Andrzej Wierzbicki, Rosja: etniczność i polityka, Oficyna Wydawnicza ASPRA JR, Warszawa 2011, ss. 340

BODIO, Tadeusz

Polish

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

sy: osób oraz nazw geograficznych, co stanowi
jej dodatkowy walor. Prezentowana ksi¹¿ka
jest nieodzown¹ lektur¹ nie tylko dla badaczy
oraz studentów interesuj¹cych siê funkcjono-
waniem Unii Europejskiej, ale tak¿e zajmu-
j¹cych siê problematyk¹ bliskowschodni¹.
Rados³aw FIEDLER
Poznañ
Andrzej Wierzbicki, Rosja: etnicznoœæ
i polityka, Oficyna Wydawnicza
ASPRA JR, Warszawa 2011, ss. 340.
Problemy etnicznoœci i polityki s¹ klu-
czowe dla zrozumienia specyfiki transforma-
cji przestrzeni poradzieckiej. Potwierdza to
zarówno historia i wspó³czesnoœæ polietnicz-
nej Rosji i pozosta³ych krajów Wspólnoty
Niepodleg³ych Pañstw. Tym bardziej z satys-
fakcj¹ nale¿y odnotowaæ publikacjê ksi¹¿ki
Andrzeja Wierzbickiego na temat polityki
narodowoœciowej w Federacji Rosyjskiej.
Andrzej Wierzbicki nale¿y do bardzo
w¹skiego, elitarnego grona badaczy, którzy
od wielu lat z pasj¹ i konsekwencj¹ godn¹ po-
chwa³y analizuj¹ przemiany etnopolityczne
na przestrzeni poradzieckiej. Pocz¹tkowo Au-
tor koncentrowa³ swoj¹ uwagê na przemia-
nach etnopolitycznych w wybranych krajach
WNP (Bia³oruœ i in.), nastêpnie na regionie
Azji Centralnej, zaœ w ostatnim okresie na
Federacji Rosyjskiej. Efekty tych badañ s¹
prezentowane w licznych monografiach i ar-
tyku³ach, w tym publikowanych w serii edy-
torskiej „Wspó³czesna Azja Centralna”
(w ramach której opublikowa³ m.in. znako-
mit¹ monografiê pt. Etnopolityka w Azji Cen-
tralnej. Miêdzy wspólnot¹ etniczn¹ a obywa-
telsk¹, Warszawa 2008, ss. 489) oraz
„Studiach Politologicznych” wydawanych
przez Instytut Nauk Politycznych Uniwersy-
tetu Warszawskiego.
Prace A. Wierzbickiego wyró¿niaj¹ siê
wysok¹ kultur¹ metodologiczn¹. Zawieraj¹
wiele oryginalnych podejœæ do kwestii teo-
retycznych i metodologicznych z obszaru
etnopolityki, tak¿e wa¿nych dla rozwoju po-
litologii jako dyscypliny naukowej. Zwracaj¹
w nich uwagê m.in. twórcze próby konceptu-
alizacji modeli etnopolityki, jej siatki pojê-
ciowej (której eksplikacja w danym obszarze
badawczym jest niezwykle skomplikowana
oraz stanowi przedmiot licznych kontrower-
sji w œrodowisku politologów) i metod ba-
dawczych. Wœród tych ostatnich (etnoteryto-
rialna, etnoekonomiczna, etnodemograficzna
i in.) metodê etnopolityczn¹ Autor uznaje za
wiod¹c¹. Dodajmy, ¿e rozwa¿ania A. Wierz-
bickiego nad metodami badawczymi inspiruj¹
do refleksji nad zasadnoœci¹ wyodrêbnienia
kolejnej metody – etnoneoinstytucjonalnej,
która mo¿e tworzyæ jakoœciowo now¹ per-
spektywê badawcz¹ politologii, poprzez
adaptacjê i wykorzystanie najnowszych osi¹g-
niêæ neoinstytucjonalizmu w badaniach etno-
politycznych. Kwestia ta jednak wymaga od-
rêbnej dyskusji.
W istocie A. Wierzbicki swoimi pracami
zainicjowa³ w œrodowisku politologów pol-
skich dyskusjê nad celowoœci¹ wyodrêbnie-
nia etnopolitologii jako samodzielnej dyscy-
pliny z pogranicza politologii i etnologii, lub
te¿ specyficznej subdyscypliny politologii.
