Midor, Kamila

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

  Kamila MidorŻałoba widziana przez różne osoby. Analiza wybranych wypowiedzi na temat straty zawartych w filmie dokumentalnym The Gifts of Grief. Ujęcie kognitywneUniwersalny charakter śmierci sprawia, że niektóre ze sposobów przeżywania żałoby, myślenia i mówienia o niej powtarzają się. Należy jednak pamiętać, że przeżywanie straty bliskiej osoby jest kwestią subiektywną. Każdy przeżywa żałobę na swój własny sposób, zależnie od tego, kim była dla niego zmarła osoba, jakie były ich wzajemne relacje, czy od tego, w jaki sposób zmarła.Niniejszy artykuł dotyczy różnic w postrzeganiu żałoby i wyrażaniu się o niej przez kilka osób, które doświadczyły straty kogoś bliskiego. Analizie zo-staną poddane fragmenty amerykańskiego fi lmu dokumentalnego Th e Gift s of Grief. Z uwagi na ograniczone rozmiary niniejszego artykułu zostaną omó-wione tylko niektóre przykłady.ŻałobaŻałoba jest procesem, który przechodzimy po doświadczeniu straty. W ję-zyku polskim nie ma terminologicznego rozróżnienia między dwoma zjawi-skami, jakie obrazują angielskie terminy grief i mourning. Pierwszy oznacza wewnętrzne przeżycia, emocje i przede wszystkim indywidualne podejście do straty. Ten rodzaj żałoby jest właśnie tematem niniejszego artykułu. Dru-gi termin – mourning – odnosi się zaś do wszelkich rytuałów związanych z przechodzeniem okresu żałoby, są to więc pogrzeb, noszenie czarnej odzie-ży, odwiedzanie grobów itd. (Sabar 2000: 154).34  Kamila MidorŻałobę można podzielić na kilka stadiów. Najpopularniejszy model dzieli ją na pięć etapów: zaprzeczenie (wyparcie), gniew, targowanie się, depresję i akceptację (Kübler-Ross 2005). Żałoba jest swoistą mieszanką emocji, któ-rych natężenie różni się wśród opłakujących. Warto dodać, że wpływa ona nie tylko na aspekt emocjonalny życia, ale także na inne aspekty: duchowy, fi zyczny, społeczny (Sabar 2000: 154).The Gifts of GriefTh e Gift s of Grief to powstały w 2005 roku fi lm dokumentalny, którego au-torką jest Amerykanka Nancee Sobonya. Występuje w nim kilka osób mó-wiących o stracie, jakiej doświadczyły. Wśród nich są: chilijska pisarka Isabel Allende, pastor Cecil Williams, twórca fi lmowy Lee Mun Wah, pisarka Alana Laraine oraz weteran wojny w Wietnamie Claude AnShin Th omas. Kilka róż-nych historii, które łączy jedno – ogromny ból po śmierci ukochanej osoby.Nancee Sobonya sama przeżyła stratę (zmarł jej ojciec) i poprzez swo-je doświadczenie, a także doświadczenie osób, z którymi przeprowadziła wywiady, starała się ukazać, jak znaczącym wydarzeniem w naszym życiu jest śmierć bliskiej osoby oraz udowodnić, że mimo wszystko może ona nas wzbogacić.Teoria amalgamatów pojęciowychAby analiza była w pełni przejrzysta, warto choć pokrótce omówić teo-rię amalgamatów kognitywnych. Powstała ona pod koniec XX wieku, a jej twórcami są Gilles Fauconnier i Mark Turner. Wspomniani autorzy czerpali z wielu innych teorii, między innymi z koncepcji metafory pojęciowej, która według niektórych dała początek teorii amalgamatów kognitywnych, pod-czas gdy zdaniem innych Fauconnier i Turner zaproponowali teorię alterna-tywną wobec Lakoff a i Johnsona (Libura 2007: 16–17). Z pewnością jednak teoria metafory pojęciowej była inspirująca dla Fauconniera i Turnera. Za-kłada ona, że system pojęć, którymi się posługujemy, jest metaforyczny, a me-tafora nie stanowi wyłącznie narzędzia językowego (Lakoff , Johnson 1988: 25). Podstawą utworzenia teorii amalgamatów pojęciowych była niewątpli-wie teoria przestrzeni mentalnych. Według niej w naszym umyśle znajdu-ją się małe konceptualne pakiety, tworzone w miarę jak mówimy i myślimy, w celu ułatwienia odbioru rzeczywistości. Są z sobą połączone, mogą też być modyfi kowane.35Żałoba widziana przez różne osoby. Analiza wybranych wypowiedzi na temat straty...Teoria amalgamatów pojęciowych zakłada, że te przestrzenie mogą się stapiać z sobą, tworząc nowe przestrzenie, czyli amalgamaty. Amalgamat pojęciowy powstaje w wyniku stopienia się dwóch lub