Recenzja książki Tomasza Majewskiego Dialektyczne feerie. Szkoła frankfurcka i kultura popularna, Wydawnictwo Officyna, Łódź 201

Liszka, Katarzyna

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

432 PRZEGLĄD KULTUROZNAWCZY
NR 4 (14)  ROK 2012  s. 432–435
O szkole frankfurckiej i błysku utopii „fantasmagorii krytycznej”
Katarzyna Liszka
O szkole frankfurckiej i błysku utopii
„fantasmagorii krytycznej”
Tomasz Majewski, Dialektyczne feerie. Szkoła frankfurcka i kultura 
popularna, Wydawnictwo Ofﬁ cyna, Łódź 2011, ss. 398.
Świat zostaje uproszczony, gdy sprawdza się jego podatność na zniszczenie.
Walter Benjamin
Książka Dialektyczne feerie. Szkoła 
frankfurcka i kultura popularna autorstwa 
Tomasza Majewskiego stanowi fascynują-
cą lekturę myślicieli związanych ze szkołą 
frankfurcką modulowaną przez analizę dy-
namiki równoległych zjawisk kultury popu-
larnej, które niejednokrotnie stanowiły dla 
owych myślicieli motywację do namysłu. 
Zarówno sama koncepcja badań zakreśla-
jąca obszar teoretycznego namysłu i dobór 
materiału, jak jej książkowa realizacja za-
sługują na naszą uwagę z co najmniej kilku 
powodów.
Tomasz Majewski stwarza nader intere-
sującą perspektywę ponownego odczytania 
zarówno dzieł głównych reprezentantów 
tak zwanej szkoły frankfurckiej Theodora 
Adorna i Maxa Horkheimera, stanowiących 
trzon Instytutu Badań Społecznych, jak 
i jego współpracowników Waltera Benja-
mina i Siegfrieda Kracauera. Warto w tym 
miejscu zacytować znawcę tej problematyki 
Martina Jaya, który tak oddaje relacje mię-
dzy wspomnianymi myślicielami (ale też 
między Ernstem Blochem i Leo Löwentha-
lem) w pracy poświęconej emigracji intelek-
tualistów żydowskich z Niemiec do Amery-
ki, zatytułowanej Permanent Exiles: „Będąc 
przyjaciółmi, z zapałem czytali wzajemnie 
swoje prace, recenzowali je w tonie pełnym 
zachwytu, a czasem nawet bezkrytycznie. 
Od czasu do czasu któryś narzekał, że w pra-
cach innego pojawił się jego własny pomysł, 
i rzeczywiście w wielu przypadkach trudno 
ustalić, czyja pretensja do oryginalności 
była zasadna”1. Niezależnie od różnic za-
interesowań i przyjmowanych stanowisk, 
jak twierdzi Jay, owych intelektualistów 
łączy „wspólne słownictwo i ogólny świa-
topogląd”, a przede wszystkim pewien typ 
wyobraźni2. Dzięki książce Tomasza Ma-
jewskiego zarówno wspomniany przez Jaya 
typ wyobraźni łączący frankfurtczyków, jak 
i relacje między nimi zyskują nową, ważną 
odsłonę, a my, Czytelnicy, możemy wejrzeć 
we wnikliwie rekonstruowaną sieć dyskusji, 
sporów, nawiązań i krytyk nabrzmiewają-
cych w środowisku frankfurtczyków wokół 
kwestii statusu i oceny kultury popularnej. 
1 M. Jay, Permanent Exiles. Essays on Intellectual 
Migration from Germany to America, Columbia 
University Press, New York 1985, s. 161.
2 M. Jay, The Dialectical Imagination. A History of 
the Frankfurt School and the Institute of Social 
Science, Heinemann, London 1973.
omówienia
i rozbiory
doi: 10.4467/20843860PK.12.040.1003
PRZEGLĄD KULTUROZNAWCZY
NR 4 (14)                      ROK 2012
Katarzyna Liszka
433O szkole frankfurckiej i błysku utopii „fantasmagorii krytycznej” 
Autor Dialektycznych feerii wyraźnie 
wykłada zamysł swej pracy we wstępie. 
Jej punktem wyjścia czyni odrzucenie sfor-
mułowanej przez Adorna i Horkheimera 
w Dialektyce Oświecenia teorii przemysłu 
kulturowego na rzecz poszukiwań w pra-
cach myślicieli z kręgu szkoły frankfurckiej 
(również samego Adorna czytanego „pod 
włos”) śladów odmiennych recepcji i ﬁ lozo-
ﬁ cznych ujęć kultury popularnej. 
Czytając frankfurtczyków, wyłania ory-
ginalną interpretację zjawisk kultury popu-
larnej skupioną wokół kategorii „fantasma-
gorii krytycznej”. W prezentowanym przez 
Tomasza Majewskiego ujęciu fantasmagoria 
krytyczna „zawiera potencjalnie »jadowitą 
krytykę« wszystkich możliwych fantasma-
gorii, bo zarówno ukazuje ich mechanizm, 
jak i odwzorowuje je w porządku doświad-
czenia” (s. 374). Zjawiska, które odpowiada-
ją charakterystyce fantasmagorii krytycznej 
– modelowym przykładem jest tu operetka 
Jacques’a Offenbacha, ale zaliczają się do 
nich również na przykład opisywane przez 
Benjamina w Pasażach wielkie wystawy 
światowe, obrazy ﬁ lmowe czy wystroje 
mieszkań – włączają, jak podkreśla autor 
Dialektycznych feerii, „deziluzję w porzą-
dek iluzji; mamy do czynienia z paradoksal-
nymi przejawami ducha krytycznego, który 
zdaje sprawozdanie z tego, że sam iluzji 
również ulega i nie może sobie uzurpować 
prawa do zajmowania pozycji zewnętrznej 
w stosunku do przedmiotu krytyki” (s. 72). 
Dla zrozumienia znaczenia przypisywa-
nego tej kategorii najistotniejszy wydaje się 
rozdział pierwszy Fantasmagoria i episteme 
nowoczesności, w którym jednocześnie zo-
staje zawiązana ﬁ lozoﬁ czna intryga książki 
wokół pełnej niuansów konfrontacji Benja-
minowskich rozważań o fantasmagorycz-
nym charakterze nowoczesności z Pasaży 
wspartych zapiskami Kracauera o Offenba-
chu z Adorna książką o Wagnerze, nie bez 
odniesienia do źródła metafory – osiem-
nastowiecznego systemu optycznej iluzji. 
Fantasmagoria krytyczna staje się pojęciem 
centralnym Dialektycznych feerii z nie byle 
powodu. Stawką przenikającej całą książkę 
dyskusji wokół pojęcia fantasmagorii jest 
bowiem możliwość przypisania zjawiskom 
kultury popularnej powinności krytycznej 
i emancypacyjnej… innymi słowy, pier-
wiastka utopijnego. 
Zainteresowanie pytaniem o utopijność 
kultury popularnej, o zawarte w niej wi-
zje utopii, o jej potencjał emancypacyjny, 
zostaje zapowiedziane już we wstępie. To-
masz Majewski przywołuje wysunięty przez 
autorów Dialektyki Oświecenia zarzut, iż 
przemysł kulturowy prezentuje siebie „jako 
formę »spełnionej utopii«, co wypłukuje 
z kultury pierwiastek krytyczny związany 
z utopijnością prawdziwą”, by dodać: „Ta 
ostatnia konstatacja jako jedyna wydaje mi 
się w dalszym ciągu warta dyskusji” (s. 11). 
Rekonstruowana i komentowana w książ-
ce dyskusja o „utopijności prawdziwej” 
kultury popularnej jest niezwykle cenna, 
gdyż ukazuje dynamikę kształtowania in-
telektualnych stanowisk przedstawicieli 
szkoły frankfurckiej, w której istotną rolę 
odgrywają zarówno wzajemna wymiana 
poglądów, negocjowanie znaczeń, listowne 
spory i napomnienia, jak i interpretacje oraz 
reinterpretacje konkretnych obrazów ﬁ lmo-
wych, animacji i wydarzeń artystycznych. 
Nie zapominajmy, że śledzenie rozwoju 
koncepcji poszczególnych myślicieli w obu 
wspomnianych wymiarach wymaga sprosta-
nia wielu trudnościom związanym z dostęp-
nością archiwaliów, lecz wymaga również 
szerokich kompetencji analitycznych i zna-
jomości rozmaitych obszarów kultury po-
omówienia
i rozbiory
PRZEGLĄD KULTUROZNAWCZY
NR 4 (14)                      ROK 2012
Katarzyna Liszka
434 O szkole frankfurckiej i błysku utopii „fantasmagorii krytycznej” 
pularnej na przestrzeni ponad wieku. Warto 
nadmienić, że do zdecydowanych atutów 
omawianej tu książki należy pasja erudyty, 
z jaką jej autor porusza się w dziedzinie tak 
różnych mediów, jak osiemnastowieczne 
systemy projekcyjne, muzyka, komiks, ﬁ lm, 
animacja, fotograﬁ a, a także zdyscyplino-
wany, wartki i pełen suspensu styl narracji, 
dopełnionej precyzyjnie dobranymi obraza-
mi – archiwaliami, fotograﬁ ami, reproduk-
cjami obrazów, kadrami z ﬁ lmów. 
W zestawieniu poglądów Adorna, Ben-
jamina i Kracauera na temat zasadniczej 
kwestii potencjału utopijnego kultury popu-
larnej Tomasz Majewski dochodzi do nastę-
pujących wniosków: „Adorno nie dostrzega 
w wytworach kultury masowej najmniejsze-
go śladu wyobrażeń transcendentnych wo-
bec społecznej rzeczywistości. Nie odnajdu-
je w nich pierwiastka utopijnego (projekcji 
marzeń), nie próbuje zatem postawić pyta-
nia idącego krok dalej – o warunki zaistnie-
nia w tym porządku wyobrażeń »utopijnie 
aktywnych«, zdolnych do »rozsadzenia« lub 
zmiany społecznej całości” (s. 204). Autor 
Dialektycznych feerii pokazuje, jak właś-
ciwości fantasmagorii krytycznej – utopij-
ność, krytyczność, zdolność do ukazania 
mechanizmu swego powstawania – zostają 
„uprowadzone” przez Adorna z obszaru kul-
tury popularnej, gdzie zostały stematyzowa-
ne przez Benjamina i Kracauera, oraz prze-
niesione na grunt sztuki wysokiej.
Gdyby sporządzić indeks rzeczowy 
książki, hasło „utopia” znalazłoby się 
w gronie haseł najważniejszych, takich jak 
kultura popularna czy fantasmagoria. Na-
mysł nad utopią nie ogranicza się do jednej 
płaszczyzny teoretycznej czy pojedynczego 
medium kultury. Każdy z rozdziałów Dia-
lektycznych feerii stanowi odrębną bogatą 
opowieść, która oświetla kolejną i stanowi 
omówienia
i rozbiory
dla niej lustro, a reﬂ eksja o utopii odbija się 
w poszczególnych analizach na wiele spo-
sobów i wybrzmiewa w różnych rejestrach. 
Rozważania o utopii przybierają tu przede 
wszystkim postać badań nad potencjałem 
emancypacyjnym i (auto)krytycznym feno-
menów, praktyk i teorii kultury popularnej. 
Co istotne, ten namysł, zarówno nad miej-
scami, których nie ma, jak i nad lepszymi 
miejscami przyszłości, jest namysłem, któ-
remu nieustannie towarzyszy cień kata-
strofy, antycypowanej, widzianej z bliska, 
doświadczanej z dystansu, odpominanej 
i zapominanej, niemożliwej do pamiętania 
i niemożliwej do zapomnienia. 
Biograﬁ e frankfurtczyków jako nazna-
czone doświadczeniem Zagłady mają 
w osobie autora Dialektycznych feerii sub-
telnego i skrupulatnego kronikarza. Prag-
nę zaznaczyć, że jest to niezwykle ważny 
aspekt omawianej tu pracy. Dzięki wyczu-
leniu na problematykę związaną z wydarze-
niami określanymi mianem Szoah, a także 
ze studiami nad Zagładą i pamięcią, udaje 
się autorowi dostrzec więcej i wyraźnie za-
rysować, w jaki sposób Zagłada odcisnęła 
piętno na dziele i życiu Adorna, Benjamina, 
Kracauera oraz innych myślicieli i twórców 
żydowskiego pochodzenia, o których wspo-
mina w swej książce. Przykładem takiego 
odczytania jest rozdział zatytułowany Zoba-
czyć Gorgonę, poświęcony koncepcji Sieg-
frieda Kracauera, który w latach 1940–1941 
ukrywał się w Marsylii, gdzie przez jakiś 
czas przebywał również jego przyjaciel 
Walter Benjamin, zanim odebrał sobie ży-
cie w trakcie ucieczki w Port-Bou. W tym 
czasie – który dla Kracauera okazał się cza-
sem ocalenia i żałoby, lecz dla jego przyja-
ciela i bliskich czasem śmierci – pracował 
on nad dziełem, które później miało zostać 
opatrzone tytułem Teoria ﬁ lmu. Wyzwolenie 
PRZEGLĄD KULTUROZNAWCZY
NR 4 (14)                      ROK 2012
Katarzyna Liszka
435O szkole frankfurckiej i błysku utopii „fantasmagorii krytycznej” 
