Recenzja książki: GENERAŁ. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z Janem Osieckim, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 2014, ss. 655Book Reviews: GENERAŁ. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z Janem Osieckim, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 2014, ss. 65

Kosman, Marceli

Book Reviews: GENERAŁ. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z Janem Osieckim, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 2014, ss. 655Recenzja książki: GENERAŁ. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z Janem Osieckim, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 2014, ss. 65

  Przegląd Politologiczny  

GENERA£. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z Janem Osieckim, Wyd.Pruszyñski i S-ka, Warszawa 2014, ss. 655Ukazanie siê tej – wyj¹tkowo pokaŸnej objêtoœci¹, przy tym starannie wydanej – ksi¹¿ki zasko-czy³o wielu, równie¿ autora tego omówienia, który od kilkunastu lat uwa¿nie œledzi³ publikacje natemat pierwszego prezydenta odrodzonej Rzeczypospolitej, jego postaci i roli w procesie przemianustrojowych od 1981 do 1990 r. poœwiêcaj¹c sporo artyku³ów i trzy pozycje ksi¹¿kowe:WojciechJaruzelski wobec wyzwañ swoich czasów. O kulturze politycznej w Polsce prze³omu tysi¹cleci(2003); Los Genera³a. Wokó³ medialnego wizerunku Wojciecha Jaruzelskiego (2007) oraz Woj-ciech Jaruzelski. M¹¿ stanu w czasach prze³omu (2013). Przez ten czas uwa¿nie œledzi³em pisar-stwo zwi¹zane z t¹ postaci¹, a przede wszystkim materia³y Ÿród³owe, zw³aszcza pod k¹tem ichwartoœci dla historyka i politologa.Nie s¹dzi³em, by w kilka tygodni po œmierci Genera³a mia³a siê ukazaæ kolejna pozycja mate-ria³owa, zw³aszcza ¿e pojawi³a siê – jak zreszt¹ wszystkie publikacje nie maj¹ce charakteru na-pastliwo-propagandowego – bez rozg³osu medialnego. Znacznie poszerzy³a podstawê Ÿród³ow¹dotycz¹c¹ mê¿a stanu epoki prze³omu, przez ca³e dziesiêciolecia traktowanego jako postaæ tajem-nicza, z dystansem ze strony Autora wobec innych osób ze sceny politycznej. Na tym miejscuwypadnie wspomnieæ nieliczne publikacje dziennikarskie wolne od jednostronnych skrajnoœci.R¹bka tajemnicy na temat kontrowersyjnej w opinii publicznej postaci czo³owego mê¿a stanuz drugiej po³owy XX wieku uchyli³ obszerny wywiad Teresy Torañskiej przeprowadzony pod ko-niec 2004 r. Polskiej edycji nie doczeka³y siê jednak wydane w 1992 r. w Pary¿u po francusku pa-miêtniki, spisane przez Gabriela Meretika (Les chaînes et la refuje. Mémoires, suivis d’unentretien avec Adam Michnik, ss. 389), które natomiast dotar³y w t³umaczeniu do czytelników nazachodzie (przek³ady na jêzyki niemiecki i w³oski). W ostatnim roku ¿ycia ciê¿ko chorego ojcajego sylwetkê przybli¿y³a rodakom w ciesz¹cych siê ogromnym zainteresowaniem dwóch ksi¹¿-kach Monika Jaruzelska (Towarzyszka Panienka, Warszawa 2013, ss. 279; Rodzina, Warszawa2014, ss. 320), wznowionych pod koniec 2014 r. w jednym tomie. Szczególne miejsce wmaterialedokumentacyjnym zajmuj¹ 10-tomowe Dzienniki polityczne Mieczys³awa F. Rakowskiego.Jan Osiecki pracowa³ nad sw¹ ksi¹¿k¹, bêd¹c¹ swoist¹ spowiedzi¹ ¿ycia Genera³a, ponad trzylata. Jak pisze w Pos³owiu, bywa³o ¿e rozmówca narzeka³, i¿ „nie ma ju¿ si³y ani ochoty na rozmo-wê, i prosi³, aby zakoñczyæ spotkanie. Wtedy wystarczy³o zadaæ odpowiednie