Rembiszewska, Dorota Krystyna

ISS PAS Journals (Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences)

Acta Baltico‑Slavica, 34
SOW, Warszawa 2010
III. RECENZJE – REVIEWS – РЕЦЕНЗИИ
Baltu valodu atlans. Prospekts (Baltų kalbų atlasas. Atlas 
of the Baltic languages), Rīga–Vilnius 2009, ss. 183.1
Bałtycki atlas językowy powstał dzięki współpracy zespołów językoznawców 
z Łotwy (Latvijas Universitāte, Latvijas Universitātes Latvišu Valodas Institūts) 
i Litwy (Lietuvių Kalbos Institutas). Redakcja i wstęp do czę�ci łotewskiej jest dzie�
łem Anny Stafeckiej, do litewskiej Danguolė Mikulėnienė. Autorkami komentarzy 
są Anna Stafecka, Ilga Jansone (z Łotwy) oraz Rima Baceviučiūtė i Asta Leskauskaitė 
(z Litwy). Mapy w wersji elektronicznej narysował Edmundas Trumpa z Łotwy.
Atlas stanowi zapowiedź większej cało�ci, jest tomem sygnalnym, stąd w tytule 
informacja – prospekts. Zapewne z tej perspektywiczno�ci wynikają koncepcje nie 
do końca udane w pojedynczym tomie.
Bałtycki atlas językowy kontynuuje manierę niektóryc� prac z zakresu geogra�
fii lingwistycznej, a mianowicie publikacje wielkoformatowe. Na pewno nie ułatwia 
korzystania z Atlasu jego rozmiar (A3), zwłaszcza że w zbliżonym formacie (A3+) 
jest publikowany Ogólnosłowiański atlas językowy, który dotyczy kilkakrotnie więk�
szego obszaru. Jednak przejrzysto�ć map i zróżnicowana kolorystyka w dużym stop�
niu rekompensują tę niedogodno�ć. 
Czę�ć zasadniczą Atlasu poprzedza interesujące wprowadzenie w postaci kilku�
stronicowyc� rozdziałów. Są to:
Żywe i wymarłe języki bałtyckie – ,
Dialekty łotewskie i ich klasyfikacja – ,
Dialekty litewskie i ich klasyfikacja – ,
Ogólny przegląd badań z zakresu geografii lingwistycznej języka łotewskiego – ,
Ogólny przegląd badań dotyczących geografii lingwistycznej języka litewskiego – ,
Główne zasady opracowywania map i komentarzy „Atlasu języków bałtyckich” – ,
Transkrypcja fonetyczna dla dialektów łotewskich – ,
Transkrypcja fonetyczna dla dialektów litewskich – .
1 Obszerne omówienie Bałtyckiego atlasu językowego przez jedną ze współautorek tego opracowa�
nia znajduje się w tym tomie „Acta Baltico�Slavica” na s. 37.
Dorota Krystyna Rembiszewska302
Jak podają autorki w rozdziale Główne zasady opracowywania map i komenta‑
rzy „Atlasu języków bałtyckich” (s. 48–49), u podstaw tego Atlasu leżą mapy i komen�
tarze Atlasu języka litewskiego (LKA), Atlasu dialektów języka łotewskiego (Leksy‑
ka) (LVDA), Ryga 1999, nieopublikowane materiały z kartoteki LVDA, odpowiedzi 
na pytania kwestionariusza Atlasu języków europejskich, które są przec�owywa�
ne w Instytucie Języka Łotewskiego i Instytucie Języka Litewskiego Uniwersytetu 
Łotewskiego. Wykorzystano również oddzielne prace monograficzne. Ponadto eks�
cerpowano leksykę ze Słownika języka litewskiego, ze Słownika języka łotewskiego 
Kārlisa Mīlenba�sa i Jānisa Endzelinsa oraz ze słowników poszczególnyc� gwar.
Zmapowane materiały dialektologiczne zarówno z Łotwy, jak i Litwy były zbie�
rane (prawie jednocze�nie) przez około 30 lat – od połowy lat 50. XX wieku. Dlate�
go też mapy odwzorowują stan dialektów języka litewskiego i łotewskiego w drugiej 
połowie XX wieku. Atlas ma więc już c�arakter �istoryczny, a dane w nim zawarte 
w znacznym stopniu odbiegają od stanu współczesnego. Autorki podkre�lają (s. 41), 