Co tak¿e istotne, badania Autora odnosz¹ siê
do niezwykle subtelnej i trudno uchwytnej,
a zarazem wra¿liwej politycznie sfery ba-
dawczej, w której znajduj¹ siê m.in. kwestie
to¿samoœci narodowej i pañstwowej, na-
cjonalizmów i separatyzmów, etnokracji nie-
jednokrotnie skutkuj¹cych konfliktami, a na-
wet krwawymi wydarzeniami w przestrzeni
poradzieckiej. Ukazuj¹ one ma³o znane lub
nieznane, a zarazem niezwykle skompliko-
PP 1 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 203
wane procesy zachodz¹ce w polityce narodo-
woœciowej krajów WNP, wnosz¹c znacz¹cy
wk³ad w rozwój etnopolityki, ale tak¿e teorii
transformacji posttotalitarnej.
Prezentowana praca zosta³a wydana w se-
rii edytorskiej „W³adza – elity – przywódz-
two”. Wieñczy ona wa¿ny etap badañ
A. Wierzbickiego nad etnopolityk¹ krajów
WNP. Zawarta jest w niej próba opisu specy-
fiki polityki narodowoœciowej w Federacji
Rosyjskiej oraz wyjaœnienia implikacji, jakie
ona niesie dla transformacji ustrojowo-poli-
tycznej i spo³ecznej tego pañstwa. Z analizy
tej wynika, ¿e etnopolityka jest jednym z fi-
larów transformacji i ma wartoœæ egzysten-
cjaln¹ dla polietnicznego pañstwa federacyj-
nego.
A. Wierzbicki w niniejszej pracy podj¹³
próbê typologizacji etnopolityki rosyjskiej
wyró¿niaj¹c jej trzy fazy: 1) lata 1990–1993,
w których specyfikê sytuacji etnopolitycznej
okreœla³a wyg³oszona przez Borysa Jelcyna
w 1991 roku w Tatarstanie s³ynna wypowiedŸ
– bierzcie tyle suwerennoœci ile zdo³acie
unieœæ; 2) lata 1994–1998, w których przyjê-
to koncepcjê polityki narodowoœciowej,
ukierunkowan¹ na umocnienie federalizmu
i która nie przynios³a oczekiwanych rezulta-
tów; 3) lata dwóch kadencji sprawowania
urzêdu prezydenckiego przez W³adymira Pu-
tina. W³aœnie na tej ostatniej fazie rozwoju
etnopolityki rosyjskiej koncentruje siê g³ów-
na uwaga badawcza A. Wierzbickiego.
Koncepcja pracy jest przejrzysta i intere-
suj¹ca poznawczo. Zosta³y w niej precyzyj-
nie sformu³owane cele i zadania badawcze.
Generalnie wi¹¿¹ siê one z weryfikacj¹ hipo-
tezy, która zak³ada, ¿e w okresie prezydentury
W³adimira Putina nast¹pi³a radykalna zmia-
na paradygmatów etnopolitycznych. Istota
tej zmiany z jednej strony polega³a na re-
orientacji etnopolityki realizowanej w pierw-
szej dekadzie transformacji w kierunku przy-
wrócenia poczucia godnoœci i dumy narodowej
(mocarstwowej) etnicznych Rosjan, z drugiej
– na d¹¿eniach do formowania narodu poli-
tycznego rozumianego jako wspólnota oby-
wateli wszystkich narodowoœci pañstwa fe-
deracyjnego – mocarstwa rosyjskiego. Re-
alizacji tych celów mia³y s³u¿yæ reformy
pañstwa ukierunkowane na wdra¿anie idei
demokracji suwerennej, unifikacjê i centrali-
zacjê w³adzy, eliminacjê zagro¿eñ separaty-
stycznych, odbudowê pozycji mocarstwowej
na œwiecie itp.
Monografia sk³ada siê ze wstêpu, piêciu
rozdzia³ów, zakoñczenia, bibliografii i in-
deksu. Zakres tematyczny struktury pracy,
uk³ad treœci i logika wywodu odzwierciedlaj¹
przyjêt¹ przez Autora koncepcjê badañ nad
etnopolityk¹ Federacji Rosyjskiej. Poszcze-
gólne rozdzia³y zawieraj¹ wiele w¹tków no-
watorskich, ich lektura inspiruje do dyskusji,
której dr hab. A. Wierzbicki nie unika, nie-
jednokrotnie przeciwstawiaj¹c siê obiego-
wym opiniom na temat polityki narodowo-
œciowej Rosji.