więcej przestrzeni wyjściowych. Ich wspólne elementy tworzą przestrzeń generyczną (bardziej abstrakcyjną). Amalgamat pojęciowy to z kolei całkiem nowy twór, łączący elementy z przestrzeni wyjściowych, a także czerpiący z połączonej z nimi przestrzeni generycznej. W amalgamacie „wyłania się nowa struktura (emer-gent structure), której nie było w żadnej przestrzeni wyjściowej ani gene-rycznej” (Libura 2007: 23). W dalszej części niniejszego artykułu pojawią się konkretne przykłady amalgamatów wyodrębnionych we fragmentach wypo-wiedzi kilku osób.Analiza wybranych przykładówMyśl o śmierci to nieproszony gość Najpierw przeanalizujmy narrację Kennera. Dwoje jego przyjaciół zginęło wraz z dziećmi w ataku terrorystycznym 11 września 2011 roku. Oto frag-ment jego wypowiedzi: I don’t think I know that...that they’re dead. Not really. I mean the thought... obvious-ly... I think about them all the time, but... the... the real thought, the real clear under-standing that they’re dead... well just... sometimes come knocking and I... inside I just sort of turn my head away as if “No, not, I know, but not right know, I can’t. I can’t think about that right now...”1W powyższym przykładzie myśl o śmierci bliskich jest ukazana jako nie-proszony gość. Można się tutaj odnieść do pierwszego etapu żałoby – do wyparcia. Kenner mówi o tym, jak świadomość tego, że jego bliscy nie żyją (i dopuszczenie tej myśli do siebie), przychodzi jak nieproszony gość – bez zapowiedzi. Można go zbywać, ale prędzej czy później należy podjąć jakieś działanie. Ten amalgamat wydaje się oryginalny i nieskonwencjonalizowa-ny, ponieważ nieproszonym gościem, który puka do naszych drzwi, jest myśl o śmierci (wchodząca w okres żałoby), a nie sama śmierć2.1 „Nie wydaje mi się, żebym sobie zdawał sprawę z tego, że... że oni odeszli. Nie za bardzo. To znaczy ta myśl... wiadomo... Myślę o nich cały czas, ale... prawdziwa myśl, ta uderzająca świadomość, że oni nie żyją... po prostu... czasem puka do drzwi, a ja... wewnątrz siebie tak jakbym odwracał głowę i mówił »Nie, nie, ja wiem, ale nie teraz, nie potrafi ę, nie mogę o tym teraz myśleć«”. (O ile nie zaznaczono inaczej, wszystkie przekłady w niniejszym artykule są autorstwa K.M.).2 Z personifi kacją śmierci można się spotkać w literaturze i kulturze niezwykle często. W zależności od kultury jest to albo kobieta (kultura hiszpańska), np. Santa Muerte, albo męż-36  Kamila MidorRysunek. 1. Żałoba to nieproszony gośćŹródło: opracowanie własne.Żałoba to ciężarKolejną osobą wypowiadającą się w fi lmie jest Vinnie, który stracił matkę, kiedy był nastolatkiem. Poniżej zostały przytoczone jego słowa:You know I was carrying so much baggage with me. And the bottom line was that it was more painful to carry it around for a lifetime than to ever face it. If I had ever known that, I would have totally faced that then instead of dragging it through 25 relationships in 17 years, and everything else that I drew, that I... that I dragged it through3.czyzna (kultura anglosaska), np. Śmierć w wierszu nr 712 Emily Dickinson czy Śmierć w po-wieściach z serii „Świat Dysku” Terry’ego Pratchetta (por. Top Ten Terry Pratchett Discworld Characters 2014). 3 „Wiesz... Nosiłem z sobą tak wielki bagaż. Ale najgorsze jest to, że o wiele bardziej bolało noszenie go z sobą przez całe życie, niż stawienie temu czoła w ogóle. Gdybym to wiedział, to na pewno zmierzyłbym się z tym wtedy, zamiast ciągnąć to z sobą przez 25 związków w ciągu 17 lat i zamiast wszystkiego innego, przez co to ciągnąłem”.przestrzeń generycznarelacja:nieproszony gość i gospodarzprzestrzeń wyjściowa W1nieproszony gośćgospodarzprzestrzeń wyjściowa W2myśl o śmierciczłowiek, którego ona nachodziamalgamat pojęciowymyśl o czyjejś śmierci to nieproszony gość37Żałoba widziana przez różne osoby. Analiza wybranych wypowiedzi na temat straty...Rysunek 2. Żałoba to ciężarŹródło: opracowanie własne.Jak mówi Vinnie, jego żałoba (w tym przypadku nieprzepracowana) była dla niego swoistym bagażem, ciężarem, jaki musiał nosić