że na przykład dzięki pracom nad Atlasem języka litewskiego udało się zebrać ma�
teriał z szybko zanikającyc�, tradycyjnyc� gwar południowo �zac�odniego pogra�
nicza na Litwie, w okolicac� miejscowo�ci: Kernavė (Kiernów), Maišagala (Mejsza�
goła), Nemenčinė (Niemenczyn), Paberžė (Podbrzezie), Butrimonys (Butrymańce), 
Eišiškės (Ejszyszki), Kalesninkai (Kole�niki), Šalčininkai (Soleczniki) i in., jak i za jej 
granicami na Białorusi, m.in. w okolicac� miejscowo�ci Опса (Opsa) w rejonie bra�
sławskim, w okolicac� wsi Лаздуны (Łazduny) w obwodzie grodzieńskim, w oko�
licac� wsi Гер вя ты (Gerwiaty) w rejonie ostrowieckim (Астра вец кі раён), we wsi 
Азеркі (Oziorki) w rejo nie grodzieńskim, we wsi Naujūju Giri nin ku w rejo nie szczu�
czyń skim (Шчу чын скі раён). Obecnie tradycyjne gwary litewskie są już tam w wielu 
miejscac� szczątkowe lub zupełnie zaniknęły.
Ten walor utrwalenia dawnego stanu jest niezaprzeczalny. Jednocze�nie c�yba 
do�ć ryzykowne wydaje się zestawianie danyc� z tak rozległego przedziału czasowe�
go akurat w okresie, kiedy następują bardzo dynamiczne zmiany cywilizacyjne. Nie 
bez znaczenia w przypadku Łotwy i Litwy jest odzyskanie niepodległo�ci i ukształ�
towanie niezależnyc� bytów państwowyc� w latac� 90. XX wieku, co bez wątpienia 
wpłynęło na sytuację językową.
Po czę�ci wstępnej zamieszczono komentarze do map desygnatów. Jest ic� 12: 
chmura, wierzchołek drzewa, jałowiec, ropucha, gołąb, skowronek, bocian, brukiew, 
pszenica ozima, przedział w spichlerzu do przechowywania zboża, stóg, kowal. Każdy 
komentarz ma trzy wersje językowe: łotewską, litewską i tłumaczenie na angielski 
z obu języków bałtyckic�. 
Na początku komentarzy znajduje się informacja o numerac� map atlasu ło�
tewskiego i litewskiego, które były podstawą obecnego opracowania. Następnie za�
mieszczono ogólne wiadomo�ci o kartografowanyc� realiac�. 
Najpierw wymieniono nazwy wspólne dla kilku języków (np. łot i lit. kalvis) i po�
krewne (np. łot. rupucis, rupulis, rupūzis i in., lit. rùpūžė, rùpužė, rùpuižė, rùpuı˜žė, 
ràpužė, raupū˜žė, rìpužė ‘ropuc�a’ i in.) dla obu języków.
[Rec.:] Baltu valodu atlans. Prospekts… 303
C�arakteryzując wszystkie kartografowane wyrazy, podano nie tylko ic� roz�
przestrzenienie w gwarac� łotewskic� i litewskic�, ale również obja�nienia etymo�
logiczne, zarejestrowanie w obu językac� w dawnyc� źródłac� pisanyc� i przykłady 
po�wiadczeń w gwarac�. 
Dopiero po wszystkic� komentarzac� umieszczono mapy. Dwie początkowe 
mapy przedstawiają ugrupowania dialektów łotewskic� i litewskic�, omówione we 
wcze�niejszyc� rozdziałac�. Pierwsza mapa dotyczy podziałów gwarowyc� na Ło�
twie. Poszczególne zespoły gwarowe mają oddzielne kolory. Odcieniami koloru zie�
lonego zabarwiono dialekt liwoński (lībiskais dialekts), żółtego – dialekt �rodkowy 
(vidus dialekts), różnymi tonami koloru fioletowego – dialekt łatgalski (augšzemnie‑
ku dialekts). Dodatkowymi znakami zasygnalizowano substratowy język kuroński 
na obszarze dialektów �rodkowyc� na zac�odzie kraju. Kolejna mapa obrazuje roz�
mieszczenie dialektów litewskic�. Tu także posłużono się różnymi barwami w celu 
ukazania geograficznego zróżnicowania dialektalnego. Wyróżniono dwie zasadni�
cze grupy dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė).
