Salon Heleny Modrzejewskiej realny (Emil Orzechowski) i wirtualny (Aneta Maj

Maj, Aneta

Orzechowski, Emil

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

327
þÙþþÄ® ó Kç½ãçÙþ
2015, 16, z. 3, s. 327–331 
doi:10.4467/20843976ZK.15.021.3597
VA
RI
A 
͵ A
RT
YK
UŁ
Y R
EC
EN
ZY
JN
E, 
SP
AR
W
OZ
DA
NI
A,
 P
OL
EM
IK
I, D
ON
IE
SIE
NI
A
Emil Orzechowski, Aneta Maj
SALON HELENY MODRZEJEWSKIEJ 
Realny (Emil Orzechowski) i wirtualny (Aneta Maj)
Salon (realny) Heleny Modrzejewskiej
Dziękuję za zaproszenie zarówno w imieniu swoim, jak i Koleżanki1. Postano-
wiliśmy z niego skorzystać nie dlatego, byśmy się chcieli tym samym wpisać w zna-
komicie funkcjonujące, zwłaszcza w Krakowie, polskie muzealnictwo czy też bym 
miał po raz kolejny zmieniać akademicką specjalność, ale po to, by zasięgnąć Pań-
stwa rady w kwestii, która dręczy mnie już od lat. To mianowicie problem, jak zacho-
wać pamięć o artyście, artyście teatru. Rzecz jasna, inspiracją była mi Modrzejewska, 
która na pożegnalnym przedstawieniu w Metropolitan Opera House w Nowym Jor-
ku, lat temu blisko 110, powiedziała: „Koniec końców, to nie aplauz jest największą 
nagrodą dla aktora. Jest nią świadomość, że będzie żył w sercu i pamięci widzów”. 
Pisząc Wspomnienia i wrażenia, jakby chciała dopowiedzieć, że nie tylko tych ma 
na myśli, którzy ją widzieli na scenie, ale i pokolenia następne. A zatem zasadne jest 
pytanie: w jaki sposób, gdzie jest dziś – ta niewątpliwie w świecie sztuki największa 
z Polek – w naszych sercach i w naszej pamięci?
„Kraków był mi wszystkim” – napisała, a zatem to Kraków powinien zadbać 
o pamięć o Niej. Czy tak jest w istocie? Ulica jej imienia, szkoła jej imienia, teatr jej 
imienia, kilka tablic pamiątkowych, i niszczejący zabytek – jej dom, przy ul. Grott-
gera 11. Może, gdyby nie wyraziła woli spoczęcia obok matki na Rakowicach, a po-
chowano by ją – jak chciała rada miasta – na Skałce, pamięć ta byłaby żywsza. Może. 
Ale jest, jak jest. Z teatrami Jej imienia jest też dość nieciekawie, w kontekście pa-
mięci o Artystce. O ile dobrze pamiętam, jeden jedyny raz Jacek Głomb w legnickim 
teatrze jej imienia próbował reanimować tę pamięć, o ile dobrze pamiętam – Sta-
ry Teatr raz zezwolił na jej przypomnienie przy okazji urodzin czy imienin (nie było 
1 Drukowany tu tekst został wygłoszony na konferencji Muzeum w świetle refl ektorów (muze-
um bez barier, muzeum bez granic, muzeum bez ścian?), zorganizowanej przez Muzeum Historyczne 
Miasta Krakowa w dniach 17–18 października 2014 r.; w materiałach pokonferencyjnych (Kraków 
2014) referat ten nie był zamieszczony przez przeoczenie; wydaje się, że powinien on jednak za-
interesować organizatorów i menedżerów kultury, stąd idea jego druku w wydawnictwie IK UJ.
Zarzadzanie w kulturze_16_3_2lam.indd   327 2015-07-31   12:48:21
328 Emil Orzechowski, Aneta Maj
ZARZĄDZANIE W KULTURZE
2015, 16, z. 3
VA
RI
A 
͵ A
RT
YK
UŁ
Y R
EC
EN
ZY
JN
E, 
SP
AR
W
OZ
DA
NI
A,
 P
OL
EM
IK
I, D
ON
IE
SIE
NI
A zgody dyr. Grabowskiego na powtórzenie wieczoru, mimo sporego zainteresowania 
krakowian); dyr. Klata i Majewski deklarują miłość do Niej, ale są to słowa... słowa... 
słowa... – może to jednak i dobrze, bo sposób przywoływania przez nich Lupy czy 
Swinarskiego spowodował tylko spustoszenie w dobrej pamięci dziedzictwa i w ze-
spole tej sceny narodowej.