przez lata, dopóki tak naprawdę nie stawił jej czoła. Przestrzeń wyjściowa W1 amalgamatu to właśnie człowiek i bagaż, przestrzeń wyjściową W2 stanowią osoba doświad-czająca straty oraz żałoba. W przestrzeni generycznej widać poszczególne elementy – człowieka, który musi coś dźwigać, któremu jest ciężko. W po-wstałym amalgamacie rysuje się zatem obraz człowieka, któremu żałoba cią-ży niczym bagaż niesiony na plecach. Mówienie o smutku, bólu czy żalu jako ciężarze jest dość powszechną me-taforą, na co mogą wskazywać niektóre z badań nad metaforami smutku czy depresji. McMullen i Conway (1996: 68; 2002: 170) wyodrębniają metaforę depresja to ciężar (depression is weight), z kolei Kövecses (2005: 102) przyta-cza Lakoff a, Johnsona i Barcelonę, którzy opisywali metaforę smutek to ciężar / brzemię (sadness is burden).przestrzeń generycznarelacja: człowiek, który coś dźwigaprzestrzeń wyjściowa W1bagaż człowiek – dźwiga bagażprzestrzeń wyjściowa W2żałobaczłowiek, który jej doświadczaamalgamat pojęciowyżałoba to ciężar, który opłakujący dźwiga38  Kamila MidorŻałoba to przepaść / otchłańKolejny przykład pochodzi z wypowiedzi Alany, której przyjaciel zmarł po la-tach zmagania się z AIDS. Przytoczony fragment jest krótszy od pozostałych, ale zawiera w sobie dość wyraźny obraz żałoby: Th e chasm, the... the enormous space that is left  when you lose someone4. Strata kogoś bliskiego może być odczuwalna w sposób fi zyczny – z jednej strony osoba znika z naszej przestrzeni życiowej, z drugiej zaś czujemy pustkę w sobie, jak gdyby coś w nas pękło. Powstały amalgamat ukazuje pierwszą z tych zależności. Angielskie słowo chasm użyte przez Alanę znaczy tyle co ‘rozpadlina’, ‘pęknięcie’, ale także ‘przepaść’, a nawet ‘otchłań’ (PWN-Oxford 2005). Osoba, która przechodzi proces żałoby, nieraz może doświadczać po-czucia pustki, osamotnienia i strachu wobec roztaczającej się przed nią swo-istej otchłani. Przestrzeń życiowa zmienia się po śmierci kogoś bliskiego – nieobecność tej osoby może się jawić jako otchłań.Rysunek 3. Żałoba to przepaść / otchłańŹródło: opracowanie własne.4 „Ta otchłań... ta ogromna przestrzeń, jaka pozostaje, kiedy kogoś tracisz”.przestrzeń generycznarelacja:człowiek, przepaść, otchłańprzestrzeń wyjściowa W1człowiekprzepaść / otchłańprzestrzeń wyjściowa W2żałobaczłowiek, który jej doświadczaamalgamat pojęciowyżałoba to przepaść / otchłań39Żałoba widziana przez różne osoby. Analiza wybranych wypowiedzi na temat straty...PodsumowanieNiniejsza analiza opiera się na trzech przykładach amalgamatów pojęcio-wych: myśl o śmierci to nieproszony gość, żałoba to ciężar i żałoba to przepaść / otchłań. Pierwsza z nich jest raczej nieskonwencjonalizowaną metaforą, ko-lejna wydaje się dość powszechna, zwłaszcza w porównaniu z metaforami smutku, który jako jedna z emocji zawiera się w procesie żałoby, wreszcie mówienie o żałobie jak o przepaści czy otchłani nie należy do najczęstszych, mimo że strata kogoś bliskiego może być fi zycznie odczuwalnym doświad-czaniem pustki, a żałoba po nim wydaje się bezkresna niczym otchłań.Dzięki teorii amalgamatów pojęciowych możemy spojrzeć na żałobę z punktu widzenia kilku osób, ponieważ osobiste doświadczenia i wiedza o świecie wpływają na to, jak konceptualizujemy zjawiska i w jaki sposób się o nich wyrażamy. Z uwagi na niewielkie rozmiary artykuł ten może jedynie zasygnalizować potrzebę głębszej analizy omawianego problemu, któremu autorka zamierza poświęcić więcej uwagi w swojej dalszej pracy naukowej.

Żałoba widziana przez różne osoby : analiza wybranych wypowiedzi na temat straty zawartych w filmie dokumentalnym "The Gifts of Grief" : ujęcie kognitywne

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/82152/midor_zaloba_widziana_przez_rozne_osoby_2015.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Żałoba widziana przez różne osoby : analiza wybranych wypowiedzi na temat straty zawartych w filmie dokumentalnym "The Gifts of Grief" : ujęcie kognitywne

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository