Recenzja książki: "Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae :
wybrane zagadnienia dotyczące 550. rocznicy
przyłączenia Warmii do Polski i 450. rocznicy istnienia
Biblioteki „Hosianum” / pod red. Tomasza Garwolińskiego. –
Olsztyn : Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego
Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2016. – 271, [1] s. : il.
(w tym kolor.) ; 25 cm. – ISBN 978-83-945219-1-

Sąsiadek, Ewa

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

             Title: “Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae : wybrane zagadnienia dotyczące 550.  rocznicy przyłączenia Warmii do Polski i 450. rocznicy istnienia Biblioteki „Hosianum” / pod red. Tomasza Garwolińskiego. – Olsztyn : Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2016. – 271, [1] s. [recenzja]  Author: Ewa Sąsiadek  Citation style: Sąsiadek Ewa. (2017). ““Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae : wybrane zagadnienia dotyczące 550.  rocznicy przyłączenia Warmii do Polski i 450. rocznicy istnienia Biblioteki „Hosianum” / pod red. Tomasza Garwolińskiego. – Olsztyn : Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2016. – 271, [1] s. [recenzja]. "Nowa Biblioteka" Nr 2 (2017), s. 181-186. Ewa SąsiadekUniwersytet Śląski w KatowicachBiblioteka Teologicznae-mail: ewa.olszowy@us.edu.plIubilaeum Warmiae et Bibliothecae : wybrane zagadnienia dotyczące 550. rocznicy przyłączenia Warmii do Polski i 450. rocznicy istnienia Biblioteki „Hosianum” / pod red. Tomasza Garwolińskiego. – Olsztyn : Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2016. – 271, [1] s. : il. (w tym kolor.) ; 25 cm. – ISBN 978-83-945219-1-2Przedmiotem naukowych opracowań coraz częściej stają się biblio-teki kościelne będące niejednokrotnie spadkobiercami historycznych księgozbiorów, zarówno instytucjonalnych, jak i prywatnych. Przykła-dem tego rodzaju książnicy jest najstarsza polska biblioteka semina-ryjna – „Hosianum” w Olsztynie. Jej początki sięgają 1565 r., kiedy sprowadzeni rok wcześniej na Warmię jezuici założyli kolegium w Bra-niewie i pierwsze w ówczesnej Rzeczypospolitej seminarium diecezjal-ne. Główny trzon biblioteki stanowiły książki przekazane przez kardy-nała Stanisława Hozjusza oraz księgozbiór pofranciszkański. W 1626 r. podczas najazdu Szwedzi zrabowali zbiory, wywożąc je do biblioteki uniwersyteckiej w Uppsali. W czasie II wojny światowej Braniewo zo-stało zniszczone, spalone seminarium reaktywowano dopiero w 1949 r. w Olsztynie. Wraz z nim działalność wznowiła biblioteka seminaryj-na, w skład której weszły zasoby wielu bibliotek kościelnych z terenu historycznej Warmii (kolegium w Braniewie, biblioteki kapitulnej we Fromborku, kapituły kolegiackiej w Dobrym Mieście, a także bibliotek z Reszla i Ornety), dzięki czemu książnica może obecnie pochwalić się największym w północno-wschodniej Polsce zbiorem inkunabułów. Od 1999 r. placówka koegzystuje z Biblioteką Wydziału Teologii Uniwer-sytetu Warmińsko-Mazurskiego.Długoletnim badaczem zabytkowego księgozbioru biblioteki jest jej dyrektor, ks. Tomasz Garwoliński, którego dorobek naukowy obejmuje Nowa Biblioteka. Usługi, Technologie Informacyjne i Media 2017, nr 2 (25), s. 181–186ISSN 1505-4195 (wersja drukowana)ISSN 2451-2575 (wersja elektroniczna)GICID 71.0000.1500.0677182 Ewa Sąsiadekm.in. liczne artykuły (ogłoszone głównie na łamach półrocznika „Fi-des. Biuletyn Bibliotek Kościelnych”). W jubileuszowym dla książnicy 2016 r. ukazała się natomiast jego publikacja autorska Zabytkowe zbiory Biblioteki „Hosianum” prezentowane na wystawach współfinansowanych przez Samorząd Olsztyna, jak również przygotowane pod jego redakcją prace: Zapiski Mikołaja Kopernika w drukach Biblioteki Wyższego Semi-narium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum” w Olsztynie oraz Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae. Wybrane zagadnienia dotyczą-ce 550. rocznicy przyłączenia Warmii do Polski i 450. rocznicy istnienia Biblioteki „Hosianum”, będąca przedmiotem niniejszego omówienia.Prezentowana publikacja składa się z krótkiego wstępu ks. T. Gar-wolińskiego oraz 9 rozdziałów, których autorami są pracownicy nauko-wi Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Wyższej Szkoły Europejskiej im. ks. Józefa Tischnera w Krakowie.W kontekst historyczny wprowadza czytelników ks. Andrzej Kopicz-ko, omawiając postanowienia i następstwa drugiego pokoju toruńskiego. Podpisany 19 października 1466 r. pokój kończył wojnę trzynastoletnią (1454–1466) i przyznawał Polsce ziemię chełmińską, Pomorze Gdań-skie oraz Warmię. Całość tych ziem, które aż do pierwszego rozbioru w 1772 r. pozostały w granicach Polski, nazwano Prusami Królewski-mi i ostatecznie podzielono na 3 województwa: pomorskie, chełmińskie i malborskie. Warmia stanowiła osobną jednostkę administracyjną po-dzieloną na 10 komornictw i podlegającą biskupom rezydującym w Lidz-barku i Warmińskiej Kapitule Katedralnej z siedzibą we Fromborku.Następny tekst, autorstwa Clarindy E. Calmy, stanowi uzupełnienie dotychczasowych badań nad działalnością patrona biblioteki seminaryj-nej, kardynała Hozjusza, na rzecz elżbietańskich rekuzantów. Jednym z jej przejawów było propagowanie angielskiej katolickiej kultury książ-kowej na ziemiach polskich. Analiza pochodzącego z 1585 r. rękopiś-miennego katalogu biblioteki kolegium jezuickiego w Braniewie, prze-chowywanego na uniwersytecie w Uppsali, dowiodła troski kardynała o zaopatrywanie zbiorów w dzieła angielskich teologów. Podkreślono, że ich liczba przewyższała nawet ówczesne księgozbiory angielskie, które poddawane były ostrej cenzurze rządowej. Interesujące jest, że praw-dopodobnie dzięki osobistym kontaktom Hozjusza z angielskimi kato-likami w zbiorach braniewskich znajdował się utwór z 1581 r. wydany w londyńskim podziemiu drukarskim. Gromadzone dzieła polemiczne i apologetyczne miały pomóc przyszłym pokoleniom dochować wier-ności religii katolickiej zagrożonej na północno-wschodnich terenach Rzeczypospolitej wpływami protestantyzmu.183Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae : wybrane zagadnienia…Kompleksowe ujęcie skomplikowanych losów księgozbiorów histo-rycznych na Warmii przynosi rozdział autorstwa Teresy Borawskiej. Zawarte w nim liczne dane faktograficzne przybliżają dzieje i zasoby dawnych warmińskich bibliotek, w tym m.in. biskupiej w Lidzbarku, katedralnej we Fromborku, kolegiackiej w Dobrym Mieście, dominika-nów w Elblągu, franciszkanów w Braniewie i Welawie, augustianów- -eremitów w Reszlu, jezuickich i bernardyńskich oraz parafialnych. Na przestrzeni stuleci na skutek klęsk żywiołowych i licznych konfliktów zbrojnych omawiane zbiory biblioteczne wielokrotnie zmieniały właś-cicieli oraz miejsce przechowywania. Autorka przedstawiła wyniki do-tychczasowych poszukiwań książek o proweniencji warmińskiej, prze-prowadzonych w bibliotekach skandynawskich, niemieckich i polskich. Jak podkreśliła, mimo dużego dorobku historiografii wciąż brakuje wy-czerpujących opracowań na temat organizacji i zawartości najstarszych książnic oraz publikacji rejestrujących obecność egzemplarzy warmiń-skich we współczesnych polskich i zagranicznych zbiorach. Aby móc zrekonstruować dawne biblioteki na Warmii, należy dokładnie zbadać przede wszystkim zasoby książnic szwedzkich (w Uppsali) i polskich (w Olsztynie), ale również niemieckich, litewskich, ukraińskich i łotew-skich, Biblioteki Watykańskiej oraz bibliotek w Stanach Zjednoczonych. Badania tego rodzaju są jednak utrudnione ze względu na brak katalo-gów zawierających informacje o proweniencji egzemplarzy.Z kolei Ewa Chlebus zajęła się dawnym introligatorstwem warmiń-skim. Jest to temat rzadko podejmowany w literaturze przedmiotu, a au-torzy dotychczasowych opracowań skupiają się głównie na dekoracjach opraw. Ponadto nie analizują techniki wykonania opraw, a ich badania zawierają liczne rozbieżności dotyczące lokalizacji poszczególnych pra-cowni introligatorskich. Dokonany przez autorkę przegląd opraw inku-nabułów i druków wydanych do 1530 r., a zachowanych w bibliotece „Hosianum” oraz w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali, pozwolił przyporządkować oprawy do poszczególnych warsztatów, również nie-notowanych dotąd w literaturze, oraz dostarczył nowych informacji na temat tzw. oprawy braniewskiej. Nadal jednak wiele obszarów dawnego introligatorstwa na Warmii pozostaje niewyjaśnionych, a interesują-ce rezultaty, zdaniem E. Chlebus, mogłoby przynieść m.in. zbadanie kontaktów między introligatorami warmińskimi a innymi ośrodkami oraz powiązań formalno-stylistycznych między oprawami a wytworami miejscowego rzemiosła.Zabytkowych opraw zbiorów „Hosianum” dotyczy także tekst Arka-diusza Wagnera. Autor przedstawił w nim wybrane przykłady polskich superekslibrisów z pierwszej połowy XVI w. – dwóch anonimowych 184 Ewa Sąsiadekszlachciców: herbu Gozdawa oraz herbu Rawa i Odrowąż, biskupa warmińskiego Jana Dantyszka oraz prymasa Andrzeja Krzyckiego. Interesujące jest, że herb w superekslibrisie tego ostatniego hierarchy pozbawiony jest insygniów kościelnych, co świadczy „tyleż o swobod-nym stosunku kościelnych bibliofilów do znaków ich funkcji, co o nie-wykształceniu się jeszcze w ówczesnym, rodzimym superekslibrisie tego rodzaju konwencji przedstawieniowych” [s. 111]. Omówione przykłady to zaledwie kilka z zachowanych w zbiorach olsztyńskiej książnicy szesnastowiecznych superekslibrisów (na uzupełniających rozdział fo-tografiach można również zobaczyć księgoznaki kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego oraz biskupów Piotra Kostki i Marcina Kromera), które ukazują charakterystyczne cechy polskiej kultury bibliofilskiej.Przedmiotem zainteresowania ks. T. Garwolińskiego stały się na-tomiast szesnastowieczne polonika z biblioteki „Hosianum”. Zdecydo-waną większość stanowią dzieła teologiczne, katolickie i protestanckie, z kolei druki filozoficzne, historyczne, okolicznościowe oraz literatura piękna reprezentowane są w mniejszym stopniu. Wśród druków pol-skich autorów na uwagę zasługują dzieła kardynała Hozjusza, w tym Confessio Fidei Catholicae Christiana, którego część pierwsza w edycji z 1553 r. jest najstarszym wydaniem w zbiorach biblioteki. W grupie dzieł autorów związanych z Polską znajdują się m.in. druki jezuitów wykładających w polskich kolegiach, np. legata papieskiego Antonia Possevina. Warmińskie zbiory obfitują ponadto w księgi liturgiczne różnego pochodzenia, co było następstwem częstych wojen i przeni-kania się różnych wpływów na terenie Warmii. Szczególnie cenny jest jeden z dwóch zachowanych w Polsce egzemplarzy księgi Agenda secundum rubricam Ecclesiae Cathedralis Cracoviensis (Kraków, Jan Haller, [1517]), opatrzony na kartach końcowych odręcznym opisem hołdu pruskiego z 1525 r. Nie brakuje także polskich wydań Biblii, w tym Biblii Leopolity: Vetus et Novum Testamentum Polonice. Versio Ioannis Nicz z 1561 r. oraz druków wydanych w polskich warsztatach1.W następnym rozdziale Zoja Jaroszewicz-Pieresławcew opisała zachowane w bibliotece druki oficyny w Braniewie funkcjonującej w latach 1589–1773. Autorka za pomocą metody typograficznej, bi-bliograficznej i proweniencyjnej zbadała 247 woluminów (6 zostało już opisanych w 2012 r. w przygotowanym przez biskupa Juliana Wojtkow-skiego Katalogu druków XVI wieku Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum” w Olsztynie). Jednym  1 Autor w końcowej części tekstu szeroko opisał dzieje poszczególnych oficyn, w mniejszym stopniu eksponując pochodzące z nich dzieła.185Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae : wybrane zagadnienia…z najcenniejszych jest jedyny ocalały na świecie egzemplarz Agenda Parva z 1622 r. – podręcznika praktyki kościelnej przeznaczonego dla misji jezuickich, wydanego w językach: łacińskim, łotewskim, estoń-skim, polskim i niemieckim. Większość druków braniewskich nosi liczne znaki proweniencyjne w postaci zapisów rękopiśmiennych, su-perekslibrisów, ekslibrisów, pieczęci oraz innych znaków bibliotecznych, co pozwoliło zidentyfikować 119 właścicieli, w tym kilkudziesięciu du-chownych. Należy docenić wysiłek badawczy autorki, która sporządziła kartotekę proweniencji i podała daty życia oraz godność, jaką piastowali w chwili posiadania księgi (sygnaturę, tytuł i rok wydania zawarła w przypisach). Dotychczas odnaleziono 253 druków braniewskich, nie jest to jednak liczba ostateczna, ponieważ nadal trwają prace związane z opracowaniem starych druków.Biblioteka seminaryjna „Hosianum” kryje w swoich zasobach dzie-ła o różnorodnej tematyce, co pokazują dwa ostatnie teksty publika-cji. I tak pięciu badaczy – Andrzej Grzybowski, Lech Bieganowski, Adam Wróblewski, Aleksandra Pięta i Marta Pugaczewska – przyjrzało się autorom kilkunastu2 szesnastowiecznych dzieł medycznych, któ-re odnotowane zostały we wspomnianym wcześniej katalogu druków XVI w. W krótkich biogramach zawarto najważniejsze informacje z ży-cia i działalności uczonych oraz wskazano ich największe dokonania w dziedzinie medycyny. Pewien niedosyt budzi jednak fakt, iż podano niewiele informacji na temat samych dzieł – poza tytułem, datą i miej-scem wydania, drukarnią oraz odwołaniem w przypisach do numeru w katalogu, tylko nieliczne z nich zostały opisane. Niewątpliwie jed-nym z najciekawszych druków jest przełomowe w dziedzinie anatomii człowieka oraz budzące w tamtym okresie wiele kontrowersji dzieło Andrzeja Wesaliusza De humani corporis fabrica (Bazylea, 1555). Dru-ki medyczne pochodzą ze znaczących uczelni wyższych, w większości z Uniwersytetu w Helmstedt, obecne są ponadto reedycje uczonych antycznych oraz wczesnośredniowiecznych.Z kolei zamykający publikację artykuł Ilony Dulisz zawiera ogólną charakterystykę nieskatalogowanej kolekcji muzykaliów pochodzących z Uniwersytetu „Albertyna” w Królewcu. Niestety, nie wiadomo kiedy i w jakich okoliczności zbiór został sprowadzony do biblioteki „Ho-sianum”. O jego przynależności do królewieckiej uczelni świadczą zaprezentowane przez autorkę odbitki pieczęci i stempli Uniwersytetu, uczelnianej biblioteki, chóru oraz instytutów muzyki i seminariów mu- 2 W tekście podano, że w bibliotece znajduje się 18 tytułów dzieł medycznych, natomiast wymieniono 10.186 Ewa Sąsiadekzykologicznych. Na kolekcję składają się w większości partytury z lat 1785–1940, wydane przez renomowane wydawnictwa niemieckie, takie jak Breitkopf & Härtel w Lipsku czy Verlag Adolf Nagel w Hanowerze. Najliczniej reprezentowane są wyciągi fortepianowe oper i oratoriów, ponadto utwory kantatowo-oratoryjne i mszalne. Tekst stanowi ważny wkład w badania nad seminaryjnym księgozbiorem oraz kulturą mu-zyczną Prus Wschodnich.Podkreślić należy staranną edycję książki oraz bogactwo materiału ilustracyjnego – większość rozdziałów opatrzona została licznymi fo-tografiami, które przybliżają czytelnikom cenne zasoby „Hosianum”. Każdy tekst uzupełniają abstrakty i słowa kluczowe w językach pol-skim, angielskim i niemieckim oraz bibliografia.Spoglądając całościowo na pracę pod redakcją ks. T. Garwolińskiego należy stwierdzić, że stanowi ona ważne osiągnięcie w piśmiennictwie dotyczącym bibliotek kościelnych. Ukazuje zabytkowe i unikatowe zbio-ry olsztyńskiej biblioteki jako szerokie pole badawcze dla bibliologów, historyków książki, sztuki, konserwatorów, ale także muzykologów i badaczy medycyny, dzięki czemu uwidacznia się, podkreślany często w literaturze, związek bibliologii z innymi naukami. Część tekstów ma charakter przyczynkarski, wiele podjętych w nich zagadnień wymaga jeszcze wyczerpującego opracowania (np. introligatorstwo warmińskie, druki braniewskie, muzykalia). Książka adresowana jest przede wszyst-kim do odbiorcy zaznajomionego z dziejami książki na Warmii i histo-rycznymi uwarunkowaniami tego terenu, dlatego dla czytelników mniej obeznanych z tematem pomocne byłoby przybliżenie we wstępie lub osobnym rozdziale dziejów biblioteki „Hosianum”.Publikacja powinna stanowić zachętę dla badaczy innych książnic kościelnych, szczególnie seminaryjnych, do podjęcia prac naukowych nad znajdującymi się w nich bogatymi zasobami bibliotecznymi.

“Iubilaeum Warmiae et Bibliothecae : wybrane zagadnienia dotyczące 550.  rocznicy przyłączenia Warmii do Polski i 450. rocznicy istnienia Biblioteki „Hosianum” / pod red. Tomasza Garwolińskiego. – Olsztyn : Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2016. – 271, [1] s. [recenzja]

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/11326/1/Sasiadek_iubilaeum_warmiae_et_bibliothecae.pdf

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