Panek, Sylwia

  Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka  

WstępNumer „Poznańskich Studiów Polonistycznych. Serii Literackiej” zatytułowany Niezgoda buduje. Polskie spory o literaturę poświęcony jest konstruktywnemu wymiarowi polemik krytycznoliterackich. Choć bowiem przed laty wybitny polemista Karol Irzykowski [1976], badając kondycję polskiego dramatu, obwieszczał, że „Polak nie lubi się kłócić […] Nie ma poczucia sceniczności, jest tylko lepszym lub gorszym solistą”, a „chemia życia polskiego jest niedra-matyczna”, dzieje polemik krytycznoliterackich w Polsce (w tym także jego własna twórczość) wyraźnie pokazały, że to nieprawda. Przeprowadzone w artykułach składających się na ten tom rekonstrukcje wybranych polskich sporów krytycznoliterackich, będące w intencji autorów rozpraw przede wszystkim próbami odsłonięcia światopoglądowych założeń dysput o literaturze, dia-gnozują twórcze działania agonu. Sensy tekstów literackich i impli-kowanych przez nie wartości niejednokrotnie objawiają bowiem właśnie w krytycznoliterackich utarczkach swoje nowe oblicza, potwierdzając tezę Jana Błońskiego [1978], że „krytyk stale wojuje, ale rzadko zabija”. Dzieje się tak dlatego, że mimo dystansu, będą-cego czynnikiem wyjściowo organizującym strukturę polemicznej PSP SL 26.indd   7 22-02-2016   15:008 Wstępkonfrontacji, rządzi w dynamice wojen prowadzonych na słowa nieustannie dokonywana tego dystansu erozja, stanowiąca efekt zaangażowania ich uczestników. Ta gra oddalenia i zbliżenia agoni-stów rozgrywana zarówno na płaszczyźnie zabiegów retorycznych, malowniczych metafor, poetyckich chwytów, jak i – w istocie – na płaszczyźnie znaczeń, którym chwyty te są podporządkowane, buduje fascynujące piętra intertekstualności każdej okołoliterac-kiej dysputy i w efekcie jej znaczeniotwórczy potencjał. Intertekstualność ta rozgrywa się na przynajmniej trzech poziomach krytycznoliterackich debat: a) między tekstami pole-mistów odnoszących się w swoich wypowiedziach krytycznolite-rackich do siebie bezpośrednio lub pośrednio (o polemice jako „szczególnej odmianie intertekstualności” w tym właśnie znacze-niu pisał swego czasu Zbigniew Przychodniak [2001]), b) między wypowiedziami tego samego krytyka, radykalizującego lub – prze-ciwnie – korygującego w kolejnych tekstach swoje wyjściowe sta-nowisko pod wpływem argumentów oponentów sporu (byłaby to obecna w krytyce literackiej „intertekstualność wewnętrzna”, o której, w odniesieniu do poezji, pisał Edward Balcerzan [2013]), wreszcie c) między kolejnymi odsłonami, czy nawet etapami pole-mik, powtarzającymi (w różnicy [por. Deleuze 1997]) podobne struktury i interesy argumentacji, adaptowane do nowych, zwią-zanych z aktualnymi okolicznościami, warunków.Ostatnia płaszczyzna intertekstualności dysput krytycznolite-rackich pokazuje niejednokrotnie powtarzalność układów, chwy-tów, podstawowych linii napięć widocznych w kolejnych polemi-kach sensu stricto – otwieranych zazwyczaj tekstem o charakterze krytycznoliterackiego manifestu i kontynuowanych w szeregu bezpośrednich ripost i komentarzy. Zachowując swoją odrębność i specyfikę, owe komentarze w szerokiej perspektywie czasowej objawiają nieraz ukryte i głębokie podobieństwo, budując wiel-kie polemiki sensu largo (przykładem niech będą kolejne odsłony sporu o Borowskiego przypominane przez Bartłomieja Krupę w szkicu umieszczonym w niniejszym tomie czy też interpreto-wana przez Dorotę Kozicką debata o racje poezji hermetycznej, toczona od lat 90. XX w. aż do ubiegłego roku, odnawiająca awan-gardowy spór o „niezrozumialstwo”).PSP