W pierwszych trzech rozdzia³ach A. Wierz-
bicki szkicuje obraz sytuacji etnopolitycznej
w Federacji Rosyjskiej, zamieszka³ej przez
przedstawicieli 182 narodów. Z zadaniem tym
Autor sprawi³ siê z powodzeniem. W roz-
dziale pierwszym przedstawi³ szczegó³ow¹
charakterystykê struktury etnicznej Rosji oraz
kwestie to¿samoœci i funkcjonowania jêzy-
ków narodów pañstwa federacyjnego. Z roz-
wa¿añ wynika m.in. wniosek, ¿e etnopolityka
w³adz Kremla w znacz¹cym stopniu w ostat-
niej dekadzie by³a warunkowana tendencj¹
demograficzn¹ przejawiaj¹c¹ siê w stopnio-
wym spadku udzia³u ludnoœci s³owiañ-
sko-rosyjskiej i wzroœcie potencja³u ludnoœci
muzu³mañskiej w populacji ludnoœci kraju.
Zagadnienia polityzacji etnicznoœci s¹
analizowane w rozdziale drugim. W bada-
niach tych Autor przyjmuje J. Rothschilda
(Ethnopolitics. A. Conceptual Framework, New
York 1991) wyk³adniê „polityzacji etniczno-
œci”. Stanowi ona podstawê identyfikacji i in-
terpretacji wielowymiarowych i wielopozio-
mowych procesów polityzacji etnicznoœci
w Rosji, obejmuj¹cych specyfikê to¿samoœci
Rosjan, rolê Cerkwi Prawos³awnej w procesie
kreacji i utrwalania tej to¿samoœci, mobilnoœæ
204 Book reviews/Discussions PP 1 '11
etniczn¹, nacjonalizm rosyjski wystêpuj¹cy
w wielu przejawach i odcieniach. W rozdzia-
le tym A. Wierzbickiemu uda³o siê wnikn¹æ
w specyfikê polityzacji etnicznoœci i nacjona-
lizmu jawnie obecnego nawet w programach
i dzia³alnoœci partii parlamentarnych. Owa
specyfika wyra¿a siê m.in. w preferencyjnym
traktowaniu etnicznych Rosjan – jako swo-
istego rdzenia pañstwowoœci rosyjskiej, pod-
miotu narodowo i pañstwowotwórczego.
P³odne poznawczo s¹ tak¿e rozwa¿ania
Autora nad rodzajami i formami przejawia-
nia siê nacjonalizmu rosyjskiego, w tym
nacjonalizmu cywilizacyjnego wspieranego
przez w³adze na Kremlu, ruchy euroazjatyc-
kie i Cerkiew Prawos³awn¹. Podstaw¹ nacjo-
nalizmu cywilizacyjnego, wpisanego w kon-
cepcjê „russkiego miru”, jest przekonanie
o samoistnoœci cywilizacji rosyjskiej trakto-
wanej na równi z innymi cywilizacjami oraz
wertykalna hierarchia narodów wed³ug zasa-
dy religijnej. Dodaæ nale¿y, ¿e granice wp³y-
wów „œwiata rosyjskiego” wykraczaj¹ dale-
ko poza granice samej Federacji Rosyjskiej,
wyznacza je m.in. obecnoœæ mniejszoœci ro-
syjskich w krajach WNP, jêzyk, i kultura ro-
syjska, prawos³awie i geopolityka. Szczegól-
nie niebezpiecznymi przejawami nacjonalizmu
wpisuj¹cego siê w idee formowania „narodu
rosyjskiego” – jak zauwa¿a Autor – s¹ etno-
fobia i ksenofobia.
W rozdziale trzecim badane jest spektrum
problemów zwi¹zanych z eksplikacj¹ cech
to¿samoœciowych nie-Rosjan, w tym turec-
kojêzycznych narodów Syberii Po³udniowej.
Wiele uwagi Autor poœwiêca badaniu suwe-
renizacji nacjonalizmów w kontekœcie poli-
tyzacji etnicznoœci, a tak¿e polityzacji islamu
i islamizacji polityki. Z badañ tych m.in.
wynika, ¿e wœród muzu³manów religia pe³ni
funkcje kompensacyjne i ochronne, pozwa-
laj¹ce na zachowanie odrêbnoœci narodowej.
Tym te¿ t³umaczy siê wzrost nacjonalizmu
islamskiego i tendencje separatystyczne,
zw³aszcza na obszarze Kaukazu Pó³nocnego.
W rozdziale czwartym analizowane s¹ za-
³o¿enia koncepcyjne, infrastruktura norma-
tywno-instytucjonalna, mechanizmy funkcjo-
nowania etnopolityki pañstwa federacyjnego
oraz reformy w danym obszarze w okresie
rz¹dów W. Putina. Bli¿sza analiza wskaza-
nych elementów etnopolityki realizowanej
przez Kreml prowadzi Autora do wniosku, ¿e
jej istotê najlepiej oddaje formu³a nacjonaliz-
mu cywilizacyjno-politycznego. W ten rodzaj
uprawianej etnopolityki wpisana jest uprzy-
wilejowana pozycja etnicznych Rosjan, d¹¿e-
nie do zachowania jednoœci terytorialnej
poprzez centralizacjê w³adzy i akceptacjê au-
torytaryzmu oraz etnocentryzm i próby rewi-
zji federalizmu jako zasady ustroju teryto-
rialnego.
Rozdzia³ pi¹ty jest swoist¹ rekapitulacj¹
rozwa¿añ zawartych w monografii. Ukazuje
podstawowe za³o¿enia koncepcji „rossijsko-
go naroda” i konfrontuje je z rzeczywistoœci¹
pañstwa federacyjnego. Z konfrontacji tej
wy³ania siê diagnoza sytuacji etnopolitycz-
nej w Rosji. Autor posi³kuj¹c siê koncepcj¹
brytyjskiego badacza G. Hoskinga wskazuje
równie¿ na mo¿liwe scenariusze rozwoju tej
sytuacji w najbli¿szych latach. Z ich analizy
m.in. wynika, ¿e obecna sytuacja etnopoli-
tyczna w Rosji jest naturaln¹ konsekwencj¹
przez wiele dziesiêcioleci tl¹cych siê konf-
liktów narodowoœciowych oraz kryzysu to¿-
samoœci narodów i grup etnicznych w nowej
rzeczywistoœci politycznej. Zarówno „odgór-
ne”, jak i „oddolne” tendencje etnokratyczne
wystêpuj¹ce wœród etnicznych Rosjan, ale
tak¿e nie-Rosjan stanowi¹ powa¿ne zagro-
¿enie dla porz¹dku spo³eczno-politycznego
i zachowania integralnoœci pañstwowoœci ro-
syjskiej. Na to zagro¿enie nak³adaj¹ siê nie-
korzystne zjawiska demograficzne, przeja-
wiaj¹ce siê m.in. w depopulacji dotycz¹cej
g³ównie etnicznych Rosjan, czy wymieraniu
ma³ych narodów.
Obecnie realizowany przez Kreml model
etnopolityki, choæ atrakcyjny dla etnicznych
Rosjan, jest konfliktogenny w wymiarze we-
wnêtrznym i miêdzynarodowym. Œwiadczy
o tym chocia¿by zamach terrorystyczny na
moskiewskim lotnisku (styczeñ 2011 r.).
PP 1 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 205
St¹d w Rosji nadal aktualnym pozostaje wy-
zwanie wypracowania i wdro¿enia wariantu
etnopolityki wyznaczaj¹cej optymalny wa-
riant transformacji to¿samoœci narodowej
i pañstwowej. Ma ona bowiem wartoœæ egzy-
stencjaln¹ w tym polietnicznym kraju i mojej
ocenie warunkuje jego przetrwanie i rozwój.
Wywody zawarte w poszczególnych roz-
dzia³ach s¹ bogate w w¹tki polemiczne i inte-
resuj¹ce spostrze¿enia teoretyczne, ujawnia-
j¹ profesjonalizm i kompetencje Autora
w zakresie przedmiotowych badañ. W rezul-
tacie A. Wierzbickiemu uda³o siê osi¹gn¹æ
zamierzone cele badawcze. Wywody zawar-
te w pracy pozytywnie weryfikuj¹ tezê o ra-
dykalnej zmianie paradygmatów etnopoli-
tycznych na pocz¹tku XXI wieku. U podstaw
tej radykalnej zmiany paradygmatów tkwi³
swoisty dualizm etnopolityki rosyjskiej na
pocz¹tku XXI wieku. Dualizm ten wyra¿a³ siê
w tym, ¿e z jednej strony celem etnopolityki
by³o przywrócenie dumy narodowej (mocar-
stwowej) etnicznych Rosjan i utwierdzenie
ich w przekonaniu, ¿e s¹ narodem pañstwo-
wo (mocarstwowo) twórczym oraz noœnikiem
cywilizacji rosyjskiej, z drugiej – d¹¿enie do
formowania narodu politycznego (rossijskogo
naroda), jako wspólnoty obywateli wszyst-
kich narodowoœci, uto¿samianej z silnym pañ-
stwem (mocarstwem) rosyjskim (s. 281).
Realizacja projektu naukowego przedsta-
wionego w monografii wymaga³a od Autora
wieloletnich studiów, ogromnego wysi³ku
intelektualnego i koniecznoœci rozwi¹zania
wielu problemów badawczych, w³aœciwego
doboru metod badawczych, dotarcia do nie-
jednokrotnie trudno dostêpnej literatury i da-
nych empirycznych.
Reasumuj¹c, przyjêta przez Autora kon-
cepcja, tok postêpowania badawczego i wnio-
ski koñcowe œwiadcz¹ o nowatorskim cha-
rakterze monografii. Dzie³o nale¿y zaliczyæ
do pionierskich w literaturze krajowej – istot-
nie wzbogaca dotychczasowe ustalenia ba-
dawcze w danym obszarze badañ.
Tadeusz BODIO
Warszawa
206 Book reviews/Discussions PP 1 '11


Andrzej Wierzbicki, Rosja: etniczność i polityka, Oficyna Wydawnicza ASPRA JR, Warszawa 2011, ss. 340.

  Przegląd Politologiczny  

sy: osób oraz nazw geograficznych, co stanowijej dodatkowy walor. Prezentowana ksi¹¿kajest nieodzown¹ lektur¹ nie tylko dla badaczyoraz studentów interesuj¹cych siê funkcjono-waniem Unii Europejskiej, ale tak¿e zajmu-j¹cych siê problematyk¹ bliskowschodni¹.Rados³aw FIEDLERPoznañAndrzej Wierzbicki, Rosja: etnicznoœæi polityka, Oficyna WydawniczaASPRA JR, Warszawa 2011, ss. 340.Problemy etnicznoœci i polityki s¹ klu-czowe dla zrozumienia specyfiki transforma-cji przestrzeni poradzieckiej. Potwierdza tozarówno historia i wspó³czesnoœæ polietnicz-nej Rosji i pozosta³ych krajów WspólnotyNiepodleg³ych Pañstw. Tym bardziej z satys-fakcj¹ nale¿y odnotowaæ publikacjê ksi¹¿kiAndrzeja Wierzbickiego na temat politykinarodowoœciowej w Federacji Rosyjskiej.Andrzej Wierzbicki nale¿y do bardzow¹skiego, elitarnego grona badaczy, którzyod wielu lat z pasj¹ i konsekwencj¹ godn¹ po-chwa³y analizuj¹ przemiany etnopolitycznena przestrzeni poradzieckiej. Pocz¹tkowo Au-tor koncentrowa³ swoj¹ uwagê na przemia-nach etnopolitycznych w wybranych krajachWNP (Bia³oruœ i in.), nastêpnie na regionieAzji Centralnej, zaœ w ostatnim okresie naFederacji Rosyjskiej. Efekty tych badañ s¹prezentowane w licznych monografiach i ar-tyku³ach, w tym publikowanych w serii edy-torskiej „Wspó³czesna Azja Centralna”(w ramach której opublikowa³ m.in. znako-mit¹ monografiê pt. Etnopolityka w Azji Cen-tralnej. Miêdzy wspólnot¹ etniczn¹ a obywa-telsk¹, Warszawa 2008, ss. 489) oraz„Studiach Politologicznych” wydawanychprzez Instytut Nauk Politycznych Uniwersy-tetu Warszawskiego.Prace A. Wierzbickiego wyró¿niaj¹ siêwysok¹ kultur¹ metodologiczn¹. Zawieraj¹wiele oryginalnych podejœæ do kwestii teo-retycznych i metodologicznych z obszaruetnopolityki, tak¿e wa¿nych dla rozwoju po-litologii jako dyscypliny naukowej. Zwracaj¹w nich uwagê m.in. twórcze próby konceptu-alizacji modeli etnopolityki, jej siatki pojê-ciowej (której eksplikacja w danym obszarzebadawczym jest niezwykle skomplikowanaoraz stanowi przedmiot licznych kontrower-sji w œrodowisku politologów) i metod ba-dawczych. Wœród tych ostatnich (etnoteryto-rialna, etnoekonomiczna, etnodemograficznai in.) metodê etnopolityczn¹ Autor uznaje zawiod¹c¹. Dodajmy, ¿e rozwa¿ania A. Wierz-bickiego nad metodami badawczymi inspiruj¹do refleksji nad zasadnoœci¹ wyodrêbnieniakolejnej metody – etnoneoinstytucjonalnej,która mo¿e tworzyæ jakoœciowo now¹ per-spektywê badawcz¹ politologii, poprzezadaptacjê i wykorzystanie najnowszych osi¹g-niêæ neoinstytucjonalizmu w badaniach etno-politycznych. Kwestia ta jednak wymaga od-rêbnej dyskusji.W istocie A. Wierzbicki swoimi pracamizainicjowa³ w œrodowisku politologów pol-skich dyskusjê nad celowoœci¹ wyodrêbnie-nia etnopolitologii jako samodzielnej dyscy-pliny z pogranicza politologii i etnologii, lubte¿ specyficznej subdyscypliny politologii.Co tak¿e istotne, badania Autora odnosz¹ siêdo niezwykle subtelnej i trudno uchwytnej,a zarazem wra¿liwej politycznie sfery ba-dawczej, w której znajduj¹ siê m.in. kwestieto¿samoœci narodowej i pañstwowej, na-cjonalizmów i separatyzmów, etnokracji nie-jednokrotnie skutkuj¹cych konfliktami, a na-wet krwawymi wydarzeniami w przestrzeniporadzieckiej. Ukazuj¹ one ma³o znane lubnieznane, a zarazem niezwykle skompliko-PP 1 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 203wane procesy zachodz¹ce w polityce narodo-woœciowej krajów WNP, wnosz¹c znacz¹cywk³ad w rozwój etnopolityki, ale tak¿e teoriitransformacji posttotalitarnej.Prezentowana praca zosta³a wydana w se-rii edytorskiej „W³adza – elity – przywódz-two”. Wieñczy ona wa¿ny etap badañA. Wierzbickiego nad etnopolityk¹ krajówWNP. Zawarta jest w niej próba opisu specy-fiki polityki narodowoœciowej w FederacjiRosyjskiej oraz wyjaœnienia implikacji, jakieona niesie dla transformacji ustrojowo-poli-tycznej i spo³ecznej tego pañstwa. Z analizytej wynika, ¿e etnopolityka jest jednym z fi-larów transformacji i ma wartoœæ egzysten-cjaln¹ dla polietnicznego pañstwa federacyj-nego.A. Wierzbicki w niniejszej pracy podj¹³próbê typologizacji etnopolityki rosyjskiejwyró¿niaj¹c jej trzy fazy: 1) lata 1990–1993,w których specyfikê sytuacji etnopolitycznejokreœla³a wyg³oszona przez Borysa Jelcynaw 1991 roku w Tatarstanie s³ynna wypowiedŸ– bierzcie tyle suwerennoœci ile zdo³acieunieœæ; 2) lata 1994–1998, w których przyjê-to koncepcjê polityki narodowoœciowej,ukierunkowan¹ na umocnienie federalizmui która nie przynios³a oczekiwanych rezulta-tów; 3) lata dwóch kadencji sprawowaniaurzêdu prezydenckiego przez W³adymira Pu-tina. W³aœnie na tej ostatniej fazie rozwojuetnopolityki rosyjskiej koncentruje siê g³ów-na uwaga badawcza A. Wierzbickiego.Koncepcja pracy jest przejrzysta i intere-suj¹ca poznawczo. Zosta³y w niej precyzyj-nie sformu³owane cele i zadania badawcze.Generalnie wi¹¿¹ siê one z weryfikacj¹ hipo-tezy, która zak³ada, ¿e w okresie prezydenturyW³adimira Putina nast¹pi³a radykalna zmia-na paradygmatów etnopolitycznych. Istotatej zmiany z jednej strony polega³a na re-orientacji etnopolityki realizowanej w pierw-szej dekadzie transformacji w kierunku przy-wrócenia poczucia godnoœci i dumy narodowej(mocarstwowej) etnicznych Rosjan, z drugiej– na d¹¿eniach do formowania narodu poli-tycznego rozumianego jako wspólnota oby-wateli wszystkich narodowoœci pañstwa fe-deracyjnego – mocarstwa rosyjskiego. Re-alizacji tych celów mia³y s³u¿yæ reformypañstwa ukierunkowane na wdra¿anie ideidemokracji suwerennej, unifikacjê i centrali-zacjê w³adzy, eliminacjê zagro¿eñ separaty-stycznych, odbudowê pozycji mocarstwowejna œwiecie itp.Monografia sk³ada siê ze wstêpu, piêciurozdzia³ów, zakoñczenia, bibliografii i in-deksu. Zakres tematyczny struktury pracy,uk³ad treœci i logika wywodu odzwierciedlaj¹przyjêt¹ przez Autora koncepcjê badañ nadetnopolityk¹ Federacji Rosyjskiej. Poszcze-gólne rozdzia³y zawieraj¹ wiele w¹tków no-watorskich, ich lektura inspiruje do dyskusji,której dr hab. A. Wierzbicki nie unika, nie-jednokrotnie przeciwstawiaj¹c siê obiego-wym opiniom na temat polityki narodowo-œciowej Rosji.W pierwszych trzech rozdzia³ach A. Wierz-bicki szkicuje obraz sytuacji etnopolitycznejw Federacji Rosyjskiej, zamieszka³ej przezprzedstawicieli 182 narodów. Z zadaniem tymAutor sprawi³ siê z powodzeniem. W roz-dziale pierwszym przedstawi³ szczegó³ow¹charakterystykê struktury etnicznej Rosji orazkwestie to¿samoœci i funkcjonowania jêzy-ków narodów pañstwa federacyjnego. Z roz-wa¿añ wynika m.in. wniosek, ¿e etnopolitykaw³adz Kremla w znacz¹cym stopniu w ostat-niej dekadzie by³a warunkowana tendencj¹demograficzn¹ przejawiaj¹c¹ siê w stopnio-wym spadku udzia³u ludnoœci s³owiañ-sko-rosyjskiej i wzroœcie potencja³u ludnoœcimuzu³mañskiej w populacji ludnoœci kraju.Zagadnienia polityzacji etnicznoœci s¹analizowane w rozdziale drugim. W bada-niach tych Autor przyjmuje J. Rothschilda(Ethnopolitics. A. Conceptual Framework, NewYork 1991) wyk³adniê „polityzacji etniczno-œci”. Stanowi ona podstawê identyfikacji i in-terpretacji wielowymiarowych i wielopozio-mowych procesów polityzacji etnicznoœciw Rosji, obejmuj¹cych specyfikê to¿samoœciRosjan, rolê Cerkwi Prawos³awnej w procesiekreacji i utrwalania tej to¿samoœci, mobilnoœæ204 Book reviews/Discussions PP 1 '11etniczn¹, nacjonalizm rosyjski wystêpuj¹cyw wielu przejawach i odcieniach. W rozdzia-le tym A. Wierzbickiemu uda³o siê wnikn¹æw specyfikê polityzacji etnicznoœci i nacjona-lizmu jawnie obecnego nawet w programachi dzia³alnoœci partii parlamentarnych. Owaspecyfika wyra¿a siê m.in. w preferencyjnymtraktowaniu etnicznych Rosjan – jako swo-istego rdzenia pañstwowoœci rosyjskiej, pod-miotu narodowo i pañstwowotwórczego.P³odne poznawczo s¹ tak¿e rozwa¿aniaAutora nad rodzajami i formami przejawia-nia siê nacjonalizmu rosyjskiego, w tymnacjonalizmu cywilizacyjnego wspieranegoprzez w³adze na Kremlu, ruchy euroazjatyc-kie i Cerkiew Prawos³awn¹. Podstaw¹ nacjo-nalizmu cywilizacyjnego, wpisanego w kon-cepcjê „russkiego miru”, jest przekonanieo samoistnoœci cywilizacji rosyjskiej trakto-wanej na równi z innymi cywilizacjami orazwertykalna hierarchia narodów wed³ug zasa-dy religijnej. Dodaæ nale¿y, ¿e granice wp³y-wów „œwiata rosyjskiego” wykraczaj¹ dale-ko poza granice samej Federacji Rosyjskiej,wyznacza je m.in. obecnoœæ mniejszoœci ro-syjskich w krajach WNP, jêzyk, i kultura ro-syjska, prawos³awie i geopolityka. Szczegól-nie niebezpiecznymi przejawami nacjonalizmuwpisuj¹cego siê w idee formowania „narodurosyjskiego” – jak zauwa¿a Autor – s¹ etno-fobia i ksenofobia.W rozdziale trzecim badane jest spektrumproblemów zwi¹zanych z eksplikacj¹ cechto¿samoœciowych nie-Rosjan, w tym turec-kojêzycznych narodów Syberii Po³udniowej.Wiele uwagi Autor poœwiêca badaniu suwe-renizacji nacjonalizmów w kontekœcie poli-tyzacji etnicznoœci, a tak¿e polityzacji islamui islamizacji polityki. Z badañ tych m.in.wynika, ¿e wœród muzu³manów religia pe³nifunkcje kompensacyjne i ochronne, pozwa-laj¹ce na zachowanie odrêbnoœci narodowej.Tym te¿ t³umaczy siê wzrost nacjonalizmuislamskiego i tendencje separatystyczne,zw³aszcza na obszarze Kaukazu Pó³nocnego.W rozdziale czwartym analizowane s¹ za-³o¿enia koncepcyjne, infrastruktura norma-tywno-instytucjonalna, mechanizmy funkcjo-nowania etnopolityki pañstwa federacyjnegooraz reformy w danym obszarze w okresierz¹dów W. Putina. Bli¿sza analiza wskaza-nych elementów etnopolityki realizowanejprzez Kreml prowadzi Autora do wniosku, ¿ejej istotê najlepiej oddaje formu³a nacjonaliz-mu cywilizacyjno-politycznego. W ten rodzajuprawianej etnopolityki wpisana jest uprzy-wilejowana pozycja etnicznych Rosjan, d¹¿e-nie do zachowania jednoœci terytorialnejpoprzez centralizacjê w³adzy i akceptacjê au-torytaryzmu oraz etnocentryzm i próby rewi-zji federalizmu jako zasady ustroju teryto-rialnego.Rozdzia³ pi¹ty jest swoist¹ rekapitulacj¹rozwa¿añ zawartych w monografii. Ukazujepodstawowe za³o¿enia koncepcji „rossijsko-go naroda” i konfrontuje je z rzeczywistoœci¹pañstwa federacyjnego. Z konfrontacji tejwy³ania siê diagnoza sytuacji etnopolitycz-nej w Rosji. Autor posi³kuj¹c siê