materialnej rzeczywistości. Tomasz Majew-
ski odczytuje Teorię ﬁ lmu przez pryzmat do-
świadczenia bliskości śmierci oraz doświad-
czenia ocalenia, które mocno zaznaczają się 
w marsylskich zapiskach przeredagowywa-
nych przez Kracauera w kolejnych latach, 
zacieranych… aż do momentu, w którym 
tracą czytelność, stając się niezrozumiałe. 
Mając na uwadze znaczenie doświad-
czenia Szoah dla myślicieli związanych ze 
szkołą frankfurcką, autor Dialektycznych 
feerii nie traci z pola widzenia wyznaczo-
nego sobie zadania polegającego na poszu-
kiwaniu pierwiastka utopii w zjawiskach 
kultury popularnej. Napięcie między utopią 
a Zagładą odsłania Tomasz Majewski w nie-
mal każdej ze swych analiz zjawisk kultu-
ry popularnej, między innymi w niezwykle 
ciekawym opisie fenomenu Charlie Cha-
plina w Niemczech utkanym z trzech gło-
sów: Benjamina, Kracauera i Adorna, którą 
zwieńcza fragmentem wypowiedzi Adorna: 
„Wszelki śmiech, jaki [Chaplin] wywoły-
wał, był bliski okrucieństwa. Tylko w tej bli-
skości wobec okrucieństwa ten śmiech znaj-
duje swoje uprawomocnienie i zachowuje 
zbawczy element” (s. 148). Kolejne analizy 
za punkt wyjścia biorą między innymi ro-
zumienie pamięci jako słabej siły mesjań-
skiej w koncepcjach Benjamina i Kracauera, 
a także powiązanie idei montażu jako uto-
pijnej syntezy z nadzieją przywrócenia utra-
conych realności, spojenia rozproszonych 
iskier istnienia czy też stworzenia przestrze-
ni współistnienia reliktów różnych czasów. 
Zbawczy śmiech mima, ludożerczy śmiech 
Myszki Miki, emancypacyjny wymiar odu-
rzenia i nauka strachu zalecana przez Benja-
mina, ekran jako tarcza odbijająca niewyob-
rażalną grozę obrazów Zagłady, komiksowe 
omówienia
i rozbiory
poszukiwania tożsamościowe żydowskich 
imigrantów drugiego pokolenia w Stanach 
Zjednoczonych – oto tylko niektóre z tema-
tów sytuujących się w tejże perspektywie 
między utopią a katastrofą (antycypowaną, 
trwającą, przeszłą), a przynajmniej tak moż-
na je odczytać.
Nie sposób przywołać nawet w formie 
skróconego indeksu wszystkich tych mo-
mentów, w których pojawiają się rozważania 
o utopii, tym bardziej nie godzi się pospiesz-
nie odpowiadać na pytanie, o jakiej utopii tu 
mowa. Z barwnych opisów fenomenów kul-
tury popularnej od animacji Disneya po ko-
miks o Supermanie, wybawcy uciśnionych, 
nie wyłania się pojedyncza wizja utopii, nie 
znajdziemy jej również w przedstawionych 
koncepcjach reprezentantów szkoły frank-
furckiej. Tomasz Majewski nie dąży do 
ujednolicenia, pokazuje różnice, odcienie, 
detale. Mierzy się z pytaniem o pierwiastek 
utopii zawarty w fantasmagorii krytycznej 
i wokół tej koncepcji buduje złożoną sieć 
napięć między Adornem a Benjaminem 
i Kracauerem oraz ich odczytaniami feno-
menów kultury popularnej, by w ostatnich 
słowach książki stwierdzić: „(…) w sporze 
frankfurtczyków o fantasmagorię kultury 
popularnej, lepszym wyborem wydaje mi 
się nieśmiała nadzieja Waltera Benjamina 
i Siegfrieda Kracauera” (s. 387).
* * *
Dialektyczne feerie stanowią niezwykle 
barwne i wnikliwe wprowadzenie ﬁ lozoﬁ cz-
ne do ukazującej się w łódzkim wydawnic-
twie Ofﬁ cyna serii wydawniczej „Archiwa 
Popkultury”, której patronuje Tomasz Ma-
jewski. 


O szkole frankfurckiej i błysku utopii „fantasmagorii krytycznej”

http://www.ejournals.eu/sj/index.php/PK/article/download/4467/4442

O szkole frankfurckiej i błysku utopii „fantasmagorii krytycznej”

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)