwości, że możliwe jest udzielenie pozytywnej odpowiedzi na po-stawione w tytule pytanie (Czy polska etnolingwistyka może stać się filologicznymfilarem humanistyki? ). Tego rodzaju zmiana postrzegania etnolingwistyki będziemogła nastąpić pod warunkiem, że w prowadzonych badaniach będą jednocześniewykorzystywane dwa konstrukty badawcze – nie tylko językowy obraz świata, alei pamięć zbiorowa.Autorzy opracowań zawartych w części pierwszej podkreślają znaczenie lite-ratury w badaniach językoznawczych. Anna Pajdzińska przedstawia kontekst hi-storyczny pojęcia JOS, a następnie przekonująco dowodzi na przykładzie wybra-nych wierszy Wisławy Szymborskiej, że analiza dzieł literackich powinna uwzględ-niać utrwaloną w danym języku interpretację rzeczywistości. Z kolei Irena Va-ňková, przyjmując perspektywę fenomenologiczną, twierdzi, że poezja, ze względuna bogactwo zawartych w niej tekstualnych konotacji, ułatwia przyjęcie szerokiej,ponadsystemowej koncepcji znaczenia i tym samym umożliwia badaczowi głęb-szy wgląd w językowy obraz świata. Swój wywód autorka ilustruje fragmentamiwierszy czeskich poetów (Wolkera, Kratochvila, Nezvala i Skácela). Trzy pozo-stałe opracowania, Agnieszki Gicali, Davida S. Danahera i José Vergary, dotycząm.in. problematyki nieprzekładalności znaczeń. Artykuł Gicali zawiera propozy-cję rekonstrukcji obrazu świata przedstawionego w wierszu Identyfikacja WisławySzymborskiej i jego angielskim przekładzie autorstwa Clare Cavanagh. Szczegóło-wej analizie poddano tutaj środki językowe służące budowaniu przestrzeni mental-nych (w rozumieniu Gillesa Fauconniera) i stopniowemu odkrywaniu dwóch prze-ciwstawnych punktów widzenia. David S. Danaher zajmuje się z kolei pojęciemsvědomí (sumienie) w pismach Václava Havla, porównując je z ang. consciencei wykazując przy tym wiele istotnych różnic. Również José Vergara, który anali-zuje wybrane teksty pisarza eksperymentalnego Daniila Kharmsa z wykorzysta-niem aparatu pojęciowego kognitywizmu, wskazuje na znaczącą odmienność pojęćbyć i mieć w językach rosyjskim i angielskim.Artykuły zawarte w drugiej części monografii poświęcono podstawowemu na-rzędziu analiz w modelu JOS, jakim jest definicja kognitywna. Anna Wierzbicka,podkreślając zbieżność własnych założeń i celów badawczych z koncepcją JerzegoBartmińskiego, przedstawia eksplikację wiedzy potocznej utrwalonej w znacze-niach polskich słów jabłka i zwierzęta za pomocą naturalnego metajęzyka seman-228 Recenzje i omówieniatycznego. Jerzy Bartmiński, wychodząc od pochodzenia, założeń teoretycznychoraz specyfiki definicji kognitywnej, proponuje rozumienie tejże definicji jako tek-stu, a w szczególności tekstu kultury. Po pierwsze, definicja kognitywna odznaczasię semantyczną i strukturalną koherentnością, po drugie jest zapisem utrwalonejw społeczeństwie wiedzy, przekonań i wierzeń o świecie, a także odzwierciedla sys-tem wartości podmiotu mówiącego. Refleksję nad specyfiką definicji kognitywnej,zwłaszcza w odniesieniu do definicji słownikowych, zawierają również dwa kolejneartykuły. W pracy Katarzyny Prorok i Adama Głaza stanowi ona wstęp do re-konstrukcji językowego obrazu żelaza w polskiej kulturze ludowej, udokumentowa-nej różnymi rodzajami danych, w tym także danymi przyjęzykowymi, natomiastu Stanisławy Niebrzegowskiej-Bartmińskiej jest ilustracją rozważań poświęconychnierozdzielności stereotypów i wartości w językowo-kulturowej interpretacji świata.Z kolei Agata Bielak wykorzystuje definicję kognitywną w praktyce, proponując re-konstrukcję językowego obrazu św. Agaty w polskiej tradycji ludowej na podstawiem.in. danych przyjęzykowych.Trzecią część monografii rozpoczynają artykuły Marty Nowosad-Bakalarczyk,Doroty Piekarczyk i Doroty Filar. Wszystkie te autorki przyjmują perspektywęonomazjologiczną i opierają swój wywód na założeniach zarówno etnolingwistyki,jak i językoznawstwa kognitywnego. W pierwszym artykule omówiono kategorięilości w języku polskim w odniesieniu do rzeczy i zdarzeń i dowiedziono jej umo-tywowanego charakteru niezależnie od tego, czy wyrażana jest za pomocą wykład-ników morfologicznych, leksykalnych czy składniowych. Dorota Piekarczyk przed-stawia z kolei obraz pojęć tekst mówiony i tekst pisany, utrwalony w językupolskim, wykazując, że przybierają one kształt kategorii prototypowej. Chociażtekst mówiony postrzegany jest zasadniczo jako proces (zdarzenie), a tekst pisanyjako produkt, obie kategorie cechują się nieostrością granic i wewnętrzną niejed-norodnością. Co ciekawe, językowy i językoznawczy obraz tych pojęć są ze sobąw dużym stopniu zbieżne. Natomiast opracowanie Doroty Filar poświęcone jest re-konstrukcji