W tej sytuacji pozostaje odwołanie się do muzealników, właśnie tu, w Krzyszto-
forach, gdzie była znakomita wielka wystawa Jej poświęcona. Ale wystawa była, mi-
nęła, pozostało piękne wydawnictwo..., a przecież pamięć powinna być wierna, po-
winna trwać, jeśli poważnie traktować nazewniczy związek kultury i dziedzictwa 
narodowego. Artyści, także artyści sceny, są, a przynajmniej powinni być, ważną 
częścią tego dziedzictwa. Jak to osiągnąć?
W Fundacji Wspierania Badań nad Życiem i Twórczością Heleny Modrzejew-
skiej opracowaliśmy szlak krakowski Heleny, który spełnia chyba warunki „uhisto-
rycznienia przestrzeni” – by użyć terminu Andrzeja Szpocińskiego, to jest, wzbudza 
„przez samą swą obecność poczucie dawności, trwania i przemijania”, a równocześ-
nie ma „stymulować emocje wynikające z poczucia więzi z tymi, którzy żyli tu kie-
dyś, którzy chodzili po tych samych brukach, dotykali tych samych klamek i drzwi”2. 
To jednak za mało; chodzi bowiem – jak pisze A. Kędziora – o „zbudowanie takiej 
przestrzeni umuzealnionej [...], której nadane zostały funkcje pamiętania o przeszło-
ści. Koniecznym zjawiskiem jest nawiązanie więzi pomiędzy zbiorowością a danym 
momentem historycznym, społecznym czy kulturowym; dzięki temu możliwe jest 
budowanie tożsamości tejże zbiorowości”.
Wydaje mi się, że aby pamięć mogła trwać i być żywa, konieczne jest znalezie-
nie formuły budowania tak „umuzealnionej przestrzeni”. I zdaje mi się, że – w odnie-
sieniu do Modrzejewskiej – rodzi się propozycja, jaką warto by przedyskutować. To 
propozycja Salonu, który – rzecz jasna – powinien być ulokowany w Jej domu, a po-
nieważ na razie nie jest to możliwe, jest testowany w dwóch pokojach użyczonych 
przez Arcybractwo Miłosierdzia przy ul. Siennej 5.
Dlaczego Salonu? Po prostu dlatego, że jego formuła zdaje się spełniać kilka wa-
runków niezbędnych dla zachowania pamięci. Po pierwsze, to Salon był miejscem, 
w którym spotykali się ONI; w warszawskim salonie Modrzejewskiej bywali nie tyl-
ko ci najbardziej uznani, lecz także młodzież; grający na fujarce Chełmoński i jego 
przyjaciele – Sienkiewicz, Chmielowski. Z ich rozmów salonowych wynikło wię-
cej pożytku niż z niejednej konferencji naukowej. Z myśli Chmielowskiego czerpała 
Modrzejewska w tekście Aktor, z nich brał Witkiewicz inspiracje do Sztuki i krytyki 
u nas. Salon, jaki był wówczas, dość dobrze wiemy i rekonstruowanie jego atmo-
sfery nie powinno być aż takie trudne; jest ono możliwe. Oczywiście, nie w domach 
prywatnych, ale w przestrzeniach publicznych, właśnie z jednej strony „umuzeal-
nionych”, a z drugiej – żywych, przywołujących ducha miejsca i ludzi. Zbieżne to 
z ostatnio tak modną edukacyjną funkcją muzeów. Ale Salon – to nie masówka, 
to miejsce dla elit. I dlatego powinno być aranżowane nieco inaczej. 
