NÉMETH VÍTOVÁ, LENKA

Polish

Slavia Occidentalis

Recenzje136 SO 75/2LENKA NÉMETH VÍTOVÁ Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej  Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w PoznaniuO czeskiej tożsamości, geopoetyce środkowoeuropejskiej  oraz czeskiej recepcji literatury polskiej Krystyna Kardyni-Pelikánová, „Čechy krásné, Čechy mé…” Czeska i polska literatura we wzajemnych interakcjach. Miscellanea literaturoznawcze: eseje, studia, krytyki, Brno: Masarykova univerzita, 2017, ss. 303Krystyna Kardyni-Pelikánová1, doświadczona badaczka historii literatury polskiej, a szczególnie jej odbioru i recepcji przez czeskich czytelników2, poświęciła swoją najnow-szą książkę przede wszystkim tematom stanowiącym jedno z najtrudniejszych wyzwań dla uczonych poddających refleksji literatury i kultury narodowe oraz ich wzajemne relacje – kwestiom tożsamości i specyfiki poetyk poszczególnych literatur. Tom ten, przywołujący w tytule pierwsze słowa popularnej niegdyś pieśni czeskiej, skierowany jest do badaczy tożsamości, geopoetyki, odbioru i recepcji, zwłaszcza tych zainteresowanych czeską i pol-ską literaturą. Prace Autorki, opublikowane w latach 2002–2016, rozproszone w różnych polskich i czeskich wydawnictwach, zostały (częściowo w zmodyfikowanej postaci) po raz pierwszy zebrane i przedstawione w czterech częściach recenzowanej pozycji. Pierwszy rozdział książki, nazwany Zmienne tropy tożsamości, dąży do przedstawienia – głównie odbiorcy polskiemu – tylko pozornie prostej, wynikającej ze stereotypowego odbioru, tożsamości czeskiej. Badaczka słusznie zwraca uwagę na podział terytorialny (czeski i morawski) oraz wielowarstwową strukturę języka czeskiego (dającą możliwość stopniowego nacechowania przekazu na skali literackość – potoczność) jako na podstawy charakterystycznej czeskiej „intymizacji”, a następnie wyjaśnia: „Celem owej intymizacji było poznanie i uwiecznienie pomijanego zazwyczaj w kulturze «wysokiej» świata życio-wego konkretu, husserlowskiego Lebensweltu, przy jednoczesnym upoetycznieniu świata zwykłego człowieka” (s. 26). Wskazuje też ewolucję tego zjawiska: „Przeobrażeniom ję-zyka towarzyszyły przeobrażenia społeczne. W drugiej połowie XIX wieku rozwinęła się 1 Krystyna Kardyni-Pelikánová – emerytowana profesor historii literatury polskiej, wieloletni pracownik Czechosłowackiej Akademii Nauk i wykładowca na uczelniach czeskich (Olomouc, Brno).2 Zob. bibliografia załączona do niniejszego tekstu.ISSN 0081-0002DOI 10.14746/so.2018.75.2.12Recenzje 137SO 75/2w Czechach klasa ludzi kreatywnych, choć pochodzących z warstw ludowych, dla których celem stawała się modernizacja kraju, jego rozwój gospodarczy i kulturalny” (s. 86). Szczegółowo i wnikliwie przedstawiając najbardziej znane przykłady czeskich mistyfikacji literackich lub ich podejrzeń (tzw. Rękopisów Królowodworskiego i Zielonogórskiego, Re-portaży spod szubiennicy Juliusa Fučíka oraz Járy Cimrmana) Autorka, zresztą nie po raz pierwszy, dołącza do grona polskich badaczy zajmujących się tym niewątpliwie intrygują-cym zjawiskiem3. Szkicując losy czeskiego odbioru i recepcji twórczości Zbigniewa Her-berta, przypomina Kardyni-Pelikánová pomijane, acz dawno już zauważone (szczególnie przez slawistów polskich), różnice pomiędzy pomiędzy kulturą polską a czeską, będące następstwem ich przynależności do kręgu Slavia Romana z jednej strony, a Slavia Germa-na z drugiej: „Polska kultura (a w niej zwłaszcza Herbert) (…) wydobywa (…) nieco dzisiaj zapomniane, acz ścisłe, związki polskiej Północy ze śródziemnomorskim Połu-dniem” (s. 75).W drugim rozdziale, zatytułowanym Przedziwne gry geopoetyki, Badaczka zauważa: „nowa geopoetyka na terenach polskich Europy Środkowej nie pojawiła się dopiero na przełomie XIX i XX wieku, ale o wiele wcześniej. I nie otwiera jej powieść środkowoeu-ropejska, jak chciał Kundera, lecz wcześniejsze i znacznie skromniejsze, choć niezwykle w swoim czasie produktywne gatunki (…) gawędy i szkicu fizjologicznego” (s. 97). Upo-mina się następnie o zasługi czeskiego polonisty Karela Krejčíego, który uściślił czas po-jawienia się w Polsce i inspirację szkicu fizjologicznego – uznając za ich początek felieto-ny dziennikarza Gerarda Maurycego Witowskiego (1787–1837), publikowane od 1816 roku i naśladujące wzory francuskie. Przedstawiając szczegółowe opisy encyklopedyczne typowo czeskich gatunków literackich (m.in. obrana českého jazyka, ohlas, romanetto, sloupek, soudnička), Uczona jednocześnie wyjaśnia specyficzne okoliczności ich powsta-nia, formowania się i znaczenia (np. w odniesieniu do romanetta inspiracja opowiadaniami Edgara Alana Poego czy spokrewnienie genetyczne i gatunkowe sloupka z felietonem itp.). Śledząc uważnie również najnowszy rozwój literatury, zwraca Autorka uwagę na książkę W kawiarni Avion, której nie ma (2013) Renaty Putzlacher-Buchtovej, poetki pochodzącej z tzw. Zaolzia. Trzeci rozdział publikacji (Wokół polonistycznej refleksji literackiej w Czechach) po-święcony został dokonaniom czeskiej polonistyki na przestrzeni ostatnich dwóch wieków – od pierwszych usystematyzowanych informacji na temat literatury polskiej w Geschichte der slavischen Sprache und Literatur nach allen Mundarten (Historia słowiańskiego języka i literatury wedle wszystkich narzeczy, 1826) Pavla Josefa Šafárika, poprzez dokonania naukowe założyciela czeskiej polonistyki uniwersyteckiej (i – jak zwraca uwagę Autorka – jednocześnie pierwszej na świecie polonistyki zagranicznej) Mariana Szyjkowskiego oraz jego ucznia Karela Krejčíego, autora pierwszej obszernej czeskiej historii literatury 3 Por. również: J. Czaplińska, Czeskie mistyfikacje (nie tylko) literackie jako czynnik kulturo- i kultotwórczy, „Pamiętnik Słowiański” LIX, 2009, z. 2; A. Firlej, Nie wierzcie im! O czeskich mistyfikacjach, „Literatura Lu-dowa”, nr 1, 2010, s. 3–13; eadem, I na cóż ten naród Europie?, „Tygodnik Powszechny”, 2008, nr 8, s. 37; Š. Balík, Czeska tradycja humoru i „mistyfikacji”, „Teksty Drugie”, nr 4, 2010, s. 247–266. W obrębie czesko-języcznych opracowań tego zagadnienia por. szczególnie: V. Macura, Mystifikacje a národ, w: idem, Masaryko-vy boty, Praha 1993, s. 17–21; Historické fikce a mystifikace v české kultuře 19. století, red. M. Hrdina, K. Pio-recká, Praha 2014; L. Pořízková, Přátelský podvod. Mystifikace (nejen) v české literatuře 20. století, Praha 2014.Recenzje138 SO 75/2polskiej Dějiny polské literatury (Praha 1953; niem. Geschichte der polnischen Literatur, Halle 1958) aż po najnowsze prace czeskich polonistów, choćby Petra Posledníego4. W ostatnim, czwartym rozdziale, nazwanym Kłopoty z interpretacją. Trudna sztuka odczytywania tekstów obcych (niejako w lustrzanym odbiciu idei przyświęcającej pierwszej części tego tomu) Autorka z erudycją opisuje wybrane przykłady rozumienia – pełnego bądź częściowego – polskiej literatury przez jej czeskich badaczy, tłumaczy, recenzentów, publicystów i reżyserów teatralnych. Do tego celu wykorzystuje Rękopis znaleziony w Sa-ragossie, przekłady Mickiewicza i Słowackiego autorstwa wybitnego czeskiego poety Vla-dimíra Holana, czeskie reymontiana oraz kwestie czeskiej recepcji i odbioru twórczości Witolda Gombrowicza; zestawiając dodatkowo czeskie, słowacke i polskie koncepcje teo-retyczne dotyczące recepcji (przede wszystkim Feliksa Vodički, Dionýza Ďurišina i Stefa-nii Skwarczyńskiej). Opublikowane w książce teksty uzupełniają przydatne narzędzia pomocnicze: nota bi-bliograficzna, adnotacje w języku polskim i czeskim oraz indeks nazwisk.***Uczona we Wstępie zapowiada: „próbuję (…) zasygnalizować, zwłaszcza czytelnikowi polskiemu, pewne cechy czeskiej duchowości czy mentalności, zamknięte zarówno w cze-skich dokonaniach artystycznych, jak i wypowiedziane expressis verbis w czeskiej publi-cystyce czy w dotyczących literatury pracach krytycznych i naukowych. (…) z tych moich «prób» (esejów) wyłania się obraz czy ściślej: zarys, szkic portretu czeskiej mentalności, nieco odmienny niż stereotypowy wizerunek obiegowy, z jakim często w Polsce mamy do czynienia” (s. 7). Zamiar ten realizuje przy pomocy umiejętnie zestawionych spostrzeżeń i refleksji odnoszących się tak do tytułowej literatury i kultury czeskiej, jak również litera-tury i kultury polskiej – częściej jako comparans, ale niejednokrotnie również jako compa-randum. Obrana przez Kardyni-Pelikánową forma przekazu, którą scharakteryzować moż-na jako esej naukowy, doskonale wpisuje się we współczesny dyskurs humanistyczny: przedstawiając własną pogłębioną refleksję literatury i kultury, opartą na licznych teore-tycznych i analitycznych pracach naukowych, obok przykładów z zakresu badanych obsza-rów nie stroni od przykładów z pola publicystyki (tej z prawdziwego zdarzenia), a nawet praktyki codziennej (np. w odniesieniu do języka mówionego, por. s. 20–22, 83–84). Systematyzujące historycznoliterackie teksty poświęcone czeskiej polonistyce i opubli-kowane w recenzowanym tomie niewątpliwie pełnią niezastąpioną rolę w procesie utrwa-lania wiedzy na ten temat. Stanowią też cenne uzupełnienie pierwszej monografii autorstwa tejże Badaczki, przedstawiającej historię kształtowania się i rozwoju (jak również upad-ków) czeskiej polonistyki (Uwiedzeni przez polską literaturę. Czeska polonistyka literacka, Warszawa 2003), jak również wydanej niedawno obszernej monografii Česká polonistická studia: tradice a současnost (filologie – historie – politologie – právo) redagowanej przez Romana Barona i Romana Madeckiego (Praha 2014), w której Autorka również opubliko-wała swoje prace poświęcone tej tematyce.4 M.in. wspólnie z M. Kowalczyk: Jákobův žebřík. Polská literatura v letech 1945–1969, Červený Kostelec 2008. W tym miejscu należy dodać, że autorom tym czeska polonistyka zawdzięcza również inne cenne pozycje (zob. m.in. wybrane publikacje w bibligrafii załączonej do niniejszego tekstu).Recenzje 139SO 75/2Nie do przecenienia są też zebrane w tomie spostrzeżenia i refleksje dotyczące wzajem-nych relacji literackich polsko-czeskich i czesko-polskich – odbioru i recepcji, interpretacji i przejmowania wzorów (jak np. gatunku szkicu fizjologicznego, z którym kanoniczny obecnie pisarz Karel Havlíček Borovský zapoznał się za polskim pośrednictwem, s. 100), a także drobnych, niepozbawionych uroku pomyłek (jak ta autorstwa Herberta w wierszu Ostatnie słowa, w którym wybitny, lecz w czasie pisania utworu ciężko już chory poeta, zamienił czeskiego poetę Miroslava Holuba na pisarza Bohumila Hrabala, s. 68–715). Autorka, proponując czytelnikowi kolejne obserwacje literackich kontaktów polsko-cze-skich, kontynuuje swoje wieloletnie dokonania, zebrane nieco wcześniej w pozycji Czesko--polskie spotkania literackie. Komparatystyka – genologia – przekład (Brno 2000). Tom ten, pomimo pewnej tematycznej i gatunkowej różnorodności oraz powracających w poszczególnych podrozdziałach wątków (np. upominania się o zapomniane prawie do-konania Mariana Szyjkowskiego, podobnie jak słabo obecne w bieżącej myśli polonistycz-nej poglądy Karela Krejčíego), stanowi sui generis przegląd aktualnego stanu znajomości wśród (większości) Polaków czeskiej tożsamości kulturowej, podsumowanie dokonań cze-skiej polonistyki do czasów wspomnianego Krejčiego, jak również głos w dyskusji o hi-storii i współczesności kultur(y) Europy Środkowej. BibliografiaČeská polonistická studia: tradice a současnost (filologie – historie – politologie – právo), red. R. Baron, R. Madecki, Praha 2014.Kardyni-Pelikánová K., Czesko-polskie spotkania literackie. Komparatystyka – genologia – prze-kład, Brno 2000.Kardyni-Pelikánová K., Karel Havlíček Bortovský w kręgu literatury polskiej, Wrocław 1986.Kardyni-Pelikánová K., Kontakty literackie polsko-czeskie w dobie powstania styczniowego, Wrocław 1975. Kardyni-Pelikánová K., Pokłosie komparatysty. Studia o polskiej i czeskiej literaturze, Brno 2007.Kardyni-Pelikánová K., Uwiedzeni przez polską literaturę. Czeska polonistyka literacka, Warszawa 2003.Kowalczyk M., Poslední P., Horizont komparace. Česko-polské literární sousedství 1945–2005, Čer-vený Kostelec 2018.Kowalczyk M., Poslední P., Čas čtení. Interpretace polské prózy 1990 – 2015. Praha 2017.Krejčí K., Dějiny polské literatury, Praha 1953. Krejčí K., Literatury a žánry v evropské dimenzi. Nejen česká literatura v zorném poli komparatis-tiky, red. M. Černý, Praha 2014.Poslední P., Obtížná kontinuita. Dvojí recepce polské literatury z let 1945–1949, Hradec Králové 2004.5 Por. również: M. Lemańczyk, Gołębie Holuba, czyli O „czeskim błędzie” Zbigniewa Herberta, referat przedstawiony na konferencji, przywołany w Bibliografii do artykułu: eadem, Legendy a mýty české literatury v Polsku přelomu 20. a 21. století, w: Legendy a mýty české a slovenské literatury, red. S. Fedrová, A. Jedličko-vá, Praha 2008, s. 182–193, http://www.ucl.cas.cz/slk/?expand=/2007/sbornik.

Krystyna Kardyni-Pelikánová, „Čechy krásné, Čechy mé…” Czeska i polska literatura we wzajemnych interakcjach. Miscellanea literaturoznawcze: eseje, studia, krytyki, Brno: Masarykova univerzita, 2017, ss. 303

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/so/article/download/23847/22275

Krystyna Kardyni-Pelikánová, „Čechy krásné, Čechy mé…” Czeska i polska literatura we wzajemnych interakcjach. Miscellanea literaturoznawcze: eseje, studia, krytyki, Brno: Masarykova univerzita, 2017, ss. 303

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Slavia Occidentalis