pytanie... O¿ywia³siê, otwiera³ ponownie i przez kolejn¹ godzinê opowiada³ o historii – swojej i kraju. By³o jednakwidaæ, ¿e traci si³y. Przeprasza³, ¿e nie czuje siê na si³ach, aby pójœæ na piêtro [spotkania jak z tegowynika, odbywa³y siê nie w Biurze b. Prezydenta Rzeczypospolitej, gdzie by³em kilkakrotnie goœ-ciem, ale w mieszkaniu prywatnym przy ulicy Ikara wWarszawie – MK], poszukaæ choæby listówpisanych podczas wojny domatki i siostry, obiecywa³, ¿e zrobi to póŸniej. Nie uda³o siê, musia³emskorzystaæ z innego Ÿród³a. Du¿¹ pomoc¹ natomiast by³ za to udostêpniony mi przez niego maszy-nopis wspomnieñ, rodzaj diariusza” (s. 636).Akurat wspomniane listy (ale mo¿e nie wszystkie?) znane s¹ z publikacji w obszernej pierw-szej czêœci biografii WJ napisanej przez Petra Rainê, sama jednak intencja wymownie œwiadczyo skrupulatnym podejœciu rozmówcy dziennikarza do podstawy Ÿród³owej. Rozmowy utrwalanena taœmie zosta³y przeprowadzone w ostatnim momencie doprowadzone tylko do 1989 r., jako ¿eprzedostatnia mia³a miejsce przed koñcow¹ chorob¹ i dopiero po 14 miesi¹cach dziennikarz móg³ponownie spotkaæ siê z by³ym prezydentem, ale mia³o ono charakter po¿egnalny. £atwo zauwa-¿yæ, ¿e pe³en zapa³u interlokutor nie jest krytycznym badaczem, czego profesjonalista nie traktujez wyrzutem – obszerne dzie³o zawiera bowiem kopalniê informacji, w tym ostatnie spojrzeniemê¿a stanu na przesz³oœæ w³asn¹ i kraju, uzupe³niaj¹ce, pog³êbiaj¹ce jego wczeœniejsze wypowie-dzi, a przy tym niepoprzestaj¹ce z nimi w sprzecznoœci, wolne od upiêkszeñ, jak¿e czêsto spotyka-nych w biografiach polityków napisanych (œciœlej: publikowanych) po 1990 r. Przy tym nie ma onaDOI : 10.14746/pp.2014.19.4.16w ¿adnym wypadku charakteru panegiryku, wolna jest te¿ od formu³owania ocen. W cytowanymPos³owiu zada³ retoryczne pytanie, czy jego rozmówca by³ szczery i odpowiedzia³ na nie ostro¿-nie: „S¹dzê, ¿e tak, choæ zapewne nie ujawni³ wszystkiego. Czasem udziela³ odpowiedzi «tak» lub«nie» i natychmiast zmienia³ temat, dodaj¹c «ale»...” (s. 637).Dziennikarz usi³owa³ weryfikowaæ fakty medialne z archiwaliami, ale tu za wiele od niego nieoczekujmy. Najwa¿niejsze, ¿e stara³ siê zachowaæ obiektywizm w prezentowaniu materia³uŸród³owego. Pozyska³ przy tym zaufanie swego rozmówcy, który na piœmie to potwierdzi³ wyra-¿aj¹c zgodê na rozpowszechnianie swych wypowiedzi w przygotowywanej publikacji. Tej nieste-ty ju¿ nie zobaczy³. Podczas pracy nad przygotowaniem tekstu do druku Osiecki konsultowa³ siêz szefow¹ Biura by³ego Prezydenta Rzeczypospolitej Gra¿yn¹ Rogowsk¹, bliskim jego wspó³pra-cownikiem w ostatnich latach pu³kownikiem drem Gabrielem Zmarzliñskim, genera³em Francisz-kiem Pucha³¹, ambasadorem Stanis³awem Cioskiem oraz Krzysztofem Dubiñskim, zaœ przekonaæsêdziwego i schorowanego mê¿a stanu do wspó³pracy z dziennikarzem podjêcia siê spisywaniaczasoch³onnych i wyczerpuj¹cych wspomnieñ pomóg³ mu rzecznik parlamentarnego klubu SLDTomasz Kalita. Wszystkich, którzy u³atwiali mu pracê, w tym kontakty z innymi rozmówcami,wymienia rozmówca Genera³a na s. 638–639.Dzie³o zosta³o podzielone na siedem czêœci ró¿nej objêtoœci, od 30 do niemal 300 stron, niezaopatrzonych w nag³ówki, za to podzielonych na posiadaj¹ce tytu³y rozdzia³y. Nadaje to mu cha-rakter przejrzystoœci. Wyk³ad zaopatrzony jest w przypisy o charakterze dokumentacyjnym,u³atwiaj¹ce lekturê zw³aszcza badaczom, choæ mo¿na mieæ do nich zastrze¿enia natury warsztato-wej (na przyk³ad nieustanne podawanie cytowanych prac w pe³nym brzmieniu, nawet jeœli s¹ przy-taczane kilkadziesi¹t razy). Mamy jednak do czynienia nie z dzie³em naukowym, ale z materia³emdokumentacyjnym, Ÿród³em tzw. wywo³anym, wielce u¿ytecznym dla dalszych dociekañ nad bio-grafi¹ budz¹cego tak bardzo skrajne emocje polityka. Spogl¹da on na swe d³ugie ¿ycie z historycz-nej perspektywy, zw³aszcza – choæ nie tylko – na ten okres, który zapewni³ mu trwa³e miejscew dziejach Polski i Europy. Mam na myœli oczywiœcie lata 1980–1990.Tekst zasadniczy poprzedza Wstêp (s. 7–13), na którego pocz¹tku czytamy o roli przypadkuw dziejach jednostki: „Gdyby rodzice we wrzeœniu 1939 roku zdecydowali siê uciekaæ nie naWschód, ale w przeciwnym kierunku, na przyk³ad do Warszawy, moje ¿ycie potoczy³oby siê za-pewne zupe³nie inaczej. Mo¿e wst¹pi³bym do Armii Krajowej albo nawet, nie daj Bo¿e, do Naro-dowych Si³ Zbrojnych. A mo¿e zgin¹³bym w Powstaniu Warszawskim. A wówczas, gdyby daneby³o mi prze¿yæ wojnê, niechybnie mia³bym problemy z Urzêdem Bezpieczeñstwa w nowej Pol-sce” – tak¹ refleksjê spotykamy po 2010 r., gdy dobiegaj¹cy dziewiêædziesi¹tki autor tych s³ówwspomina pocz¹tek i zakoñczenie drugiej wojny œwiatowej. Zaczyna³ j¹ jako entuzjasta DrugiejRzeczypospolitej, siedemnastolatek, a u jej kresu by³ przedwczeœnie dojrza³ym i ciê¿ko doœwiad-czonym przez los na zes³aniu cz³owiekiem. Dalej znajdujemy zapowiedzi pytañ o sprawê Katynia,szlify generalskie w PRL dla potomka ziemian, zmianê pogl¹dów politycznych po 1945 r. i oko-licznoœci wst¹pienia do PZPR oraz stan wojenny. Na wszystkie znajdziemy odpowiedŸ, co doostatniego pog³êbion¹ o jego miejsce w procesie przemian ustrojowych 1980–1989:„– Tak, ale i o okr¹g³ym stole. Bo ci¹gle zapominamy, ¿e gdyby nie przemiany w Polsce, to, co na-zywano «jesieni¹ narodów», przebiega³oby znacznie wolniej. Niemcy czy Czesi nie posiadali taklicznej i zdeterminowanej opozycji jak ta w Polsce. Tam raczej dzia³a³y maleñkie grupki inte-lektualistów. Dlatego gdyby nie okr¹g³y stó³, mur berliñski upad³by du¿o póŸniej”.Bo przecie¿ zaciekli przeciwnicy Genera³a uto¿samiali go w propagandzie jedynie z „czarn¹noc¹ stanu wojennego” (gdy tymczasem historyk obserwuj¹c krwawe epizody z wojen domowychw ci¹gu minionego tysi¹clecia, nie tylko zamach majowy 1926 r., z naciskiem przypomni, ¿e stanwojenny by³ operacj¹ przeprowadzon¹ wyj¹tkowo sprawnie i z minimalnymi stratami), gdy tym-czasem by³ on jednym z g³ównych architektów pokojowego przekazania w³adzy demokratyczniewybranej reprezentacji narodu o czym œwiadczy przekazanie mu na pierwszym etapie przemianPP 4 ’14 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 219funkcji prezydenta Rzeczypospolitej. Przyzna³ te¿, ¿e wst¹pienie do partii wynika³o z jego dobro-wolnego i œwiadomegowyboru, nikt w tymwzglêdzie nie wywiera³ na niego ¿adnej presji. A co dozmiany pogl¹dów, powiedzia³ bez ogródek:„– W maj¹tku dziadka, w czworakach, w koszmarnych warunkach, mieszka³o czternaœcie rodzin.Przed wojn¹ widywa³em bezrobotnych szukaj¹cych pracy u ojca. Zarówno mê¿czyzn, jak i kobie-ty, ca³uj¹cych «pana dziedzica» po rêkach, niczym biskupa. Biedaków, którzy nie mieli nawet bu-tów, którzy zarabiali, t³uk¹c kamienie pod budowê drogi. Wtedy wydawa³o mi siê to normalne.Teraz mi wstyd, gdy o tym myœlê. Zrozumia³em, jak bardzo by³o to niesprawiedliwe. A wojnasprzyja³a przemianom. Uzna³em, ¿e socjalizm jest lepszy od ustroju, w którym wzrasta³em i któryzaczyna³em rozumieæ w pierwszych latach m³odoœci”.Do takiej przemiany potrzeba by³o doœwiadczeñ drugiej wojny œwiatowej, no i wra¿liwoœcicharakteru, co stanowi³o cechê nielicznych tylko przedstawicieli nie tylko jego pokolenia. Zam-kniêta na kilkuset stronach druku rozmowa doprowadzona zosta³a do rezygnacji ze stanowiskaprezydenta (czêœæ VII zawiera rozdzia³y: Ku demokracji, Agonia PRL-u, Po¿egnanie z broni¹)i powstawa³a u schy³ku ¿ycia mê¿a stanu, który heroicznie toczy³ walkê z chorobami oraz z ma-³ostkowymi ludŸmi. Otwiera tê spowiedŸ ¿ycia spojrzenie na czasy dzieciñstwa (cz. I) i drugiejwojny œwiatowej (cz. II), dobrze znane zw³aszcza dziêki dokumentacyjnym ksi¹¿kom Petra Rainy,ale tu naœwietlone spojrzeniem z perspektywy lat kilkudziesiêciu. Znane w¹skiemu krêgowi bada-czy, jako ¿e zaciek³a i szeroko propagowana wersja negatywna biografii konsekwentnie pozosta-wia³a w cieniu jej w¹tki martyrologiczne. Cui bono? Rozmówca dziennikarza, który wykazywa³konsekwentnie bezstronnoœæ wobec w¹tków dra¿liwych, nie unikaj¹c ich, œledzi nastêpnie pierw-sze lata powojenne i trudn¹ drogê awansów w wojsku (cz. III i IV), by doprowadziæ opowieœæ doczasówGierka i krytycznej sytuacji w kraju, która doprowadzi³a Jaruzelskiego jakoministra Obro-ny Narodowej (okreœlenie: zmusi³a jest tu najw³aœciwsze) do przyjêcia najwy¿szych stanowiskw Pañstwie, a tym samym odpowiedzialnoœci za jego losy. Zapewne nie uœwiadamia³ sobie, jak¹przyjdzie mu za to zap³aciæ cenê, choæ pe³na obaw by³a od pocz¹tku ¿ona, podobnie zreszt¹ jakw stosunku do jego najbli¿szegowspó³pracownikaMieczys³awaRakowskiego –El¿bietaKêpiñska.Zasadnicze miejsce w ksi¹¿ce zajmuje czêœæ VI, zajmuj¹ca po³owê ca³oœci (s. 315–608), któr¹otwiera rozdzia³ 31 (Genera³ nie chce rz¹dziæ), a zamyka 51 (Minuty przed stanemwojennym). Na-le¿a³oby j¹ czytaæ ³¹cznie z odpowiednimi tomamiDzienników politycznychMieczys³awa Rakow-skiego, a tak¿e z ksi¹¿k¹ Teresy Torañskiej Byli i ze œwie¿o og³oszonymi wspomnieniami córki(Monika Jaruzelska, Towarzyszka panienka oraz Rodzina).Badacz nie bêdzie dyskutowa³ nad usterkami tekstu z warsztatowego punktu widzenia (brakiw bibliografii itp.), ma do czynienia z charakterem dzie³a, które nie roœci sobie prawa do tzw. na-ukowoœci – stanowi natomiast wynik solidnej pracy rozmówcyWojciecha Jaruzelskiego, dociekli-woœci i d¹¿enia do obiektywizmu. Tote¿ obszerna ksi¹¿ka zajmie miejsce w podstawowymkanonie prac dotycz¹cych dziejów Polski w prze³omowych latach 1980–1990, a zw³aszcza w po-g³êbionym spojrzeniu na dramatyczn¹ biografiê ostatniego przywódcy PRL, a zarazem pierwsze-go prezydenta odrodzonej Rzeczypospolitej. I jeszcze jedno: by³oby dobrze, gdyby jej lekturadostarczy³a okazji do refleksji dla bojowo nastawionych, a niemaj¹cych pojêcia o kulturze histo-rycznej i politycznej postaci z pierwszych szeregów sceny publicznej.Marceli KOSMANPoznañ220 Book reviews/Discussions PP 4 ’14

GENERAŁ. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z Janem Osieckim, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 2014, ss. 655.

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w