językowej konceptualizacji myślenia na podstawie danych systemowychi tekstowych. Szczególną uwagę zwrócono na pojęcie podmiot myślący, którestanowi najistotniejszy element narracyjnego modelu myślenia zaproponowanegoprzez autorkę. Aneta Wysocka, która również opiera swoją analizę na danych syste-mowych i tekstowych, omawia z kolei językowy obraz pojęcia niewolnik w ujęciupanchronicznym. Ostatni w tej części artykuł, Małgorzaty Brzozowskiej, dotyczyjednego ze słów sztandarowych polszczyzny, patriotyzmu. Autorka rekonstruujejego rozumienie, odwołując się do wyników Ankiety Słownika Aksjologicznego z lat1990, 2000 i 2010, a następnie analizuje językowy obraz patriotyzmu wyłaniającysię z dyskursu publicznego prowadzonego na łamach „Tygodnika Powszechnego”i „Gazety Wyborczej” oraz na platformie internetowej Lewica.pl.W artykule otwierającym czwartą część omawianej publikacji Elżbieta Taba-kowska porównuje założenia i metodologię badawczą lubelskiej etnolingwistyki i za-chodniego językoznawstwa kognitywnego, wskazując na liczne podobieństwa, jaki różnice między dwoma paradygmatami. Podkreślając zasługi lubelskiej szkoły,a jednocześnie patrząc z perspektywy kognitywisty, autorka zwraca uwagę napewne problemy, takie jak brak pełnej spójności stosowanych przez polskich bada-Recenzje i omówienia 229czy pojęć i terminów czy koncentrację na leksyce, a pomijanie składni. Rolę zdy-stansowanego, ale życzliwego obserwatora przyjmuje również James W. Underhill,który omawia mocne strony polskiej etnolingwistyki, przedstawiając także swojewątpliwości. W artykule znajdziemy dodatkowo wstępną charakterystykę własnychbadań autora nad pojęciem lud w wielu językach. Z kolei rozważania Przemy-sława Łozowskiego dotyczące możliwych wariantów relacji między językiem a kul-turą prowadzą do konstatacji, że w programie badawczym Jerzego Bartmińskiegomamy do czynienia z dwoma metodologicznie przeciwstawnymi ujęciami tej relacji(kultura jako jeden z komponentów języka / język jako jeden z aspektów kultury).Kolejny artykuł, autorstwa Adama Głaza, zawiera propozycję operacjonalizacjiparametrów widzenia, do czego bezpośredniej inspiracji dostarczyła wcześniejszaanaliza tego pojęcia przeprowadzona przez Jerzego Bartmińskiego. W opinii au-tora, który dla ilustracji swych twierdzeń posługuje się fragmentem książki Wojcie-cha Cejrowskiego Rio Anaconda, analiza powinna zostać uzupełniona o dodatkowywymiar – tzw. dystans kognitywny. Natomiast Agnieszka Mierzwińska-Hajnos kry-tycznie zestawia pojęcia definicji kognitywnej i sieci domen (w rozumieniu RonaldaLangackera) na przykładzie semantyki nazw roślin w języku polskim i angielskim.W ostatniej części monografii zawarto trzy artykuły, z których pierwszy, au-torstwa Enrique Bernárdeza, przedstawia językowo-kulturową analizę islandzkichczasowników sjá (widzieć) i heyra (słyszeć) w znaczeniu epistemicznym. W ko-lejnym artykule Anna Niderla analizuje autoprezentacyjny wizerunek byłych rek-torów Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej na podstawie wywiadów zebranychna potrzeby Archiwum Historii Mówionej UMCS. Metodę historii mówionej sto-suje w swojej pracy również Wiktoria Kudela-Świątek, która w oparciu o relacjebiograficzne Polaków zesłanych do Kazachstanu rekonstruuje językowy obraz znie-wolenia.Na zakończenie warto podkreślić dbałość o szatę graficzną i staranne opraco-wanie redakcyjne książki, widoczne choćby w licznych wzajemnych odniesieniachw obrębie tomu czy w wieńczących całość indeksie osób i indeksie tematycznym.Na uwagę zasługują także bardzo dobre i spójne terminologicznie tłumaczeniaartykułów (część z nich została napisana po angielsku, a część przetłumaczonaz polskiego). Biorąc pod uwagę znaczenie koncepcji Jerzego Bartmińskiego wewspółczesnym językoznawstwie, o którym świadczy udział w prezentowanej mo-nografii znakomitych badaczy z różnych środowisk naukowych, jak również wysokipoziom merytoryczny opracowań, pozostaje podzielić nadzieję redaktorów tomuna jak najszersze rozpowszechnienie osiągnięć polskich etnolingwistów na areniemiędzynarodowej. Tym bardziej, że – jak trafnie to ujmuje James W. Underhill(s. 339–340) – po zapoznaniu się z ich badaniami na świat patrzy się inaczej.Żelazo, jabłka i wiele innych pojęć już nigdy nie będą tym, czym były.

Językowy obraz świata w szerszej perspektywie

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://journals.umcs.pl/et/article/download/1809/1388

Językowy obraz świata w szerszej perspektywie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Językowy obraz świata w szerszej perspektywie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w