2 A. Szpociński, Miejsca pamięci (lieux de memoire), ,,Teksty Drugie” 2008, nr 4, s. 18–19.
Zarzadzanie w kulturze_16_3_2lam.indd   328 2015-07-31   12:48:38
329Salon Heleny Modrzejewskiej 
ZARZĄDZANIE W KULTURZE
2015, 16, z. 3
VA
RI
A 
͵ A
RT
YK
UŁ
Y R
EC
EN
ZY
JN
E, 
SP
AR
W
OZ
DA
NI
A,
 P
OL
EM
IK
I, D
ON
IE
SIE
NI
ANie dotyczy to samego wystroju, lecz atmosfery miejsca. Kilka miesięcy temu 
Kazimierz Wiśniak był na Siennej 5 i powiedział, że Salon to to nie jest – w sen-
sie urządzenia i wyposażenia, ale w sensie atmosfery – zdecydowanie tak. Skraca-
jąc ten wywód, powiem, że wydaje mi się, iż szansa na kreowanie takich salonów 
tkwi w partnerstwie publiczno-prywatnym. Publiczne – to zapewnienie egzystencji, 
prywatne – to emocje i miłość do obiektu pamięci. To stale nowe pomysły. Właś-
nie tu warto o tym rozmawiać, bo tu jest Dom Matejki, bo tu zanosi się na taki układ 
w przypadku Rydlówki. Ale co z Kossakówką, co z Modrzejówką – by wymienić 
najbardziej wyraziste przykłady krakowskich zaniedbań.
Sednem salonu są jego goście i cel, w jakim się spotykają. U Modrzejewskiej 
były to nade wszystko rozmowy, „istotne” rozmowy, ale i małe koncerty, i recyta-
cje, i spisane refl eksje na różne tematy. I w tym wymiarze taki właśnie powinien być 
Jej dzisiejszy Salon. Jego „umuzealnienie” jest jednak także konieczne. Oznacza to 
gromadzenie pamiątek po Niej, rzeczy z Nią związanych. Na Siennej są już depozy-
ty zdjęć, kosmetyków, które reklamowała, i chyba najbardziej kompletna biblioteka 
prac z Nią związanych, w tym dwa oryginalne scrapbooki amerykańskie. Obiekty te 
są zbyt cenne, by mógł je każdy wziąć do ręki – muszą być jakoś „umuzealnione”, 
ale równocześnie i dostępne dla zainteresowanych. Jak to próbujemy robić naszymi 
amatorskimi siłami, nie dysponując przy tym środkami innymi niż własne fundusze 
i małe miejskie granty – pokaże pani Aneta Maj. 
I jeszcze jeden cytat – sumujący te uwagi. Załóżmy, że instytucja już jest i trze-
ba nią zarządzać. 
Zarządzanie miejscem pamięci to zatem zespół działań, podjętych przez grupę ludzi (tworzących 
instytucję, organizację bądź niezinstytucjonalizowanych), mających na celu zmianę lub utrwale-
nie wizerunku postaci albo wydarzenia związanego z określonym miejscem, obejmujących pla-
nowanie działań i podejmowanie decyzji służących najlepiej danemu zamysłowi, organizowa-
nie i kierowanie zainicjowanymi w tym celu działaniami, a także kontrowanie ich przebiegu3.
Myślę, że proponowana formuła Salonu Modrzejewskiej mieści się w ramach 
takiej defi nicji i może być modelem miejsca spotkań, „na które swych wybrańców 
sprasza sztuka boska”. Że zaś takie miejsce jest potrzebne, świadczy bezinteresowny 
udział w Urodzinach i Imieninach Madame takich artystów, jak Anna Lutosławska, 
Anna Polony, Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Maja Komorowska, Kazimierz Ka-
czor, Tadeusz Malak, Bożena Adamek, Beata Malczewska, Andrzej Sikorowski, Jan 
Oberbek i wielu, wielu innych, a także kilku grup amatorskich.
Kończąc, dopowiem, że gdyby Salonem Modrzejewskiej mógł być Jej dom, to 
nie wątpię, że byłoby tam miejsce na spełnienia i debaty artystyczne, a ponadto za-
prosiłaby tam Ona i Hoffmanową (tak jak użyczyła jej miejsca w grobie matki), 
i przyrodniego brata – Feliksa, i Solską, i Jaroszewską, a także wszystkich tych, któ-
rzy stanowili – i stanowią – o wielkości sceny narodowej w Krakowie, a są bezdom-
ni i coraz mniej pamiętani. Dla wszystkich znalazłoby się tam miejsce. Dziękuję za 
cierpliwe wysłuchanie tych refl eksji i bardzo spragniony i z niecierpliwością oczeku-
ję opinii na ten temat.