SL 26.indd   8 22-02-2016   15:009WstępKrótkie (czasem doraźne) i długie trwanie kolejnych rozdzia-łów debat literackich związane jest z ich zakorzenieniem z jed-nej strony w historii, aktualnym życiu (literackim, społecznym, politycznym), biografiach autorów tekstów literackich i samych krytyków, literaturoznawczych modach i koniunkturach, z dru-giej – w uniwersalnym potencjale wykorzystywanych w polemi-kach argumentów. Podstawowy zatem dla polemik krytycznolite-rackich gest walki (o bieżącą rację, wpisaną w porządek historii, polityki czy mody) jest również narzędziem budującym ciągłość myśli ostatecznie nieredukowalnych do towarzyszących im oko-liczności, bo stojących u podstaw ścierających się „od zawsze” w literackich debatach estetyk i światopoglądów.Jest zatem w historii sporów krytycznoliterackich (jako ele-mencie historii literatury) istotna gra napięć między porządkiem egzogenetycznym  – tam, gdzie dysputy okołoliterackie silnie wiążą sztukę słowa z polityką czy żywiołem historii (akcent na ten wymiar polemik kładą szkice Krzysztofa Fiołka, Aleksandry Budrewicz, Andrzeja Lama )  – i  porządkiem endogenetycz-nym, który poświadczają (rekonstruowane w niniejszym nume-rze przez: Agnieszkę Kwiatkowską, Lucynę Marzec, Mateusza Chmurskiego, Macieja Gorczyńskiego, Małgorzatę Gorczyńską) polemiki o gatunki, konwencje, kategorie estetyczne i style odbior-cze. Oba wymiary dysput niemal zawsze, jak pokazują autorzy rozpraw, wzajemnie się przenikają, zyskując jedynie chwilowo (w danym momencie sporu, w wybranym trybie argumentacji lub modelu retoryki) miejsca uprzywilejowane.Konstruktywny charakter polemiki krytycznoliterackiej rozu-mianej jako twórcza niezgoda, osiągany dzięki wielowymiarowej poetyce intertekstualnych splotów znaczeń, posiada jeszcze jedną rację, o której na koniec warto wspomnieć. Krytyk, jak się oka-zuje, wchodząc często w rolę ideologa, psychoterapeuty, filozofa, publicysty, dzieląc się swymi zadaniami (i ambicjami) z history-kiem literatury, historykiem idei czy kulturoznawcą, jest także (a przynajmniej bywa) – artystą. Dzieje się tak, gdyż jako „liryk literaturoznawstwa” [Błoński 1981] wcielać się może ostatecznie nie tylko w rolę badacza, wypowiadającego się o literaturze już napisanej i  tym samym  – mówiąc słowami Kazimierza Wyki PSP SL 26.indd   9 22-02-2016   15:0010 Wstęp[2000] – oceniającego życie ze stanowiska potrzeb sztuki i/lub – odwrotnie – sztukę ze stanowiska potrzeb życia, ale także twórcy, projektującego literaturę, która dopiero ma powstać. Gdy to czyni, buduje krytykę będącą w istocie „poezją w innym stanie skupienia” [Irzykowski 1976]. Sylwia PanekBibliografiaBalcerzan Edward (2013), Pochwała pamięci. Z pamięci, z lektury, Instytut Mikołowski, Mikołów.Błoński Jan (1978), Odmarsz, Wydawnictwo Literackie, Kraków.Błoński Jan (1981), Romans z tekstem, Wydawnictwo Literackie, Kraków.Deleuze Gilles (1997), Różnica i Powtórzenie, przeł. Bogdan Banasiak, Krzysztof Matuszewski, KR, Warszawa.Irzykowski Karol (1976), Słoń wśród porcelany, Wydawnictwo Literackie, Kraków.Przychodniak Zbigniew (2001), Walka o rząd dusz. Studia o literaturze i polityce Wielkiej Emigracji, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.Wyka Kazimierz (2000), Stara szuflada i inne szkice z lat 1932-1939, oprac. Maciej Urbanowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków.PSP SL 26.indd   10 22-02-2016   15:00

Wstęp

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pspsl/article/download/5084/5164

Introduction

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka