On the basis of the material of institutional complaints, the Author of the present article discusses the problem of adaptive structure of the speech genre in question, which formally alludes to other speech genres. The analyses presented in this text demonstrate the contamination of such patterns as complaint and application, two genres of official language sharing similar semantic components

Wyrwas, Katarzyna

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

             Title: Skarga czy podanie? Kontaminacja wzorców tekstowych w strukturze adaptacyjnej gatunku mowy  Author: Katarzyna Wyrwas  Citation style: Wyrwas Katarzyna. (2001). Skarga czy podanie? Kontaminacja wzorców tekstowych w strukturze adaptacyjnej gatunku mowy. W: B. Witosz (red.), "Stylistyka a pragmatyka" (S. 369-377). Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katarzyna WyrwasUniwersytet Śląski KatowiceSkarga czy podanie? %ontaminacja wzorców tekstowych w strukturze adaptacyjnej yatunku mowyJednym z zadań badacza opisującego gatunki mowy jest identyfikacja tekstu mającego reprezentować dany gatunek. Dokonuje się tego, rozpoznając m.in. intencję wypowiedzi oraz typowe ukształtowanie językowe tekstu, które często nierozerwalnie związane jest z intencją nadawcy. Czynnikami wpły­wającymi na językowy kształt tekstu są także stosunek nadawcy do odbior­cy oraz temat wypowiedzi. Intencja nadawcy stanowi, według Michała Bachtina, zasadniczą cechę definicyjną każdego gatunku mowy. Jednak, jak zauważa Bożena Witosz (1994: 78), w teorii gatunków mowy intencja nie zajmuje tak uprzywilejowanego miejsca, ponieważ istnieją różne gatunki mowy o podobnych intencjach komunikacyjnych, zaś ten sam gatunek może pełnić różne funkcje. Wskazanie intencji jako jednej z cech definicyjnych (ale nie jedynej) uznaje się za rzecz niezbędną, lecz nie nadrzędną w ba­daniach nad zróżnicowaniem gatunkowym mowy.Drugą - oprócz intencji komunikacyjnej - cechą odróżniającą od sie­bie gatunki mowy bywa tematyka wypowiedzi. Opowiadanie potoczne przedstawia zdarzenia; w testamencie wydajemy dyspozycje w sprawach majątkowych; w kondolencjach wyrażamy współczucie i żal po czyjejś śmierci; opowiadając kawał, mówimy o zdarzeniach śmiesznych; skarżąc się zaś, wyrażamy niezadowolenie z jakiejś sytuacji. Temat wypowiedzi nie stanowi jednak samodzielnego i jednoznacznego wyróżnika gatunku mowy.24 Stylistyka...370 Skarga czy podanie?...Trzecią charakterystyczną cechą gatunków mowy jest częste występowa­nie w nich stałej, rozpoznawalnej i intuicyjnie identyfikowalnej struktury, jak np. w tekście opowiadania potocznego czy testamentu. Gatunek jako określony typ wypowiedzi istnieje zawsze w relacji do wzorca i obejmuje wszystkie jednostki komunikacji językowej, które pozostają względem sie­bie i przyjętego wzorca w relacji podobieństwa. Podobieństwo to opiera się na występowaniu w danym tekście pewnej liczby cech wzorca, czyli na podobieństwie ilościowym', oraz na specyfice tych cech, czyli na podobień­stwie jakościowym.Standardowość cechująca teksty oficjalne kierowane do instytucji spra­wia. że w ich strukturze pojawiają się elementy tożsame formalnie i funk­cjonalnie, m.in. szablonowe formuły incipitowe i finalne. Analizując kom­pozycję zgromadzonych skarg do instytucji, nierzadko zauważamy w ich strukturze elementy charakterystyczne dla innego gatunku oficjalnego - podania, które określa się jako „pismo z prośbą skierowane do władz”. Jest ono jednym ze sposobów porozumiewania się obywatela z instytucją, ga­tunkiem, dzięki któremu obywatel ma możliwość uzyskania określonych dóbr. Umiejętność generowania tekstów użytkowych, takich jak podanie czy życiorys, jest istotna w życiu społecznym jednostki. Według obowiązujące­go programu nauczania w szkole podstawowej i w gimnazjum uczniowie po­winni posiąść umiejętność pisania podań i