LEWASZKIEWICZ, TADEUSZ

Polish

Slavia Occidentalis

SLAVIA OCCIDENTALIS2020 77/1DOI 10.14746/so.2020.77.15 ISSN 0081-0002TADEUSZ LEWASZKIEWICZUniwersytet im. Adama Mickiewicza w PoznaniuORCID: 0000-0003-0676-9841e-mail: lewtad@interia.plEwa Woźniak, Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918-1939 w dziejach ję-zyka polskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, ss. 218Koncepcja książki Ewy Woźniak wyrosła z Jej doświadczeń badawczych zdoby-tych w poprzednim pięcioleciu, o czym świadczą artykuły opublikowane w latach 2016-2020. Autorka uświadomiła sobie wówczas dwie sprawy: po pierwsze, że nie jest przekonujące traktowanie w opracowaniach historycznojęzykowych okresu mię-dzywojennego przede wszystkim jako epoki wygaszania dziewiętnastowiecznych ten-dencji językowych; po drugie, że typowe (nowe) właściwości językowe, charaktery-zujące polszczyznę drugiej połowy XX wieku i przełomu XX i XXI wieku, nie są wyłącznie rezultatem przeobrażeń społeczno-politycznych po II wojnie światowej. Przeprowadzone badania nad różnymi aspektami funkcjonowania i rozwoju języka polskiego w latach 1918-1939 skłoniły Autorkę do sformułowania poglądu o przeło-mowym znaczeniu tendencji językowych okresu międzywojennego w rozwoju polsz-czyzny po II wojnie światowej, a nawet po 1989 roku. O szczególnej wartości poten-cjału językowego okresu przedwojennego zadecydowały czynniki zewnątrzjęzykowe, jak odzyskanie niepodległości, powstanie demokracji parlamentarnej, rozwój kultury (w tym kultury masowej) i oświaty, oddziaływanie procesów amerykanizacji i pierw-szych przejawów globalizacji.Powyższe założenia przemyśleń o języku okresu międzywojennego znalazły roz-winięcie we Wprowadzeniu (s. 11-27) do monografii. Tutaj Autorka podkreśla z naci-skiem, że nie doceniono roli dwudziestolecia 1918-1939 w rozwoju polskiego słow-nictwa, gdyż wiele „neologizmów” traktowano (również Z. Klemensiewicz) wyłącznie jako nabytki powojenne, a w rzeczywistości dużo tych wyrazów pojawiło się już w okresie międzywojennym. Warto w tym miejscu wspomnieć o pozytywnej wypo-wiedzi E. Woźniak w sprawie badań materiałowych Piotra Wierzchonia – Depozyto-rium leksykalne języka polskiego, t. 10-40 (2014) i inne prace. W świetle współcze-snych badań już przed 1939 rokiem miała miejsce wzmożona produktywność prefiksu anty- oraz stwierdzono pojawienie się compositów z obcymi członami auto-, fono-, kino-, radio-, tele-. W kategoriach „powrotu” międzywojennych tradycji językowych Autorka rozpatruje m.in. nazwy żeńskie zawodów, tytułów i stanowisk, Recenzje i omówienia 179SO 77/1jak również składniki języka propagandy politycznej po 1989 roku itd. Z metodycz-nego punktu widzenia trafne jest zamieszczenie w końcowej części Wprowadzenia pięciu argumentów, które były czynnikami skłaniającymi do napisania ocenianej książki. Istota tych argumentów to w skrótowej formie: „niewielka obecność dwu-dziestolecia międzywojennego w dyskursie historycznojęzykowym” (s. 25); niedo-statki metodologii lingwistycznej w dotychczasowych ocenach języka dwudziestole-cia międzywojennego; potrzeba uwzględniania w dyskusji naukowej subdyscyplin językoznawczych (jak np. prestiż językowy, kontakt językowy, globalizacja języka); funkcjonowanie w opiniach o powojennej polszczyźnie sądów, które pomijały istotę języka lat 1918-1939; potrzeba pokazania związków między tendencjami językowymi dwudziestolecia międzywojennego a językiem przełomu XX i XXI wieku.Realizacja zamierzeń badawczych, przedstawionych we Wprowadzeniu, to treść sześciu rozdziałów: 1. Prestiż polszczyzny w dwudziestoleciu (s. 29-56); 2. O roli pi-sarzy i radia, czyli o początkach komunikacji masowej i wymiarach globalizacji w międzywojniu (s. 57-93); 3. Ranga języków obcych (s. 97-118); 4. Wkład dwudzie-stolecia międzywojennego w kształtowanie współczesnej nomenklatury (s. 119-138); 5. Nazwy żeńskie – między tradycją a nowoczesnością (s. 139-159); 6. Podsumo-wanie, czyli dwudziestolecie międzywojenne w periodyzacji historycznojęzykowej (s. 161-193); Źródła i bibliografia (s. 195-218). Nie sposób w krótkiej recenzji ukazać w pełni wartość monografii E. Woźniak. Wobec tego z konieczności ograniczę się do przedstawienia wybranych wyników ba-dawczych.Rozdział pierwszy zawiera liczne fakty, które świadczą o wzroście prestiżu polsz-czyzny po odzyskaniu niepodległości. Zaskakujące jest, że nie deprecjonowano od-mian regionalnych polszczyzny (w tym gwar) w wypowiedziach działaczy społecz-nych i polityków (np. Wincentego Witosa), ponieważ uważano, że są to pozytywne cechy ludowości. Niepozytywnym przejawem wzmacniania pozycji prestiżu polszczy-zny w polityce państwa polskiego było ograniczanie roli języków mniejszościowych. Na aprobatę zaś zasługują zakończone sukcesem starania polskich władz o utworzenie studiów polonistycznych na dziesięciu uniwersytetach w Europie. Prestiż polszczyzny podnoszono również poprzez liczne wydawnictwa poprawnościowe, działalność To-warzystwa Miłośników Języka Polskiego, propagowanie idei polonizacji słownictwa, zalecenia ministerstw dotyczące polszczyzny dokumentów urzędowych itd.Antonina Kłoskowska, wybitna socjolożka, stwierdziła, że w okresie międzywo-jennym społeczeństwo polskie przekroczyło „pierwszy próg umasowienia” kultury. Uczona ukazała oddziaływanie tego zjawiska kulturotwórczego na różne przejawy życia społecznego, ale problematyki językowej dotyczyły tylko ogólnikowe uwagi. E. Woźniak pokazała wnikliwie i przekonująco wpływ prasy oraz radia na sytuację komunikacyjnojęzykową.W polskich szkołach lat 1918-1939 uczono łaciny, niemieckiego, francuskiego i w skromnym zakresie angielskiego. Ranga łaciny stopniowo obniżała się, podobnie jak ranga języka niemieckiego, który uważano za język zaborców. Prestiż języka francuskiego utrzymywał się w praktyce szkolnej. W ogóle nie uwzględniono w pro-gramach szkolnych rosyjskiego, języka niedawnego zaborcy. Angielskiego nauczano w niewielu szkołach średnich i na uniwersytetach. Ale w okresie międzywojennym Recenzje i omówienia180 SO 77/1wzrosła znacznie liczba leksykalnych zapożyczeń angielskich (funkcjonowało ponad pół tysiąca, niektóre sporadycznie). Za istotny wniosek badawczy Autorki (oparty na solidnej analizie polskiej sytuacji językowej, wyjaśniający brak związku między edu-kacją anglojęzyczną i pozycją anglicyzmów w polszczyźnie) uważam następujące stwierdzenie: „Kanałem transmisji anglicyzmów i wtrętów angielskich nie była edu-kacja szkolna, ale kultura masowa” (s. 118).Do głównych czynników wkładu dwudziestolecia międzywojennego w kształto-wanie współczesnej nomenklatury Autorka słusznie zalicza zarówno zmiany społecz-no-polityczne, cywilizacyjne i obyczajowe na początku XX wieku, jak i restytuowa-nie państwa, co zdynamizowało procesy nazewnicze. Powstało wówczas lub zostało skodyfikowane m.in. słownictwo radiowe, kolejowe, motoryzacyjne, wojskowe itd. Do dzisiaj posługujemy się międzywojennym słownictwem związanym z radiem, np. radioodbiornik, radioaparat, radiostacja, odbiornik radiowy, reżyser radiowy, repor-ter radiowy, technik radiowy, audycja radiowa, program radiowy, słuchowisko radio-we. Z monografii można się również dowiedzieć, że to właśnie wówczas zaczęły funkcjonować takie wyrazy i połączenia wyrazowe, jak np.: rozkład jazdy, przejazd ulgowy, bilet okresowy, bilet na okaziciela, wagon, bufet kolejowy, pociąg pasażerski, pociąg pospieszny, pociąg podmiejski, wagon sypialny, wagon restauracyjny itd.Eksplozja nazw żeńskich nie jest zjawiskiem najnowszym (lub powojennym), lecz międzywojennym. Pojawiły się w tym czasie (zwłaszcza w prasie) takie formacje żeńskie, jak np. doktorka, profesorka, adiunkta, botaniczka, etnografka, żołnierka, wartowniczka, dowódczyni, plutonowa, komandorka, komisarka. Ważne jest w kon-tekście tej tematyki ustalenie Autorki, że „nazwy żeńskie nie są w dwudziestoleciu domeną pism kobiecych” (s. 158), że spotyka się je również w prasie codziennej i na łamach pism tematycznych. Rozdział szósty, podsumowujący monografię, jest bardzo dobrze przemyślany i na-pisany sprawnym funkcjonalnie językiem – odzwierciedla rzetelnie treść zasadniczej części książki. Na tle tych rozważań uzasadniona jest wypowiedź E. Woźniak o po-trzebie wprowadzenia do periodyzacji historii języka polskiego cezury 1939 roku.*Dotychczasowe próby syntetycznego spojrzenia na okres 1918-1939, podejmowane przez wybitnych uczonych polskich, to tylko przyczynki naukowe. Nowatorstwo me-todologiczne Autorki polega przede wszystkim na tym, że nie ograniczyła się do para-dygmatu strukturalistycznego. Dzięki temu przekonująco udowodniła (oprócz ukazania dynamiki językowej w latach 1918-1939), że dwudziestolecie międzywojenne nie jest okresem „językowej dziewiętnastowieczności”, jak również ukazała oddziaływanie ję-zykowych tendencji międzywojnia na okres powojenny i przełom XX i XXI wieku. Zrecenzowana książka, zasługująca na wysoką ocenę, z pewnością wywoła owocną dyskusję nad znaczeniem języka lat 1918-1939 w historii języka polskiego. 

Ewa Woźniak, Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918-1939 w dziejach języka polskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, ss. 218

Lewaszkiewicz, Tadeusz

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/so/article/download/31088/27494

Ewa Woźniak, Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918-1939 w dziejach języka polskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, ss. 218

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Slavia Occidentalis

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Ewa Woźniak, Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918-1939 w dziejach języka polskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, ss. 218

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Slavia Occidentalis

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w