koncepcj¹brytyjskiego badacza G. Hoskinga wskazujerównie¿ na mo¿liwe scenariusze rozwoju tejsytuacji w najbli¿szych latach. Z ich analizym.in. wynika, ¿e obecna sytuacja etnopoli-tyczna w Rosji jest naturaln¹ konsekwencj¹przez wiele dziesiêcioleci tl¹cych siê konf-liktów narodowoœciowych oraz kryzysu to¿-samoœci narodów i grup etnicznych w nowejrzeczywistoœci politycznej. Zarówno „odgór-ne”, jak i „oddolne” tendencje etnokratycznewystêpuj¹ce wœród etnicznych Rosjan, aletak¿e nie-Rosjan stanowi¹ powa¿ne zagro-¿enie dla porz¹dku spo³eczno-politycznegoi zachowania integralnoœci pañstwowoœci ro-syjskiej. Na to zagro¿enie nak³adaj¹ siê nie-korzystne zjawiska demograficzne, przeja-wiaj¹ce siê m.in. w depopulacji dotycz¹cejg³ównie etnicznych Rosjan, czy wymieraniuma³ych narodów.Obecnie realizowany przez Kreml modeletnopolityki, choæ atrakcyjny dla etnicznychRosjan, jest konfliktogenny w wymiarze we-wnêtrznym i miêdzynarodowym. Œwiadczyo tym chocia¿by zamach terrorystyczny namoskiewskim lotnisku (styczeñ 2011 r.).PP 1 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 205St¹d w Rosji nadal aktualnym pozostaje wy-zwanie wypracowania i wdro¿enia wariantuetnopolityki wyznaczaj¹cej optymalny wa-riant transformacji to¿samoœci narodoweji pañstwowej. Ma ona bowiem wartoœæ egzy-stencjaln¹ w tym polietnicznym kraju i mojejocenie warunkuje jego przetrwanie i rozwój.Wywody zawarte w poszczególnych roz-dzia³ach s¹ bogate w w¹tki polemiczne i inte-resuj¹ce spostrze¿enia teoretyczne, ujawnia-j¹ profesjonalizm i kompetencje Autoraw zakresie przedmiotowych badañ. W rezul-tacie A. Wierzbickiemu uda³o siê osi¹gn¹æzamierzone cele badawcze. Wywody zawar-te w pracy pozytywnie weryfikuj¹ tezê o ra-dykalnej zmianie paradygmatów etnopoli-tycznych na pocz¹tku XXI wieku. U podstawtej radykalnej zmiany paradygmatów tkwi³swoisty dualizm etnopolityki rosyjskiej napocz¹tku XXI wieku. Dualizm ten wyra¿a³ siêw tym, ¿e z jednej strony celem etnopolitykiby³o przywrócenie dumy narodowej (mocar-stwowej) etnicznych Rosjan i utwierdzenieich w przekonaniu, ¿e s¹ narodem pañstwo-wo (mocarstwowo) twórczym oraz noœnikiemcywilizacji rosyjskiej, z drugiej – d¹¿enie doformowania narodu politycznego (rossijskogonaroda), jako wspólnoty obywateli wszyst-kich narodowoœci, uto¿samianej z silnym pañ-stwem (mocarstwem) rosyjskim (s. 281).Realizacja projektu naukowego przedsta-wionego w monografii wymaga³a od Autorawieloletnich studiów, ogromnego wysi³kuintelektualnego i koniecznoœci rozwi¹zaniawielu problemów badawczych, w³aœciwegodoboru metod badawczych, dotarcia do nie-jednokrotnie trudno dostêpnej literatury i da-nych empirycznych.Reasumuj¹c, przyjêta przez Autora kon-cepcja, tok postêpowania badawczego i wnio-ski koñcowe œwiadcz¹ o nowatorskim cha-rakterze monografii. Dzie³o nale¿y zaliczyædo pionierskich w literaturze krajowej – istot-nie wzbogaca dotychczasowe ustalenia ba-dawcze w danym obszarze badañ.Tadeusz BODIOWarszawa206 Book reviews/Discussions PP 1 '11

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

Studia Germanica Posnaniensia

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pp/article/download/15266/15026

Andrzej Wierzbicki, Rosja: etniczność i polityka, Oficyna Wydawnicza ASPRA JR, Warszawa 2011, ss. 340.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Przegląd Politologiczny

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Studia Germanica Posnaniensia