życiorysów (por. Polański, Orłowa, 1993: 123 i n.), a więc dwóch typów tekstów użytkowych, któ­rych przydatność objawia się w sytuacjach związanych z kontynuacją na­uki, poszukiwaniem i podejmowaniem pracy itd.Sformułowanie podania - pisma o stosunkowo jednoznacznie określo­nym kształcie - wymaga znajomości pewnej liczby szablonów językowych oraz znajomości graficznego układu tekstu. Utrwalaniu wzorca tekstowego podania sprzyjają zalecenia poradników, które podają szablonowe formuły, ułatwiające komunikację z instytucją (np. Zwracam się z prośbą o...; Proś­bę swą motywuję tym, że...', Łączę wyrazu szacunku), oraz przedstawiają postulowany układ przestrzenny pisma w zamieszczonych tekstach wzorco­wych (por. Zgółkowie, 1993: 147-155).Analiza struktury zebranych skarg pomogła wyodrębnić te, w których widoczne były elementy wzorca tekstowego podania. Omawiane zagadnie­nie można kojarzyć z istniejącym w języku zjawiskiem kontaminacji2, przez Podobieństwo ilościowe wiązać należy przede wszystkim z pojęciem struktury podsta­wowej wzorca tekstowego gatunku, ponieważ to ona, a dokładnie jej obecność w określo­nym tekście, pozwala na jego jednoznaczne zidentyfikowanie jako reprezentanta tego a nie innego gatunku.:O zjawisku krzyżowania się tekstów utworów ludowych pisze J. Bartmiński (1974). Badacz omawia kontamtnacje tekstów bajek oraz pieśni ludowych, w których następuje krzyżowanie się wątków tematycznych.Skarga czy podanie?.. 37]którą rozumie się „zmieszanie się. skrzyżowanie dwóch jednostek języko­wych, dające w wyniku nową jednostkę”. Przytoczona definicja dotyczy leksykalnego poziomu języka, natomiast skrzyżowanie podania ze skargą jest zjawiskiem należącym do poziomu tekstowego. Kontaminację wzorców tekstowych skargi i podania można zatem nazwać kontaminacją gatunkową.Wzorzec tekstowy skargi podlega wpływowi podania ze względu na podobieństwo3 tych gatunków, które widoczne jest przede wszystkim na poziomie ich struktury semantycznej. Porównajmy zatem następujące eks- plikacje podania i skargi przedstawione przez Annę Wierzbicką (1983: 130; 1999: 268), aby wskazać zbieżności semantyczne istniejące między tymi gatunkami:'Mechanizm krzyżowania się tekstów działa podobnie jak kontaminacja wyrazowa (por. G rab ias, 1970; Bartmiński, 1974) - w jednostkach wyjściowych musi istnieć jakaś cecha wspólna, „która by stanowiła pomost czy »węzeł«, umożliwiający przeskok” (Bartmiński. 1974: 111). Może to być cecha formalna lub - jak w przypadku skargi i podania - cecha semantyczna.4 Petitum skargi jest definiowane jako żądanie określonego zachowania organu (por. Lang, 1972: 69), nadawcy skarg wybierają jednak formę dyrektywy słabej i czasownik proszę. tworzący „atmosferę grzeczności” dla zapewnienia sobie przychylności odbiorcy.SKARGA,mówię: ktoś powoduje, że dzieje mi się coś złego czuję się źle z tego powodumówię to, bo chcę, żebyś zrobił temu komuś coś złegopodaniemówię: chcę, żeby stało mi się coś (X)wiem: to nie może się stać, jeżeli nie powiesz, że chcesz, żeby to się stało mówię to, bo chcę, żebyś powiedział, że chcesz. żeby to się stało nie wiem, czy to zrobisz wiem, że wielu ludzi mówi ci takie rzeczy■ wiem, że nie musisz robić rzeczy, które ludzie chcą, żebyś robiłGatunki te mają podobny komponent, który mówi o intencji nadawcy. W skardze jest to intencja: chcę, żebyś zrobił |...| coś |...|, w podaniu zaś: chcę, żeby stało mi się coś (X), oraz chcę, żebyś powiedział, że chcesz, żeby to się stało. Zarówno w skardze, jak i w podaniu nadawca pragnie skłonić odbiorcę do podjęcia pewnych działań. Komponent semantyczny (mówię to, bo chcę żebyś zrobił temu komuś coś złego), będący w tek­stowej realizacji petitum skargi, nadawca realizuje w formie prośby do adresata. Podobieństwo gatunków zasadza się więc w tym, że obie realiza­cje tekstowe mogą zawierać prośbę. Jedyną różnicą jest to, iż użycie w skardze czasownika dyrektywnego proszę jest zależne od wyboru nadawcy4, natomiast użycie proszę w podaniu wynika z definicji tego gatunku, który jest372 Katarzyna Wyrwasprośbą do władz. Motywacją do stosowania prośby w obu przypadkach jest zależność nadawców pism oficjalnych, występujących w roli petentów, od dobrej woli instytucjonalnego adresata (por. uwagi Wierzbickiej, 1999: 266).W dalszej części artykułu spróbuję pokazać efekty kontaminacji gatun­kowej między podaniem a skargą. Zjawisko to wiąże się z problemem tzw. struktury adaptacyjnej gatunku mowy, czyli z istnieniem wzorców nawiązu­jących do innych wzorców gatunkowych (por. Woj tak, 1999).Skarga do instytucji jest pismem oficjalnym, które w swej maksymalnej strukturze może zawierać następujące elementy:- elementy informacyjne (miejsce + data, podmiot skargi: imię + nazwisko + adres, adresat + adres)- tytuł (nazwa gatunkowa, przedmiot skargi)- zwrot do adresata- powołanie się na normy prawne- informacja o typie działania językowego- przedmiot skargi (wskazanie obiektu skargi, nazwanie przewinienia, podanie okoliczności zdarzenia)- projekcja stanu pożądanego // ocena // komentarz- petitum skargi- formuły finalne (prośba o rozpatrzenie, prośbao odpowiedź, podziękowania, zapewnienieo szacunku)- podpis- dodatkowa informacja o nadawcy- informacja o świadkach zdarzeń- informacja o załącznikach- informacja o podaniu „do wiadomości”Poradniki (Zgól ko wie, 1993: 147-155) wyodrębniają następujące składniki budujące tekst podania:- miejscowość i data- informacje o nadawcy- adres odbiorcy- treść podania - prośba- uzasadnienie prośby- prośba - apel o przychylność odbiorcy- formuła grzecznościowa- podpis- spis załączonych dokumentówCzęść z tych elementów jest wspólna dla wszystkich tekstów funkcjo­nujących w komunikacji oficjalnej - miejscowość i datę umieszczamy w korespondencji zarówno oficjalnej, jak i prywatnej. W korespondencjirama tekstowarama tekstowatreść skargirama tekstowatreść podaniarama tekstowaSkarga czy podanie?... 373z instytucją ważnym elementem są umieszczone w tekście adresy stron ko­respondujących. Grzecznościowe formuły finalne i podpis nadawcy również stanowią stały składnik wielu tekstów oficjalnych. Wpływ podania na skar­gę przejawia się często w tym, że skarga imituje podanie, przejmując z niego oprócz prośby te składniki gatunku, które z prośbą mają związek, a więc uza­sadnienie i końcowy apel do odbiorcy.Teksty funkcjonujące w sferze urzędowej cechuje standardowość i sza- blonowość formuł. Piszący często powielają znane z tekstów podań sche­maty rozpoczynania wypowiedzi. W incipitach skarg pojawiają się zatem typowe dla podań formuły komunikujące prośbę:Zwracam się z uprzejmą prośbą do Sejmiku Samorządowego w Kato­wicach...(Sejmik XI.V) Zwracam się z prośbą o rozpatrzenie mojej skargi dotyczącej...(RzeczPrKons III)Prośba stanowi konstytutywny element podania, jest zarazem składnikiem wystarczającym do poprawnego zidentyfikowania tego gatunku. Jednakże: „[...] w dobrze rozumianym własnym interesie obywatel powinien opisać stan faktyczny i prawny mający uzasadnić jego prośbę. Może to poza tym znacz­nie przyspieszyć załatwienie sprawy” (B o g o m i 1 s k i, 1977: 26). Z tego po­wodu nadawcy umieszczają w podaniach uzasadnienie prośby. Poradniki po­dają tu gotowe formuły rozpoczynające tę część podania, np.: Prośbę swoją uzasadniam // motywuję tym, że... (por. Zgółkowie, 1993: 152). W tekstach skarg widoczne jest szczególnie użycie ostatniej z wymienionych formuł:Prośbę swą motywuję tym, że w/w instytucje nie miały pod uwagą pi­sma z Urzędu Wojewódzkiego [...](Sejmik XLV)Podanie kończy zwykle prośba wraz z apelem o przychylność i życzli­wość, występująca w postaci spetryfikowanej formuły. Skarga powiela rów­nież ten schemat zakończenia:Proszę o pozytywne załatwienie mojego zażalenia(Sejmik XI.V)W komunikacji oficjalnej tytuł pisma stanowi zwykle nazwa gatunkowa. Tytuł jest zatem istotnym wskaźnikiem, dzięki któremu adresat wyciąga wnio­ski dotyczące intencji pisma i otrzymuje wskazówki dotyczące jego treści. Tymczasem niektóre skargi nie podają takiej jednoznacznej informacji, są opatrzone tytułem Prośba, np.:374 Katarzyna WyrwasProśba do Ministerstwa Sprawiedliwości(Ministerstwo LWII.