Anadolu’daki ilk devir camilerini oluşturan 12. yüzyıl camilerinin genel olarak üç ana şema üzerinde inşa edildiği söylenebilir. Şemalardan ilki örneklerini Karahanlı ve Gazneli camilerinde gördüğümüz, harimi enine sahınlardan oluşan ve ortasında mihrap önü birimi yer alan tiptir, ikincisi Büyük Selçuklu camilerinde gördüğümüz, harimi mihrap önü birimi ile önünde eyvandan oluşan ve harimin kuzeyinde avlusu bulunan tiptir. Üçüncüsü ise Kufe tipi camilerdir. Ancak bu üç şema da Anadolu’ya geldiğinde değişikliğe uğrayarak, harim ile avlu bir duvarla birbirinden ayrılmış, ilk tipte görülen yapılarda, mihrap önü birimi giderek büyüyerek harime hâkim olmuş ve harimin önüne avlu eklenmiş, ikinci tipte, avlu ve eyvan harime dahil edilmiş, orta sahnın ortasında avluya tekabül eden bir ışıklık ile eyvanı hatırlatacak birimler yer almıştır. Yapıların cepheleri ise kuzey cephelerinde yer alan taç kapılar hariç, genellikle düz duvar niteliğindedir. Yapılarda yer alan mimari elemanlardan, harimde en önemli eleman mihrap, cephelerde ise taç kapılardır. Anahtar Kelimeler: Cami, Anadolu Türk mimarisi, 12. yüzyıl.We can say that, in general, the 12th century mosques, which comprise the Anatolian mosques of the first century, were built on three schemes/plans. The first plan, which is found in Qarakhanid and Ghaznavid Mosques, is the type that its harim (prayer hall) consists of horizontal aisles and in the middle takes place the mihrab frontal part. The second plan, which is found in the Great Seljuk Mosques, is the type that its harim consists of iwan with a mihrab frontal part and in the north of harim takes place a courtyard. The third plan is the Kufa type mosques. Nevertheless, all three schemes have been altered when they were transferred to Anatolia. The first change was the dividing wall between harim and the courtyard; in the first type buildings, the mihrab frontal part dominated harim by enlarging gradually and the courtyard was added in front of harim. In the second type, the courtyard and the iwan were inserted to harim and in the middle of the central aisle, an opening symbolized the courtyard with surrounding parts reminding of iwan. The façades of the buildings are usually plain walls, excepting the portals situated in the Northern sides. The most important architectural elements that the buildings contain are the mihrab in the harim and the portals on the façades. Additionally, it can be observed that the 12th century Anatolian Turkish mosques project the efforts of finding some new central spaces under the heavy influences of regional styles, rather than having a prevailing style. Keywords: Mosque, Anatolian Turkish architecture, 12th century
