Boruch, Anna

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

„Portret” czarownicy w świadomości dzieci

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Etnolingwistyka 27 Lublin 2015II. Recenzje i omówieniaDOI: 10.17951/et.2015.27.250Anna Boruch„Portret” czarownicy w świadomości dzieciBernadeta Niesporek-Szamburska, Stereotyp czarownicy i jego modyfikowa-nie. Na przykładzie tekstów dla dzieci i wypowiedzi dziecięcych, Katowice:Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013, 222 s.Książka Bernadety Niesporek-Szamburskiej Stereotyp czarownicy i jego mody-fikowanie. Na przykładzie tekstów dla dzieci i wypowiedzi dziecięcych (Katowice2013) stanowi próbę rekonstrukcji wyobrażenia czarownicy w tekstach pisanychz myślą o dzieciach i w wypowiedziach dzieci. Autorka postawiła sobie za cel uka-zanie „trwałego jądra” tego wyobrażenia mitologicznego (funkcjonującego w ramiemodalnej ‘taki, jaki może być’ i ‘taki, jaki prawdopodobnie jest’) oraz wskaza-nie komponentów kontekstowych i podlegających modyfikacji. Dokładniej, chodzio odpowiedzi na pytania: 1) w jaki sposób dziecko, „przyjmując dużą liczbę prze-kazów kulturowych, związanych z tradycją i wierzeniami, kształtuje stereotypy”,2) czy świeżo wykrystalizowany stereotyp poddaje się modyfikacji, wreszcie – o to,3) jak „mocowanie się” z materią semantyczną odzwierciedla się w sferze wypo-wiedzi językowych dzieci. Założenia przyjętej analizy, jak podkreśla sama autorka,wpisują się w nurt refleksji kognitywnej, zgodnie z którą nie istnieje ostra granicamiędzy wiedzą językową a niejęzykową, sam zaś język stanowi nie tylko narzędzie,ale też szczególny „skarbiec doświadczeń i przeżyć” przywołujący ogólną wiedzęo świecie (s. 10).Książka jako całość została bardzo starannie zaplanowana. Zawiera solidnąpodbudowę teoretyczną, analizy tekstów drukowanych oraz podsumowania wyni-ków badań własnych. W rozdziale pierwszym pt. Wokół stereotypu (s. 11–25) au-torka koncentruje się na pojęciu stereotypu, prototypu i schematu, nawiązuje dobogatej literatury, m.in. do prac W. Lipmanna, H. Putnama, A. Schaffa, J. Bart-mińskiego, Z. Mitosek, B. Weigl, A. Libury i innych. Przyjmuje, że stereotyp –mimo zakładanej w definicjach odporności na zmiany – jednak zmianom podlega,gdyż jego modyfikacji sprzyjają czynniki takie, jak: osłabianie skojarzeń, tworzenieodmiennych profili, kreowanie nowych stereotypów wiązanych z tą samą nazwą.W rozdziale drugim – Konteksty kulturowe wyobrażenia mitologicznego czarownicy(s. 27–46) – prezentuje wyobrażenia czarownicy funkcjonujące w różnych kultu-rach. W rozdziale trzecim – Stereotyp czarownicy (s. 47–63) – podejmuje próbęodtworzenia i uporządkowania charakterystyk składających się na wyobrażenieczarownicy funkcjonujące w świadomości przeciętnego użytkownika języka. Roz-Recenzje i omówienia 251dział czwarty, zatytułowany Czarownica w tekstach dla dzieci (s. 65–117), zawieraprzybliżenie wizerunku czarownicy wyłaniającego się z tekstów dla dzieci, kolejnyzaś rozdział pt. Czarownica w wypowiedziach dzieci (s. 119–182) – obraz czarow-nicy w świetle danych eksperymentalnych pozyskanych od dzieci. W Zakończeniu(s. 183–186) dokonano podsumowania i zebrania najważniejszych wniosków doty-czących trwałości stereotypu. Całość pracy zamyka Indeks osobowy (s. 207–213),wykaz tabel i wykresów przedstawiających wyniki badań oraz zestaw rysunkówwykonanych przez dzieci (s. 215–217), a także angielskie i rosyjskie streszczenia(s. 219–222).Z ustaleń Bernadety Niesporek-Szamburskiej wynika, że stereotyp czarownicyłączy w sobie wiele podschematów i skryptów związanych z leczeniem, wróżeniem,czarowaniem i niesieniem zła. Nastąpiło w nim, jak pisze sama autorka, swoiste„zagnieżdżenie” i „zintegrowanie” niekiedy odmiennych, a innym razem podobnychcech. W pewnym sensie można nawet mówić o „stapianiu się pojęć – tworzeniusemantycznego amalgamatu ukrytego za jedną nazwą” (s. 36). Takie właśnie wielo-aspektowe wyobrażenie odcisnęło swoje ślady w języku. Autorka szuka tych śladówzgodnie z metodologią lingwistyki kulturowej (etnolingwistyki w wersji lansowanejprzez Jerzego Bartmińskiego i badaczy stereotypów, którzy za W. Lippmannemtraktują je jako „obrazy w głowie ludzkiej”). Bada więc etymologię słowa, zesta-wia definicje słownikowe, nazwy synonimiczne, frazeologizmy i przysłowia zwią-zane z czarownicą, by z danych systemowych (językowych) wydobyć cechy ste-reotypowe – żeńskość i związek z czarami. Zauważa, że cechy charakterystyczneskładające się na stereotyp czarownicy, poświadczone w definicjach i nazwach sy-nonimicznych (wiedźma, jędza, Baba-Jaga), akcentują jej brzydotę, starość i zło,utrwalone z kolei we frazeologizmach – także zachowania i wartościowanie postaci.Zasadniczy stereotyp czarownicy, odtwarzany w książce na podstawie „faktówkulturowych”, tj. demonologii ludowej, wiary, historii, obyczajowości oraz danychjęzykowych obejmuje „domeny”, takie jak: nazwa i płeć, cechy kategoryzujące, wiek,wygląd (cechy zewnętrzne, zwłaszcza brzydota i kalectwo), atrybuty i postaci to-warzyszące, cechy charakteru, skrypty stawania się czarownicą, wiek (przekonanieo jej nieśmiertelności). Autorka odtwarza także sposoby przemieszczania się (proto-typowy środek lokomocji to miotła), lokacje w czasie i przestrzeni (miejsca odludne,sabaty), usposobienie czarownicy (złośliwość) oraz jej wartościowanie (czarownicabywa dobra lub zła, w przeważającej jednak mierze jest wartościowana negatyw-nie). W pracy scharakteryzowano również atrybuty czarownicy (miotła, kociołjako symbol przemiany, różdżka i księga zaklęć, przedmioty o charakterze religij-nym) oraz towarzysze życia (tzw. chowańce, demony przybierające postać jakiegośzwierzęcia, ropucha, czarny kot). Sposoby ochrony przed czarownicą i sposoby jejrozpoznawania (na podstawie wyglądu lub zachowania) sytuują się na peryferiachstereotypu czarownicy.Rozdział czwarty, w którym autorka podejmuje rozważania na temat obrazuczarownicy w baśni tradycyjnej, potwierdza utrwalone w zapisach wierzeń ocenyczarownicy, jej specyficzne zachowania, miejsca przebywania, a także takie cechy,jak samotność czy odmienność. Z kolei baśń nowoczesna niesie ze sobą pewnemodyfikacje, związane z wartościowaniem czarownicy (zwykle jest to ocena po-252 Recenzje i omówieniazytywna), z wyglądem (jest piękna). Zmianie uległ również zakres oddziaływańczarownicy na otoczenie.W rozdziale piątym referowane są wyniki badań przeprowadzonych nad obra-zem czarownicy w grupie (zróżnicowanej pod względem płci) 274 dzieci – w klasachI–VI na obszarze południowej Polski (w Goleszowie, Jaworznie i Katowicach).Podczas badań zastosowano metodę ankiety i wywiadu. Postawione pytaniabrzmiały: Kim jest czarownica? Jak wygląda czarownica? Jakie cechy charakteruma czarownica? Gdzie mieszka czarownica? Jakie przedmioty lub zwierzęta towa-rzyszą czarownicy? Czy lubisz postać czarownicy? Powiedz, dlaczego ją lubisz / dla-czego jej nie lubisz? Skąd znasz postać czarownicy? Najmłodsze dzieci uzupełniałyswoje wypowiedzi rysunkami przedstawiającymi prawdziwą czarownicę. Grupę tęobjęto również eksperymentem pedagogicznym, którego celem było sprawdzenieprzyswajalności stereotypu poznanego w przekazie werbalnym w stosunku do wie-dzy stereotypowej poznanej na gruncie społecznym i zbadanie trwałości stereotypu.Autorka, podsumowując swoje badania, pisze, że z wypowiedzi dziecięcych wy-łania się dobrze ukształtowany stereotyp czarownicy, na który składają się: „cechykategoryzujące, czynności, wiązki cech wartościujących i związanych z wyglądem,lokalizacja oraz atrybuty postaci”. Czarownica – według dzieci – to kobieta, która:czaruje, zjada dzieci, lata na miotle, jest zła, brzydka, ubiera się na czarno, mieszkaw strasznym domku lub w domku z piernika, ma miotłę, czarnego kota i charakte-rystyczny kapelusz. Z przeprowadzonych badań wynika też, że stereotyp czarownicysilniej utrwalił się u 9-latków niż u dzieci 7-letnich. Z kolei w wypowiedziach star-szych dzieci (zwłaszcza wśród dziewczynek) widoczna jest większa tendencja dopozytywnego wartościowania. Dzieci starsze podawały również więcej cech precy-zujących wygląd czarownicy niż dzieci młodsze, choć jednocześnie przypisywałyjej mniej atrybutów. Zostały one „dopowiedziane” i ujawniły się w przekazie nie-werbalnym (na rysunkach dzieci).Przeprowadzone analizy (danych kulturowych, literatury dla dzieci, wypowie-dzi dzieci) pozwoliły na sformułowanie przekonujących wniosków na temat bada-nego stereotypu, który – jak podkreśla autorka – jest niezwykle bogaty treściowo,zawiera podschematy i skrypty, „zagnieżdżone” i „zintegrowane”, stopniowane w se-mantycznym konglomeracie ukrytym za jedną nazwą. W stereotypie tym obecnesą elementy wierzeń przedchrześcijańskich, wątków wierzeniowych i historycznych,niezwiązane ze sferą sacrum wątki życia społecznego; czerpie on z prototypowychwzorców czarownicy, wiedźmy i Baby-Jagi. W stereotypie ustabilizowały się cechy„mocne”, potwierdzone językowo (bycie kobietą, czarowanie, brzydota, złe uspo-sobienie) i w tekstach (ocena, zachowanie, miejsca działania, odmienność, samot-ność, czarny kot, miotła). Kultura popularna do tych cech dodaje atrybuty: kocioł,różdżkę i księgę. Wymienione wyżej „wiązki cech” utrwalają profile czarownicyzawarte w baśni tradycyjnej. Z analiz wynika też, że wizerunki czarownicy wy-łaniające się z baśni nowoczesnej oraz z fantasy, a także tekstów medialnych sąw stosunku do typowego obrazu znacząco zmodyfikowane. Zaobserwowano zmianęewaluacji postaci – z negatywnej na pozytywną, zmienił się wygląd, przekształconyzostał zakres oddziaływań czarownicy na otoczenie. Konfrontacja stereotypowychobrazów – kulturowego i literackiego – z wyobrażeniem wyłaniającym się z wy-Recenzje i omówienia 253powiedzi dzieci (i uformowanym w duchu definicji kognitywnej J. Bartmińskiego),pozwoliła na wnioski co do trwałości stereotypu: obraz dziecięcy nie różni się zna-cząco od obrazu utrwalonego w języku i w kulturze. Różnice polegają jedynie nabardziej zmysłowym sposobie konceptualizacji czarownicy w wypowiedziach dziecii negatywnych działań postaci, a także eksponowaniu obrazu Baby-Jagi w odpo-wiedziach na pytanie o prawdziwą czarownicę. Autorka stwierdza, że tendencja domodyfikowania stereotypu może wynikać ze znaku wartości, jaki niesie ze sobąwyobrażenie mitologiczne.Staranne i atrakcyjnie opracowanie edytorskie zachęca do lektury i ją ułatwia.

https://journals.umcs.pl/et/article/download/1815/1394

„Portret” czarownicy w świadomości dzieci

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

„Portret” czarownicy w świadomości dzieci

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS): Scientific e-Journals / Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: e-czasopisma naukowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w