Siatka punktów jest gęsta. Zac�owano podstawową numerację wykorzystaną 
w atlasac� narodowyc�. Spis powiatów w LVDA (512) i wykazy punktów do LKA 
(704 plus punkty poza obszarem Litwy) znajdują się w czę�ci końcowej Atlasu. Au�
torki zaznaczyły, że do atlasu języka łotewskiego nie został zebrany materiał z licz�
nyc� gwar przygranicznyc� (p. 453, 510, 456, 512, 508, 461, 455), w któryc� z różnyc� 
przyczyn po II wojnie �wiatowej nie znaleziono użytkowników gwar łotewskic�. Nie 
zebrano materiałów gwarowyc� znajdującyc� się poza granicami Łotwy (Litwa, 
Estonia, Rosja, a także Syberia).
Kolejne mapy (niestety, nienumerowane) są ilustracją wcze�niej zamieszczo�
nyc� komentarzy. Wydaje się, że niepotrzebnym elementem, powiększającym ob�
jęto�ć Atlasu, są zdjęcia (na stronac� poprzedzającyc� daną mapę) dobrze przecież 
znanyc� z autopsji desygnatów. Być może taka koncepcja sprawdzi się w dalszyc� 
tomac�, gdzie będzie c�odziło o nazwy polisemiczne, trudne nieraz do jednoznacz�
nego skojarzenia przez czytelnika i odniesienia do odpowiednic� realiów. 
Je�li c�odzi o metodę prezentacji materiału na mapac�, posłużono się kilkoma 
metodami. Przeważają mapy płaszczyznowe, barwne (np. ‘gołąb’, ‘pszenica ozima’). 
Zastosowano także kartogramy płaszczyznowo�punktowe (np. ‘ropuc�a’, ‘stóg’). 
Mapy ‘c�mura’ i ‘bocian’ są tylko punktowe. Posłużno się tu układem znaków zróż�
nicowanyc� pod względem koloru i kształtu. 
Rozprzestrzenienie nazw współrdzennyc� w obu językac� ukazano za pomo�
cą pól jednego koloru, natomiast rozprzestrzenienie nazw pokrewnyc� – jednym 
kolorem w różnyc� odcieniac� (np. na mapie ‘jałowiec’ – kolor zielony: łot. kadiķis 
/ kadeķis, lit. kadagys / kadugys, kadekis...; pomarańczowy: łot. paeglis / paegle / 
pāglis..., ciemnożółty: lit. ėglis / ėglius / eglis...).
Lektura map i komentarzy w sygnalnym tomie Atlasu nie jest łatwym zadaniem. 
Jako czytelniczka oczekiwałabym zmiany układu tre�ci. Bardziej wygodne byłoby 
mianowicie zgrupowanie danej mapy i komentarzy w jednym ciągu. Jednocze�nie 
Dorota Krystyna Rembiszewska304
mam �wiadomo�ć, jak niezwykle trudnym zadaniem tec�nicznym jest skompono�
wanie komentarza w trzec� wersjac� językowyc� i zaledwie jednej mapy.
Znajdująca się na końcu Atlasu bibliografia wskazuje na doskonałą znajomo�ć 
(dawnyc� i najnowszyc�) opracowań z kręgu języków bałtyckic�, natomiast pewien 
niedosyt budzą opracowania służące jako materiał porównawczy z terenów Sło�
wiańszczyzny. Wykorzystano tylko tom I OLA (�wiat zwierzęcy), a nie uwzględnio�
no tomu III (wydanego w Mińsku w 2000 roku), który obejmuje �wiat ro�linny, czy 
tomu VIII (wydanego w Warszawie w 2003 roku), zawierającego zawody i życie spo�
łeczne. Ekscerpcja z Etymologicznego słownika języka białoruskiego (ESBM) kończy 
się na tomie V, a dotyc�czas jest już 12 tomów. 
Bałtycki atlas językowy jest pracą bardzo ciekawą, pokazującą wspólnotę bał�
tyckiego obszaru językowego. Jednocze�nie może stanowić podpowiedź dla innyc� 
badaczy dialektów, jak w nowoczesny sposób prezentować dawny materiał gwaro�
wy. Dzięki ukazaniu zasięgów występowania desygnatów bardzo typowyc�, ogólnie 
znanyc�, zaczerpniętyc� głównie ze �wiata ro�lin i zwierząt istnieje możliwo�ć ze�
stawiania ic� z najbardziej odległymi obszarami językowymi. 
 Dorota Krystyna Rembiszewska  
 Instytut Slawistyki PAN 
 Warszawa