-Taki tytuł początkowo sugeruje odbiorcy, że ma on do czynienia z podaniem. Dopiero treść pisma, w której realizują się komponenty semantyczne skar­gi, oraz intencja (mówię to, bo chcę żebyś zrobił temu komuś coś złego) de­cydują o jego właściwej identyfikacji (zgodnie zresztą z zapisem w Kodek­sie postępowania administracyjnego).W przytoczonym poniżej tekście skargi widoczne są elementy podania:Dotyczy: Budynku mieszkalnego w X, ul. Y, będącego własnością Z w X - w likwidacji.Uprzejmie proszę o zajęcie stanowiska i podjęcie odpo­wiednich kroków w celu zapobieżeniarabunkowej gospodarce mieszkaniowej prowadzonej przez Z w likwidacji, a reprezentowanej przez likwida­tora p. X.Od siedmiu lat, a w szczególności od czterech w w/w budynku nie robi się nic co mogłoby zapobiec dalszej dewastacji przedmiotowego budynku zamieszkałego przez 38 rodzin, byłych pracowników Z - zwolnionych w ramach redukcji i likwidacji przedsiębiorstwa.SNatychmiastowy remont wymaga w szczególności: insta­lacja c. o. i c. w. u. (całość włącznie z kotłownią), ka­nalizacja sanitarna zewnętrzna (po każdorazowym opa­dzie deszczu wybija woda i fekalia w piwnicy), dach i obróbki blacharskie (rynny i rury spustowe)Rozumiejąc stanowisko likwidowanego przedsiębiorstwa i społeczny interes zwracam się z prośbą o nieodpłatne przekazanie w/w budynku wraz z przylegającym terenem Zarządowi Komunalnemu miasta X lub Spółdzielni Mieszkaniowej już istniejącej, ewentualnie utworzonej z mieszkańców budynku.tytuł S/Pprośba S/Pprzedmiot skargipetitum S skargiprośba PNadmieniam, iż w ogóle nie jesteśmy informowani o za- uzasadnię- S/P mierzeniach w stosunku do naszego budynku przez li- nie / przed- kwidatora X, a wszelkie monity, pisma i interwencje miot skargi pozostają bez odpowiedzi.Łącząc wyrazy szacunku formula S/Pgrzeczno- proszę o podjęcie stosownych kroków' zmierzających do ściowa S/P unormalnienia bytowania mieszkańców i zapobieżenia dewastacji budynku w X przy ul. Y.(Urząd Woj IX >Skarga czy podanie?... 375Analiza zebranych pism pokazuje, że wzorzec tekstowy podania wywie­ra znaczący wpływ na strukturę tekstów skarg do instytucji. Wpływ ten jest o tyle silny, że popularne poradniki posługiwania się polszczyzną w wariancie oficjalnym zawierają wzory podań, życiorysów, listów, życzeń czy zaproszeń, natomiast wzory skarg pojawiają się sporadycznie, tylko w niektórych po­zycjach (np. Bogomilski, 1977).Zetknięcie dwóch gatunków sfery oficjalnej, dwóch jednostek, których wzorce tekstowe nie są jednakowo mocno utrwalone w świadomości spo­łecznej, powoduje przechodzenie elementów z jednego gatunku do drugie­go, przy czym trzeba tu mówić o wywieraniu wpływu przez gatunek „sil­niejszy”, mocniej utrwalony w świadomości językowej, którym jest poda­nie, na gatunek „słabszy”, który w naszym zestawieniu stanowi skarga.Na stałość gatunku wpływa w największym stopniu ustawowa kodyfi­kacja norm, natomiast wzorce tekstowe wielu gatunków funkcjonujących w sferze urzędowej zdeterminowane są normami prawnymi. Dodatkowy wpływ na niejednolitość wzorca tekstowego skargi ma fakt, iż nawet Ko­deks postępowania administracyjnego nie ustala wyraźnie zestawu składni­ków tego tekstu, a wśród wzorów pism stosowanych w postępowaniu ad­ministracyjnym brakuje wzorcowej skargi.W artykule większy nacisk położony został na przedstawienie wzorca tekstowego skargi oraz wskazanie przeobrażeń zachodzących w nim pod wpływem wzorca tekstowego