3 A. Kędziora, (brak danych bibliografi cznych).
Zarzadzanie w kulturze_16_3_2lam.indd   329 2015-07-31   12:48:38
330 Emil Orzechowski, Aneta Maj
ZARZĄDZANIE W KULTURZE
2015, 16, z. 3
VA
RI
A 
͵ A
RT
YK
UŁ
Y R
EC
EN
ZY
JN
E, 
SP
AR
W
OZ
DA
NI
A,
 P
OL
EM
IK
I, D
ON
IE
SIE
NI
A Salon (wirtualny) Heleny Modrzejewskiej 
Z potrzeby przemian...
Intensywny rozwój technologii informatycznych spowodował, iż głównymi de-
terminantami obecnych czasów stały się: Internet, globalizacja, informacja. Czynni-
ki te wpływają na każdą dziedzinę naszego życia: społeczną, kulturową, ekonomicz-
ną, technologiczną. Zachodzące zmiany powodują pojawianie się nowych trendów, 
nierzadko powstałych w wyniku synergii. Jednym z nich jest Cyberkultura4, będąca 
połączeniem technologii informatycznej oraz kultury. Rezultatem tych przemian jest 
konieczność dostosowywania sposobu dystrybuowania informacji i wiedzy. Społe-
czeństwo określane jako informacyjne wymaga prostego i szybkiego sposobu, aby 
zaspokajać swoją potrzebę „głodu informacyjnego”. Tym miejscem jest przestrzeń 
wirtualna, którą oferuje nam Internet. 
Instytucje muzealne, jako miejsca gromadzące informacje o przeszłości, których 
zadaniem jest również udostępnianie i upowszechnianie zasobów kultury, stawiane 
są przed wyzwaniem, jakim jest podążanie za zachodzącymi zmianami społeczny-
mi, kulturowymi, a przede wszystkim technologicznymi. Zmiany te determinowane 
są przez potrzeby ludzkie, które ulegają ciągłym przekształceniom. Zadaniem insty-
tucji muzealnych jest przeobrażanie się, aby za pomocą odpowiedniego kanału ko-
munikacji mogły docierać z informacjami do swoich odbiorców. Innowacyjną formą 
przekazu dla szerokiego audytorium są wirtualne muzea, których potencjał nadal jest 
nieumiejętnie i w nieśmiały sposób wykorzystywany.
Wirtualny Salon Heleny Modrzejewskiej
Utworzony przeze mnie wirtualny Salon Heleny Modrzejewskiej to propozy-
cja metody do zachowywania, udostępniania i upowszechniania dziedzictwa kultury. 
Wykonana panorama 360º pomieszczenia prezentuje wnętrze o zachowanej formie 
przestrzennej i niezakłamanym obrazie. Wirtualnym muzeum nie powinno nazywać 
się stworzenie jedynie panoramy pomieszczenia, ponieważ takie muzeum, podobnie 
jak realne, powinno przede wszystkim koncentrować się na prezentowaniu tego, co 
najważniejsze, czyli istoty, jaką tworzą muzealia wraz z ich dokumentacją i historią. 
Zastosowane w mojej pracy interaktywne prezentacje 3D/360º pokazują przedmiot 
rzeczywisty o niezniekształconej, przestrzennej formie. Fotorealistyczne odwzoro-
wanie pozwala na obejrzenie obiektu z wielu perspektyw. Dzięki funkcji przybli-
żenia, zwanej powszechnie zoomem, mamy możliwość obejrzenia przedmiotu do-
kładniej niż w rzeczywistości, w której zazwyczaj przedmioty są odgraniczone od 
nas „bezpieczną przestrzenią” lub umieszczone w gablotach. Interaktywność pozwa-
la na wirtualny dotyk prezentowanego obiektu oraz poczucie go za pomocą naszej 
wyobraźni. Według mnie, jedną z idei wirtualnego muzeum powinno być ukazywa-
4 P. Zawojski, Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii, Warszawa 2010. 
Zarzadzanie w kulturze_16_3_2lam.indd   330 2015-07-31   12:48:38
331Salon Heleny Modrzejewskiej 
ZARZĄDZANIE W KULTURZE
2015, 16, z. 3
VA
RI
A 
͵ A
RT
YK
UŁ
Y R
EC
EN
ZY
JN
E, 
SP
AR
W
OZ
DA
NI
A,
 P
OL
EM
IK
I, D
ON
IE
SIE
NI
Anie tego, co nie jest dostrzegalne podczas zwiedzania, np: kostiumy prezentowane 
są z jednej strony, nierzadko zamknięte w gablotach, a dzięki prezentacjom 3D/360º 
mamy możliwość obejrzenia obiektu z każdej strony. Prezentowanie obiektów i prze-
strzeni muzealnych jako wirtualne muzeum to konsensus pomiędzy archiwizacją 
a udostępnianiem i upowszechnianiem bezcennych eksponatów przechowywanych 
w muzealnych magazynach. Wirtualne zwiedzanie pozwala na doświadczenie czegoś 
nowego dzięki fotorealistycznym prezentacjom 3D/360º oraz na poszerzanie zakresu 
naszej wiedzy w atrakcyjny sposób. Rozbudza ciekawość, co przekłada się na świa-
dome, z pełnym zainteresowaniem i zaangażowaniem zwiedzanie tradycyjnego mu-
zeum. Atrakcyjna i odpowiednia forma przekazu informacji jest tak samo istotna, jak 
wiadomości czy wiedza, którą chcemy przekazać, zwłaszcza dla odbiorców najmłod-
szych, zwanych przez Douglasa Rushkoffa „screenagerami”, czyli dzieci wychowy-
wanych w zmediatyzowanej rzeczywistości wytworzonej przez telewizję i kompute-
ry. Uważam, że dziecko to najważniejszy odbiorca, ponieważ ukształtowanie w nim 
odpowiedniej świadomości otaczającego nas świata pozwala mu na poznanie i zrozu-
mienie swojej tożsamości oraz docenienie wartości dziedzictwa kulturowego nie tyl-
ko w wymiarze prywatnym, regionalnym, lecz także globalnym. 
Edukacyjny wymiar Salonu Heleny Modrzejewskiej zawarty jest nie tylko 
w przybliżeniu i umożliwieniu obejrzenia przedmiotów w nim zdeponowanych. 
Swoją wiedzę możemy również poszerzyć, czytając artykuły o wybitej aktorce w po-
nadstuletnich czasopismach, oraz oglądając oryginalne fotografi e – umieszczone 
w pięknych albumach – przy muzyce skomponowanej specjalnie dla Heleny Mo-
drzejewskiej przez Ignacego Paderewskiego. Nieocenioną funkcją Wirtualnego Salo-
nu jest ukazanie przestrzeni niedostępnej na co dzień, a możliwej do zobaczenia tyl-
ko podczas spotkań okolicznościowych. 
Wirtualne muzea to rezultat przeniesienia świata rzeczywistego do wirtualnego, 
dzięki procesowi digitalizacji. To przestrzeń, która zaistniała w wyniku utworzenia 
się społeczeństwa sieci. Podstawą sieciowej aktywności jest natomiast tworzenie ko-
lektywnej inteligencji, cechującej się otwartością na nowe połączenia. Wirtualne mu-
zea dają możliwość tworzenia nowych kontekstów przez nieograniczony przestrze-
nią fi zyczną oraz czasową, łatwy i szybki dostęp do zbiorów. Dzięki tej przestrzeni 
możliwe jest: prowadzenie rozmaitych badań porównawczych, konserwatorskich; 
śledzenie procesów starzenia się obiektów; uzupełnianie informacji o przedmiotach 
nie tylko przez znawców, lecz także przez amatorów/hobbystów; prowadzenie doku-
mentacji i dokumentowania; wydawanie interaktywnych e-booków, wzbogaconych 
o prezentacje 3D/360º eksponatów znajdujących się w zbiorze lub tworzenie e-prze-
wodników dla wystaw czasowych; popularyzowanie cennych informacji – np. o He-
lenie Modrzejewskiej – w skali globalnej. Wirtualne muzea to również alternatyw-
ny sposób na poznawanie dziedzictwa kultury przez osoby niepełnosprawne, mające 
trudności z przemieszczaniem się, a dla osób z dysfunkcją wzroku istnieje możliwość 
posłuchania ciekawych nagrań. 
Zarzadzanie w kulturze_16_3_2lam.indd   331 2015-07-31   12:48:38


Salon Heleny Modrzejewskiej realny (Emil Orzechowski) i wirtualny (Aneta Maj)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://www.ejournals.eu/sj/index.php/ZwK/article/download/6416/6341

Salon Heleny Modrzejewskiej realny (Emil Orzechowski) i wirtualny (Aneta Maj)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Salon Heleny Modrzejewskiej realny (Emil Orzechowski) i wirtualny (Aneta Maj)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w