Baltu valodu atlans. Prospekts (Baltų kalbų atlasas. Atlas of the Baltic languages), Rīga–Vilnius 2009, ss. 183.

Dorota Krystyna Rembiszewska

Directory of Open Access Journals

Acta Baltico-Slavica

ISS PAS Journals

Acta Baltico‑Slavica, 34SOW, Warszawa 2010III. RECENZJE – REVIEWS – РЕЦЕНЗИИBaltu valodu atlans. Prospekts (Baltų kalbų atlasas. Atlas of the Baltic languages), Rīga–Vilnius 2009, ss. 183.1Bałtycki atlas językowy powstał dzięki współpracy zespołów językoznawców z Łotwy (Latvijas Universitāte, Latvijas Universitātes Latvišu Valodas Institūts) i Litwy (Lietuvių Kalbos Institutas). Redakcja i wstęp do czę�ci łotewskiej jest dzie�łem Anny Stafeckiej, do litewskiej Danguolė Mikulėnienė. Autorkami komentarzy są Anna Stafecka, Ilga Jansone (z Łotwy) oraz Rima Baceviučiūtė i Asta Leskauskaitė (z Litwy). Mapy w wersji elektronicznej narysował Edmundas Trumpa z Łotwy.Atlas stanowi zapowiedź większej cało�ci, jest tomem sygnalnym, stąd w tytule informacja – prospekts. Zapewne z tej perspektywiczno�ci wynikają koncepcje nie do końca udane w pojedynczym tomie.Bałtycki atlas językowy kontynuuje manierę niektóryc� prac z zakresu geogra�fii lingwistycznej, a mianowicie publikacje wielkoformatowe. Na pewno nie ułatwia korzystania z Atlasu jego rozmiar (A3), zwłaszcza że w zbliżonym formacie (A3+) jest publikowany Ogólnosłowiański atlas językowy, który dotyczy kilkakrotnie więk�szego obszaru. Jednak przejrzysto�ć map i zróżnicowana kolorystyka w dużym stop�niu rekompensują tę niedogodno�ć. Czę�ć zasadniczą Atlasu poprzedza interesujące wprowadzenie w postaci kilku�stronicowyc� rozdziałów. Są to:Żywe i wymarłe języki bałtyckie – ,Dialekty łotewskie i ich klasyfikacja – ,Dialekty litewskie i ich klasyfikacja – ,Ogólny przegląd badań z zakresu geografii lingwistycznej języka łotewskiego – ,Ogólny przegląd badań dotyczących geografii lingwistycznej języka litewskiego – ,Główne zasady opracowywania map i komentarzy „Atlasu języków bałtyckich” – ,Transkrypcja fonetyczna dla dialektów łotewskich – ,Transkrypcja fonetyczna dla dialektów litewskich – .1 Obszerne omówienie Bałtyckiego atlasu językowego przez jedną ze współautorek tego opracowa�nia znajduje się w tym tomie „Acta Baltico�Slavica” na s. 37.Dorota Krystyna Rembiszewska302Jak podają autorki w rozdziale Główne zasady opracowywania map i komenta‑rzy „Atlasu języków bałtyckich” (s. 48–49), u podstaw tego Atlasu leżą mapy i komen�tarze Atlasu języka litewskiego (LKA), Atlasu dialektów języka łotewskiego (Leksy‑ka) (LVDA), Ryga 1999, nieopublikowane materiały z kartoteki LVDA, odpowiedzi na pytania kwestionariusza Atlasu języków europejskich, które są przec�owywa�ne w Instytucie Języka Łotewskiego i Instytucie Języka Litewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. Wykorzystano również oddzielne prace monograficzne. Ponadto eks�cerpowano leksykę ze Słownika języka litewskiego, ze Słownika języka łotewskiego Kārlisa Mīlenba�sa i Jānisa Endzelinsa oraz ze słowników poszczególnyc� gwar.Zmapowane materiały dialektologiczne zarówno z Łotwy, jak i Litwy były zbie�rane (prawie jednocze�nie) przez około 30 lat – od połowy lat 50. XX wieku. Dlate�go też mapy odwzorowują stan dialektów języka litewskiego i łotewskiego w drugiej połowie XX wieku. Atlas ma więc już c�arakter �istoryczny, a dane w nim zawarte w znacznym stopniu odbiegają od stanu współczesnego. Autorki podkre�lają (s. 41), że na przykład dzięki pracom nad Atlasem języka litewskiego udało się zebrać ma�teriał z szybko zanikającyc�, tradycyjnyc� gwar południowo �zac�odniego pogra�nicza na Litwie, w okolicac� miejscowo�ci: Kernavė (Kiernów), Maišagala (Mejsza�goła), Nemenčinė (Niemenczyn), Paberžė (Podbrzezie), Butrimonys (Butrymańce), Eišiškės (Ejszyszki), Kalesninkai (Kole�niki), Šalčininkai (Soleczniki) i in., jak i za jej granicami na Białorusi, m.in. w okolicac� miejscowo�ci Опса (Opsa) w rejonie bra�sławskim, w okolicac� wsi Лаздуны (Łazduny) w obwodzie grodzieńskim, w oko�licac� wsi Гер вя ты (Gerwiaty) w rejonie ostrowieckim (Астра вец кі раён), we wsi Азеркі (Oziorki) w rejo nie grodzieńskim, we wsi Naujūju Giri nin ku w rejo nie szczu�czyń skim (Шчу чын скі раён). Obecnie tradycyjne gwary litewskie są już tam w wielu miejscac� szczątkowe lub zupełnie zaniknęły.Ten walor utrwalenia dawnego stanu jest niezaprzeczalny. Jednocze�nie c�yba do�ć ryzykowne wydaje się zestawianie danyc� z tak rozległego przedziału czasowe�go akurat w okresie, kiedy następują bardzo dynamiczne zmiany cywilizacyjne. Nie bez znaczenia w przypadku Łotwy i Litwy jest odzyskanie niepodległo�ci i ukształ�towanie niezależnyc� bytów państwowyc� w latac� 90. XX wieku, co bez wątpienia wpłynęło na sytuację językową.Po czę�ci wstępnej zamieszczono komentarze do map desygnatów. Jest ic� 12: chmura, wierzchołek drzewa, jałowiec, ropucha, gołąb, skowronek, bocian, brukiew, pszenica ozima, przedział w spichlerzu do przechowywania zboża, stóg, kowal. Każdy komentarz ma trzy wersje językowe: łotewską, litewską i tłumaczenie na angielski z obu języków bałtyckic�. Na początku komentarzy znajduje się informacja o numerac� map atlasu ło�tewskiego i litewskiego, które były podstawą obecnego opracowania. Następnie za�mieszczono ogólne wiadomo�ci o kartografowanyc� realiac�. Najpierw wymieniono nazwy wspólne dla kilku języków (np. łot i lit. kalvis) i po�krewne (np. łot. rupucis, rupulis, rupūzis i in., lit. rùpūžė, rùpužė, rùpuižė, rùpuı̃žė, ràpužė, raupū̃žė, rìpužė ‘ropuc�a’ i in.) dla obu języków.[Rec.:] Baltu valodu atlans. Prospekts… 303C�arakteryzując wszystkie kartografowane wyrazy, podano nie tylko ic� roz�przestrzenienie w gwarac� łotewskic� i litewskic�, ale również obja�nienia etymo�logiczne, zarejestrowanie w obu językac� w dawnyc� źródłac� pisanyc� i przykłady po�wiadczeń w gwarac�. Dopiero po wszystkic� komentarzac� umieszczono mapy. Dwie początkowe mapy przedstawiają ugrupowania dialektów łotewskic� i litewskic�, omówione we wcze�niejszyc� rozdziałac�. Pierwsza mapa dotyczy podziałów gwarowyc� na Ło�twie. Poszczególne zespoły gwarowe mają oddzielne kolory. Odcieniami koloru zie�lonego zabarwiono dialekt liwoński (lībiskais dialekts), żółtego – dialekt �rodkowy (vidus dialekts), różnymi tonami koloru fioletowego – dialekt łatgalski (augšzemnie‑ku dialekts). Dodatkowymi znakami zasygnalizowano substratowy język kuroński na obszarze dialektów �rodkowyc� na zac�odzie kraju. Kolejna mapa obrazuje roz�mieszczenie dialektów litewskic�. Tu także posłużono się różnymi barwami w celu ukazania geograficznego zróżnicowania dialektalnego. Wyróżniono dwie zasadni�cze grupy dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė).Siatka punktów jest gęsta. Zac�owano podstawową numerację wykorzystaną w atlasac� narodowyc�. Spis powiatów w LVDA (512) i wykazy punktów do LKA (704 plus punkty poza obszarem Litwy) znajdują się w czę�ci końcowej Atlasu. Au�torki zaznaczyły, że do atlasu języka łotewskiego nie został zebrany materiał z licz�nyc� gwar przygranicznyc� (p. 453, 510, 456, 512, 508, 461, 455), w któryc� z różnyc� przyczyn po II wojnie �wiatowej nie znaleziono użytkowników gwar łotewskic�. Nie zebrano materiałów gwarowyc� znajdującyc� się poza granicami Łotwy (Litwa, Estonia, Rosja, a także Syberia).Kolejne mapy (niestety, nienumerowane) są ilustracją wcze�niej zamieszczo�nyc� komentarzy. Wydaje się, że niepotrzebnym elementem, powiększającym ob�jęto�ć Atlasu, są zdjęcia (na stronac� poprzedzającyc� daną mapę) dobrze przecież znanyc� z autopsji desygnatów. Być może taka koncepcja sprawdzi się w dalszyc� tomac�, gdzie będzie c�odziło o nazwy polisemiczne, trudne nieraz do jednoznacz�nego skojarzenia przez czytelnika i odniesienia do odpowiednic� realiów. Je�li c�odzi o metodę prezentacji materiału na mapac�, posłużono się kilkoma metodami. Przeważają mapy płaszczyznowe, barwne (np. ‘gołąb’, ‘pszenica ozima’). Zastosowano także kartogramy płaszczyznowo�punktowe (np. ‘ropuc�a’, ‘stóg’). Mapy ‘c�mura’ i ‘bocian’ są tylko punktowe. Posłużno się tu układem znaków zróż�nicowanyc� pod względem koloru i kształtu. Rozprzestrzenienie nazw współrdzennyc� w obu językac� ukazano za pomo�cą pól jednego koloru, natomiast rozprzestrzenienie nazw pokrewnyc� – jednym kolorem w różnyc� odcieniac� (np. na mapie ‘jałowiec’ – kolor zielony: łot. kadiķis / kadeķis, lit. kadagys / kadugys, kadekis...; pomarańczowy: łot. paeglis / paegle / pāglis..., ciemnożółty: lit. ėglis / ėglius / eglis...).Lektura map i komentarzy w sygnalnym tomie Atlasu nie jest łatwym zadaniem. Jako czytelniczka oczekiwałabym zmiany układu tre�ci. Bardziej wygodne byłoby mianowicie zgrupowanie danej mapy i komentarzy w jednym ciągu. Jednocze�nie Dorota Krystyna Rembiszewska304mam �wiadomo�ć, jak niezwykle trudnym zadaniem tec�nicznym jest skompono�wanie komentarza w trzec� wersjac� językowyc� i zaledwie jednej mapy.Znajdująca się na końcu Atlasu bibliografia wskazuje na doskonałą znajomo�ć (dawnyc� i najnowszyc�) opracowań z kręgu języków bałtyckic�, natomiast pewien niedosyt budzą opracowania służące jako materiał porównawczy z terenów Sło�wiańszczyzny. Wykorzystano tylko tom I OLA (�wiat zwierzęcy), a nie uwzględnio�no tomu III (wydanego w Mińsku w 2000 roku), który obejmuje �wiat ro�linny, czy tomu VIII (wydanego w Warszawie w 2003 roku), zawierającego zawody i życie spo�łeczne. Ekscerpcja z Etymologicznego słownika języka białoruskiego (ESBM) kończy się na tomie V, a dotyc�czas jest już 12 tomów. Bałtycki atlas językowy jest pracą bardzo ciekawą, pokazującą wspólnotę bał�tyckiego obszaru językowego. Jednocze�nie może stanowić podpowiedź dla innyc� badaczy dialektów, jak w nowoczesny sposób prezentować dawny materiał gwaro�wy. Dzięki ukazaniu zasięgów występowania desygnatów bardzo typowyc�, ogólnie znanyc�, zaczerpniętyc� głównie ze �wiata ro�lin i zwierząt istnieje możliwo�ć ze�stawiania ic� z najbardziej odległymi obszarami językowymi.  Dorota Krystyna Rembiszewska   Instytut Slawistyki PAN  Warszawa

English

Crossref

Acta Baltico‑Slavica, 34SOW, Warszawa 2010III. RECENZJE – REVIEWS – РЕЦЕНЗИИBaltu valodu atlans. Prospekts (Baltų kalbų atlasas. Atlas of the Baltic languages), Rīga–Vilnius 2009, ss. 183.1Bałtycki atlas językowy powstał dzięki współpracy zespołów językoznawców z Łotwy (Latvijas Universitāte, Latvijas Universitātes Latvišu Valodas Institūts) i Litwy (Lietuvių Kalbos Institutas). Redakcja i wstęp do czę�ci łotewskiej jest dzie�łem Anny Stafeckiej, do litewskiej Danguolė Mikulėnienė. Autorkami komentarzy są Anna Stafecka, Ilga Jansone (z Łotwy) oraz Rima Baceviučiūtė i Asta Leskauskaitė (z Litwy). Mapy w wersji elektronicznej narysował Edmundas Trumpa z Łotwy.Atlas stanowi zapowiedź większej cało�ci, jest tomem sygnalnym, stąd w tytule informacja – prospekts. Zapewne z tej perspektywiczno�ci wynikają koncepcje nie do końca udane w pojedynczym tomie.Bałtycki atlas językowy kontynuuje manierę niektóryc� prac z zakresu geogra�fii lingwistycznej, a mianowicie publikacje wielkoformatowe. Na pewno nie ułatwia korzystania z Atlasu jego rozmiar (A3), zwłaszcza że w zbliżonym formacie (A3+) jest publikowany Ogólnosłowiański atlas językowy, który dotyczy kilkakrotnie więk�szego obszaru. Jednak przejrzysto�ć map i zróżnicowana kolorystyka w dużym stop�niu rekompensują tę niedogodno�ć. Czę�ć zasadniczą Atlasu poprzedza interesujące wprowadzenie w postaci kilku�stronicowyc� rozdziałów. Są to:Żywe i wymarłe języki bałtyckie – ,Dialekty łotewskie i ich klasyfikacja – ,Dialekty litewskie i ich klasyfikacja – ,Ogólny przegląd badań z zakresu geografii lingwistycznej języka łotewskiego – ,Ogólny przegląd badań dotyczących geografii lingwistycznej języka litewskiego – ,Główne zasady opracowywania map i komentarzy „Atlasu języków bałtyckich” – ,Transkrypcja fonetyczna dla dialektów łotewskich – ,Transkrypcja fonetyczna dla dialektów litewskich – .1 Obszerne omówienie Bałtyckiego atlasu językowego przez jedną ze współautorek tego opracowa�nia znajduje się w tym tomie „Acta Baltico�Slavica” na s. 37.Dorota Krystyna Rembiszewska302Jak podają autorki w rozdziale Główne zasady opracowywania map i komenta‑rzy „Atlasu języków bałtyckich” (s. 48–49), u podstaw tego Atlasu leżą mapy i komen�tarze Atlasu języka litewskiego (LKA), Atlasu dialektów języka łotewskiego (Leksy‑ka) (LVDA), Ryga 1999, nieopublikowane materiały z kartoteki LVDA, odpowiedzi na pytania kwestionariusza Atlasu języków europejskich, które są przec�owywa�ne w Instytucie Języka Łotewskiego i Instytucie Języka Litewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. Wykorzystano również oddzielne prace monograficzne. Ponadto eks�cerpowano leksykę ze Słownika języka litewskiego, ze Słownika języka łotewskiego Kārlisa Mīlenba�sa i Jānisa Endzelinsa oraz ze słowników poszczególnyc� gwar.Zmapowane materiały dialektologiczne zarówno z Łotwy, jak i Litwy były zbie�rane (prawie jednocze�nie) przez około 30 lat – od połowy lat 50. XX wieku. Dlate�go też mapy odwzorowują stan dialektów języka litewskiego i łotewskiego w drugiej połowie XX wieku. Atlas ma więc już c�arakter �istoryczny, a dane w nim zawarte w znacznym stopniu odbiegają od stanu współczesnego. Autorki podkre�lają (s. 41), że na przykład dzięki pracom nad Atlasem języka litewskiego udało się zebrać ma�teriał z szybko zanikającyc�, tradycyjnyc� gwar południowo �zac�odniego pogra�nicza na Litwie, w