podania. Na koniec warto również dodać kilka uwag na temat przemian, jakie obserwujemy w zakresie użycia podania we współczesnej komunikacji oficjalnej. Formuły językowe, z których buduje się podanie, były i nadal są uznawane za banalne, sztywne i pozbawione znaczenia. Powoli zanika zwyczaj pisania podania o pracę, zastępuje je list motywacyjny, którego - wraz z curriculum vitae - wymagają pracodawcy w ogłoszeniach prasowych. Wydawać by się zatem mogło, że zmiany, jakie zachodzą w komunikacji oficjalnej w Polsce pod wpływem zachodnich wzorców porozumiewania się obywateli z instytucjami, doprowadzą do zaniku podania jako gatunku urzędowego. Wyeliminowano już podanie o pracę, ponieważ znalazł się gatunek, który przejął jego funkcję. Jednak podanie jako prośba, np. do Urzędu Gminy czy dziekana, nadal jest obecne w naszej gatunkowej rzeczywistości. Wciąż żywa jest także skarga, która - jeśli nawet czasem nawiązuje do innego wzorca tekstowego - nadal wyraź­nie wyodrębnia się jako gatunek mowy i - co istotne - zachowuje swą nazwę gatunkową.Problem typologii gatunków mowy mieści się w obszarze badań teorii tekstu, ale omawiane w artykule zjawisko kontaminacji genologicznej jest już zagadnieniem pragmatycznym. Teksty podania i skargi generowane są w układzie nierównorzędnych ról komunikacyjnych. Nadawcą obu typów tekstów jest petent, którego sytuacja pragmatyczna często obliguje do wyboru 376 Katarzyna Wyrwasprośby - jednego z możliwych wariantów eksplicytnego wyrażenia intencji skargi, a jednocześnie stałego składnika podania.a&iteraturaBartmiński J., 1974: O spójności pieśni ludowej. W: Mayenowa M. R., red.: Tekst i język. Problemy semantyczne. Wrocław.Bogomilski B., 1977: Obywatela administracja. Warszawa.G r a b i a s S., 1970: Kontaminacje we współczesnym języku polskim. .Annales UMCS”. Sectio F. Vol. 25.Lang J., 1972: Struktura prawna skargi w prawie administracyjnym. Wrocław.Polański E., Orłowa K., 1993: Podanie. W: Kształcenie językowe w klasach 4-8. Poradnik metodyczny. Warszawa.Wierzbicka A., 1983: Genry mowy. W: Dobrzyńska T.. red.: Tekst i zdanie. Zbiórstu- diów. Wrocław.Wierzbicka A, 1999: Akty i gatunki mowy w różnych językach i kulturach. W: Ta ż: Język - umysł - kultura. Warszawa.Witosz B., 1994: Lingwistyka a problem gatunków mowy. „Socjolingwistyka”, nr 14.Woj tak M.. 1999: Wyznaczniki gatunku wypowiedzi na przykładzie tekstów modlitewnych. „Stylistyka”, T. 8.Zgółkowie H. i T., 1993: Językowy savoir-vivre. Poznań.Katarzyna WyrwasPlainte ou petition? eia contamination îles modèles textuels dans ta structure adaptative du genre de paroleRésuméA la base des plaintes déposées dans les insinuions l'auteur analyse le problème de la struc­ture adaptative du genre de parole qui se réfère aux autres modèles typiques. Les analyses présentées montrent la contamination des modèles de plainte et de pétition - les genres du langage officiel ayant des composants sémantiques similaires.Skarga czy podanie?... 377Katarzyna WyrwasComptuint ot application? Zhe contamination of the textual patterns in the aùaptiue structure of the genres of speechSummaryOn the basis of the material of institutional complaints, the Author of the present article discusses the problem of adaptive structure of the speech genre in question, which formally alludes to other speech genres. The analyses presented in this text demonstrate the conta­mination of such patterns as complaint and application, two genres of official language sharing similar semantic components.

Skarga czy podanie? Kontaminacja wzorców tekstowych w strukturze adaptacyjnej gatunku mowy

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/10837/1/Wyrwas_Skarga_czy_podanie.pdf

Skarga czy podanie? Kontaminacja wzorców tekstowych w strukturze adaptacyjnej gatunku mowy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