okolicac� miejscowo�ci: Kernavė (Kiernów), Maišagala (Mejsza�goła), Nemenčinė (Niemenczyn), Paberžė (Podbrzezie), Butrimonys (Butrymańce), Eišiškės (Ejszyszki), Kalesninkai (Kole�niki), Šalčininkai (Soleczniki) i in., jak i za jej granicami na Białorusi, m.in. w okolicac� miejscowo�ci Опса (Opsa) w rejonie bra�sławskim, w okolicac� wsi Лаздуны (Łazduny) w obwodzie grodzieńskim, w oko�licac� wsi Гер вя ты (Gerwiaty) w rejonie ostrowieckim (Астра вец кі раён), we wsi Азеркі (Oziorki) w rejo nie grodzieńskim, we wsi Naujūju Giri nin ku w rejo nie szczu�czyń skim (Шчу чын скі раён). Obecnie tradycyjne gwary litewskie są już tam w wielu miejscac� szczątkowe lub zupełnie zaniknęły.Ten walor utrwalenia dawnego stanu jest niezaprzeczalny. Jednocze�nie c�yba do�ć ryzykowne wydaje się zestawianie danyc� z tak rozległego przedziału czasowe�go akurat w okresie, kiedy następują bardzo dynamiczne zmiany cywilizacyjne. Nie bez znaczenia w przypadku Łotwy i Litwy jest odzyskanie niepodległo�ci i ukształ�towanie niezależnyc� bytów państwowyc� w latac� 90. XX wieku, co bez wątpienia wpłynęło na sytuację językową.Po czę�ci wstępnej zamieszczono komentarze do map desygnatów. Jest ic� 12: chmura, wierzchołek drzewa, jałowiec, ropucha, gołąb, skowronek, bocian, brukiew, pszenica ozima, przedział w spichlerzu do przechowywania zboża, stóg, kowal. Każdy komentarz ma trzy wersje językowe: łotewską, litewską i tłumaczenie na angielski z obu języków bałtyckic�. Na początku komentarzy znajduje się informacja o numerac� map atlasu ło�tewskiego i litewskiego, które były podstawą obecnego opracowania. Następnie za�mieszczono ogólne wiadomo�ci o kartografowanyc� realiac�. Najpierw wymieniono nazwy wspólne dla kilku języków (np. łot i lit. kalvis) i po�krewne (np. łot. rupucis, rupulis, rupūzis i in., lit. rùpūžė, rùpužė, rùpuižė, rùpuı˜žė, ràpužė, raupū˜žė, rìpužė ‘ropuc�a’ i in.) dla obu języków.[Rec.:] Baltu valodu atlans. Prospekts… 303C�arakteryzując wszystkie kartografowane wyrazy, podano nie tylko ic� roz�przestrzenienie w gwarac� łotewskic� i litewskic�, ale również obja�nienia etymo�logiczne, zarejestrowanie w obu językac� w dawnyc� źródłac� pisanyc� i przykłady po�wiadczeń w gwarac�. Dopiero po wszystkic� komentarzac� umieszczono mapy. Dwie początkowe mapy przedstawiają ugrupowania dialektów łotewskic� i litewskic�, omówione we wcze�niejszyc� rozdziałac�. Pierwsza mapa dotyczy podziałów gwarowyc� na Ło�twie. Poszczególne zespoły gwarowe mają oddzielne kolory. Odcieniami koloru zie�lonego zabarwiono dialekt liwoński (lībiskais dialekts), żółtego – dialekt �rodkowy (vidus dialekts), różnymi tonami koloru fioletowego – dialekt łatgalski (augšzemnie‑ku dialekts). Dodatkowymi znakami zasygnalizowano substratowy język kuroński na obszarze dialektów �rodkowyc� na zac�odzie kraju. Kolejna mapa obrazuje roz�mieszczenie dialektów litewskic�. Tu także posłużono się różnymi barwami w celu ukazania geograficznego zróżnicowania dialektalnego. Wyróżniono dwie zasadni�cze grupy dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė).Siatka punktów jest gęsta. Zac�owano podstawową numerację wykorzystaną w atlasac� narodowyc�. Spis powiatów w LVDA (512) i wykazy punktów do LKA (704 plus punkty poza obszarem Litwy) znajdują się w czę�ci końcowej Atlasu. Au�torki zaznaczyły, że do atlasu języka łotewskiego nie został zebrany materiał z licz�nyc� gwar przygranicznyc� (p. 453, 510, 456, 512, 508, 461, 455), w któryc� z różnyc� przyczyn po II wojnie �wiatowej nie znaleziono użytkowników gwar łotewskic�. Nie zebrano materiałów gwarowyc� znajdującyc� się poza granicami Łotwy (Litwa, Estonia, Rosja, a także Syberia).Kolejne mapy (niestety, nienumerowane) są ilustracją wcze�niej zamieszczo�nyc� komentarzy. Wydaje się, że niepotrzebnym elementem, powiększającym ob�jęto�ć Atlasu, są zdjęcia (na stronac� poprzedzającyc� daną mapę) dobrze przecież znanyc� z autopsji desygnatów. Być może taka koncepcja sprawdzi się w dalszyc� tomac�, gdzie będzie c�odziło o nazwy polisemiczne, trudne nieraz do jednoznacz�nego skojarzenia przez czytelnika i odniesienia do odpowiednic� realiów. Je�li c�odzi o metodę prezentacji materiału na mapac�, posłużono się kilkoma metodami. Przeważają mapy płaszczyznowe, barwne (np. ‘gołąb’, ‘pszenica ozima’). Zastosowano także kartogramy płaszczyznowo�punktowe (np. ‘ropuc�a’, ‘stóg’). Mapy ‘c�mura’ i ‘bocian’ są tylko punktowe. Posłużno się tu układem znaków zróż�nicowanyc� pod względem koloru i kształtu. Rozprzestrzenienie nazw współrdzennyc� w obu językac� ukazano za pomo�cą pól jednego koloru, natomiast rozprzestrzenienie nazw pokrewnyc� – jednym kolorem w różnyc� odcieniac� (np. na mapie ‘jałowiec’ – kolor zielony: łot. kadiķis / kadeķis, lit. kadagys / kadugys, kadekis...; pomarańczowy: łot. paeglis / paegle / pāglis..., ciemnożółty: lit. ėglis / ėglius / eglis...).Lektura map i komentarzy w sygnalnym tomie Atlasu nie jest łatwym zadaniem. Jako czytelniczka oczekiwałabym zmiany układu tre�ci. Bardziej wygodne byłoby mianowicie zgrupowanie danej mapy i komentarzy w jednym ciągu. Jednocze�nie Dorota Krystyna Rembiszewska304mam �wiadomo�ć, jak niezwykle trudnym zadaniem tec�nicznym jest skompono�wanie komentarza w trzec� wersjac� językowyc� i zaledwie jednej mapy.Znajdująca się na końcu Atlasu bibliografia wskazuje na doskonałą znajomo�ć (dawnyc� i najnowszyc�) opracowań z kręgu języków bałtyckic�, natomiast pewien niedosyt budzą opracowania służące jako materiał porównawczy z terenów Sło�wiańszczyzny. Wykorzystano tylko tom I OLA (�wiat zwierzęcy), a nie uwzględnio�no tomu III (wydanego w Mińsku w 2000 roku), który obejmuje �wiat ro�linny, czy tomu VIII (wydanego w Warszawie w 2003 roku), zawierającego zawody i życie spo�łeczne. Ekscerpcja z Etymologicznego słownika języka białoruskiego (ESBM) kończy się na tomie V, a dotyc�czas jest już 12 tomów. Bałtycki atlas językowy jest pracą bardzo ciekawą, pokazującą wspólnotę bał�tyckiego obszaru językowego. Jednocze�nie może stanowić podpowiedź dla innyc� badaczy dialektów, jak w nowoczesny sposób prezentować dawny materiał gwaro�wy. Dzięki ukazaniu zasięgów występowania desygnatów bardzo typowyc�, ogólnie znanyc�, zaczerpniętyc� głównie ze �wiata ro�lin i zwierząt istnieje możliwo�ć ze�stawiania ic� z najbardziej odległymi obszarami językowymi.  Dorota Krystyna Rembiszewska   Instytut Slawistyki PAN  Warszawa

https://ispan.waw.pl/journals/index.php/abs/article/download/abs.2010.017/1141

Baltu valodu atlans. Prospekts (Baltų kalbų atlasas. Atlas of the Baltic languages), Rīga–Vilnius 2009, ss. 183.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ISS PAS Journals (Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences)

Directory of Open Access Journals

ISS PAS Journals

Crossref