Kosman, Marceli

Polish

 Nauka i Szkolnictwo Wyższe 

Przegląd „książek/Dyskusje
DOI : 10.14746/pp.2015.20.4.16
Bronisław Władysław Pasierb, Historyk wobec dylematów polskich i włas­
nych. Przyczynki i szkice, Oficyna Wydawnicza ATUT -  Wrocławskie Wy­
dawnictwo Oświatowe, Wrocław 2014, ss. 355.
W opublikowanym przez Uniwersytet Zielonogórski wydawnictwie jubileuszowym, które 
przed laty upamiętniło siedemdziesięciolecie urodzin autora, Czesław Osękowski napisał: „Droga 
życiowa i naukowa profesora Bronisława Pasierba niemal jak kalka nakłada się na skomplikowane 
dzieje Polski w XX wieku. W jego życiu jak w soczewce kumulują i odzwierciedlają się wzloty 
i upadki państwowości polskiej związane m.in. z drugą wojną światową i jej następstwami, kilku­
dziesięcioletnim powojennym brakiem suwerenności państwowej i jej odzyskaniem po 1989 roku. 
Dzielił los milionów Polaków żyjących na Kresach Wschodnich. Jako dziecko sześć lat spędził na 
Syberii, po wojnie nie mógł powrócić w rodzinne strony, stąd też wraz z rodzicami osiadł na tzw. 
Ziemiach Odzyskanych na Dolnym Śląsku. Dalej jego losy toczyły się typowo. Wyrównanie za­
ległości wykształcenia z lat wojny na poziomie szkoły podstawowej, szkoła średnia i w końcu stu­
dia na Uniwersytecie Wrocławskim” (Studia politologiczne i historyczne. Księga jubileuszowa 
dedykowana Profesorowi Bronisławowi Pasierbowi, Zielona Góra 2005, s. 9).
Urodzony na pięć lat przed wybuchem drugiej wojny światowej w okolicach historycznego 
Zbaraża wzrastał w atmosferze sienkiewiczowskiej wizji Kresów (rodzina świeżo przybyła tam 
wraz z falą osadników -  kolonistów z Małopolski), zanim zasilił szeregi entuzjastów Ogniem 
i mieczem jako sześciolatek doznał wraz z najbliższymi losu zesłańców i na Syberii przeszedł 
w przyspieszonym tempie edukację polityczną, zaś po sześciu latach dane ubyło znaleźć się w no­
wej małej ojczyźnie, którą stał się Dolny Śląsk. Tam edukacja życiowa została pogłębiona przez 
wejście w sferę badawczą, kiedy po studiach historycznych na Uniwersytecie Wrocławskim, z któ­
rym -  choć nie od razu -  związał się po obronie pracy doktorskiej jako adiunkt, docent i profesor, 
by na swej Alma Mater z czasem pełnić godność dziekana.
Ta droga na zachód poprzez deportację przypomina losy wielu rodaków, w tym patrona 
młodych pokoleń politologów polskich i seniora tej dyscypliny w Poznaniu, Czesława Mojsiewi- 
cza. Dziś Bronisław Pasierb sam jest jej seniorem w środowisku wrocławskim, choć swe miejsce 
w nauce i dydaktyce akademickiej zaznaczył nie tylko tam, ale również na uniwersytecie w Zielo­
nej Górze, a także w Poznaniu (Wyższa Szkoła Zarządzenia i Bankowości). Na temat jego doko­
nań pisałem szerzej w szkicu jubileuszowym na łamach organu tej uczelni („Forum Naukowe” 
R. XI nr 5/21, Prace Historyczno-Politologiczne, Poznań 2006, s. 201-204). Toteż tę część tekstu 
zakończę konkluzją, że droga wrocławskiego badacza do politologii prowadziła -  nie jego jednego 
w pokoleniu z lat międzywojennych -  od doświadczeń życiowych i przymusowej zmiany małej 
polskiej ojczyzny poprzez zesłanie na nową w zmienionych granicach i historiografię. Bogate do­
świadczenie życiowe pozwoliło spojrzeć na tę dyscyplinę w sposób pogłębiony, co powinni sobie 
uświadamiać politolodzy z najmłodszej dziś generacji.
W opublikowanej za czterdziestolecie 1964-2004 bibliografii prac B. Pasierba (liczy ona 
355 pozycji) wiele miejsca zajmuje tematyka kresowa, choć ze zrozumiałych względów ziemie 
utracone początkowo nie są eksponowane, a jeśli to teksty im poświęcone zostały opatrzone zaka­
muflowanymi tytułami (względy cenzuralne), natomiast czołowe miejsce zajmują ziemie odzyskane 
i procesy repolonizacyjne na Dolnym Śląsku. Natomiast w opublikowanym na swe osiemdziesię­
ciolecie tomie przyczynków i szkiców Historyk wobec dylematów polskich i własnych, mającym 
w znacznym stopniu charakter autobiograficzno-rozrachunkowy (rozmowy z sobą samym
222 Book reviews/Discussions PP 4 '15
i współczesnymi) Autor nie jest skrępowany owymi ograniczeniami, a jego myśl najczęściej kie- 
rująsię ku Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1939r. (1945). Specjalne miejsce zajmują starania
0 utworzenie studiów politologicznych na Uniwersytecie Wrocławskim. Symboliczne znaczenie 
ma dedykacja: „Tym, którzy nie wrócili z Syberii”, opatrzona ilustracją przedstawiającą gromadę 
około czterdziestu wygnańców przy świeżym grobie z krzyżem (zdjęcie z pogrzebu Rozalii Zawa­
dy w miejscowości Ozierki, rejon Tabory, obłast swierdłowskaja -  rok 1942 lub 1941, jak wyjaś­
nia Autor, z którego zbiorów fotografia pochodzi).
Wybór tekstów, które w ostatnich latach zostały opublikowane w pracach zbiorowych, a uka­
zały się przeważnie w wersji poszerzonej i przeredagowanej, poprzedza Słowo wstępne poświęco­
ne w znacznym stopniu sześćdziesięcioleciu związków Autora z Wrocławiem, uniwersytetem
1 ludziom rozpoczynającym wraz z nim studia na kierunku historia -  wymienia kilkanaście zapa­
miętanych nazwisk, osobno wspomina trzech zmarłych przed kilku laty kolegów. Specjalne miejsce 
poświęca swoim mistrzom (Henryk Zieliński i Marian Orzechowski) oraz profesorowi Wojcie­
chowi Wrzesińskiemu (1934-2013), swemu rówieśnikowi, który towarzyszył genezie książki. 
Składa się ona z trzech części: I. Polskie rozterki (s. 19-116), II. „Wśród serdecznych przyja­
ciół...” (s. 119-238), III. Kręte ścieżki życia (s. 239-338). Całość zamyka Przesłanie, indeks oso­
bowy oraz Nota o autorze.
Część pierwsza ma charakter historycznych refleksji na temat korzeni współczesności, a otwie­
ra ją  Debata nad europejską orientacją, po raz pierwszy opublikowana w 1996 r. w tomie
0 współczesnej polskiej myśli politycznej. Autor rozpoczyna spojrzeniem na przełomowy swą 
symboliką rok 1989 i kończy uwagami dotyczącymi wiosny roku następnego, a więc początkowej 
fazy prezydentury Wojciecha Jaruzelskiego i premierostwa Tadeusza Mazowieckiego, kiedy poli­
tyką zagraniczną kierował Krzysztof Skubiszewski. Wykład koncentruje się na stosunkach Rze­
czypospolitej z Republiką Federalną Niemiec, przy czym B. Pasierb w syntetycznym obrazie 
ukazuje wkład w jej kształtowanie przez pokolenie reprezentujące różne siły, które łączyło inteli­
gentne spojrzenie na miejsce państwa w Europie, uwolnione całkiem niedawno od podległości wo­
bec Kremla, skierowane ku związkom z zachodnią częścią Starego Kontynentu. Stąd obok Adama 
Michnika wiele uwagi poświęca myśli politycznej młodej ówczesnej Lewicy w osobach Józefa 
Oleksego i Włodzimierza Cimoszewicza. Tekst mimo upływu czasu zachował swą aktualność
1 warto polecić -  dla celów kształcących -  jego lekturę tym, którzy dzisiaj zaliczają się do tzw. elity 
politycznej. Odwołując się m.in. do konstatacji takich badaczy, jak Jerzy Jedlicki, Wiesław 
Władyka i Anna Wolff-Powęska, a także reprezentująca starsze pokolenie Celina Bobińska, zadaje 
-jako  historyk czasów najnowszych, a zarazem politolog -  pytanie dotyczące początków kształto­
wania się nowej polityki europejskiej RP:
„Jaki był jej start w roku 1989? Jaki bagaż doświadczeń ciążył na sposobie myśleniajej twórców, co 
musiało się stać, że możliwe było otwarte myślenie na ten temat? Polska ma bogate i różnorodne 
doświadczenie w postrzeganiu Europy. Osiąjej zainteresowań pozostały stosunki z podzielonymi 
Niemcami i wschodnim mocarstwem atomowym -  ZSRR” (s. 23).
Przy tej okazji zauważmy, że dzisiejsza propaganda z uporem godnym lepszej sprawy, wbrew 
utrwalonemu piśmiennictwu, wprowadzając zamęt do piśmiennictwa, usiłuje przechrzcić ZSRR 
a ZSRS (Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich), wraz z pochodnymi, jak KPZR na 
KPZS. Cui bono? Nawiasem mówiąc, może warto byłoby w omawianym rozdziale poświęcić 
choćby zdanie na rolę Wojciecha Jaruzelskiego w przełomowym momencie uregulowania napię­
tych stosunków granicznych między (jeszcze) PRL i NRD?
Wśród polskich rozterek dalej Autor zamieścił studia O polskiej geopolityce, W sidłach wiel­
kiej polityki oraz W Paryżu i Rydze, przypominające zasłużone dla czasów odbudowy państwowo­
ści postacie z okresu międzywojennego. W części drugiej przypomniał fragmenty dziejów z czasu 
drugiej wojny światowej, o których obok jej przypomnianego wcześniej nagłówka, mówią tytuły 
rozdziałów: Zmowa sąsiadów, Listy z  „niesławnej wojny”, „Niewygodny świadek”, „Sowierszen- 
no sekretno” oraz Wizje rzeczoznawców. Część trzecia zajmuje miejsce między osobistymi i ro­
PP4 '15 Przegląd książek/Dyskusje 223
dzinnymi wspomnieniami mieszkańca Kresów Wschodnich z czasów okupacji (Na żołnierskim 
szlaku), szkicu o zesłańczych losach Bronisława Piłsudskiego ( “ObywatelSachalina”), pamiętni­
karską relacją o budowie wrocławskiej politologii, która zamyka prezentowany tom (Gorzki smak 
służby), a doskonale udokumentowanym studium na temat współczesnych kontrowersji wokół Le­
gendy Kresów. Z jego tezami mogliśmy się zapoznać przed kilku laty podczas konferencji zorgani­
zowanej przez Zakład Kultury Politycznej na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa 
UAM, a z całością w publikacji zbiorowej o Wielkich rocznicach w dyskursie politycznym i pamię­
ci społecznej (Poznań 2011, s. 31-48). Do kontrowersyjnych, w tym skrajnie polemicznych 
głosów badaczy krajowych i zagranicznych Autor podchodzi z godnym uznania umiarem. Tekst 
ten zajmuje ważne miejsce w badaniach nad polską granicą wschodnią w minionym tysiącleciu
i stanowi ważny przyczynek do podbudowy dla przyszłej jej pełnej syntezy.
Zbiór studiów Bronisława Pasierba można bez przesady zaliczyć do klasyki polskiej literatury 
politologicznej, a zarazem do wkładu jej Autora w rozwój tej dyscypliny w drugiej połowie XX
i na początku XXI wieku.
Marceli KOSMAN
Poznań



Bronisław Władysław Pasierb, Historyk wobec dylematów polskich i własnych. Przyczynki i szkice, Oficyna Wydawnicza ATUT - Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2014, ss. 355.

  Przegląd Politologiczny  

Przegląd „książek/DyskusjeDOI : 10.14746/pp.2015.20.4.16Bronisław Władysław Pasierb, Historyk wobec dylematów polskich i włas­nych. Przyczynki i szkice, Oficyna Wydawnicza ATUT -  Wrocławskie Wy­dawnictwo Oświatowe, Wrocław 2014, ss. 355.W opublikowanym przez Uniwersytet Zielonogórski wydawnictwie jubileuszowym, które przed laty upamiętniło siedemdziesięciolecie urodzin autora, Czesław Osękowski napisał: „Droga życiowa i naukowa profesora Bronisława Pasierba niemal jak kalka nakłada się na skomplikowane dzieje Polski w XX wieku. W jego życiu jak w soczewce kumulują i odzwierciedlają się wzloty i upadki państwowości polskiej związane m.in. z drugą wojną światową i jej następstwami, kilku­dziesięcioletnim powojennym brakiem suwerenności państwowej i jej odzyskaniem po 1989 roku. Dzielił los milionów Polaków żyjących na Kresach Wschodnich. Jako dziecko sześć lat spędził na Syberii, po wojnie nie mógł powrócić w rodzinne strony, stąd też wraz z rodzicami osiadł na tzw. Ziemiach Odzyskanych na Dolnym Śląsku. Dalej jego losy toczyły się typowo. Wyrównanie za­ległości wykształcenia z lat wojny na poziomie szkoły podstawowej, szkoła średnia i w końcu stu­dia na Uniwersytecie Wrocławskim” (Studia politologiczne i historyczne. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Bronisławowi Pasierbowi, Zielona Góra 2005, s. 9).Urodzony na pięć lat przed wybuchem drugiej wojny światowej w okolicach historycznego Zbaraża wzrastał w atmosferze sienkiewiczowskiej wizji Kresów (rodzina świeżo przybyła tam wraz z falą osadników -  kolonistów z Małopolski), zanim zasilił szeregi entuzjastów Ogniem i mieczem jako sześciolatek doznał wraz z najbliższymi losu zesłańców i na Syberii przeszedł w przyspieszonym tempie edukację polityczną, zaś po sześciu latach dane ubyło znaleźć się w no­wej małej ojczyźnie, którą stał się Dolny Śląsk. Tam edukacja życiowa została pogłębiona przez wejście w sferę badawczą, kiedy po studiach historycznych na Uniwersytecie Wrocławskim, z któ­rym -  choć nie od razu -  związał się po obronie pracy doktorskiej jako adiunkt, docent i profesor, by na swej Alma Mater z czasem pełnić godność dziekana.Ta droga na zachód poprzez deportację przypomina losy wielu rodaków, w tym patrona młodych pokoleń politologów polskich i seniora tej dyscypliny w Poznaniu, Czesława Mojsiewi- cza. Dziś Bronisław Pasierb sam jest jej seniorem w środowisku wrocławskim, choć swe miejsce w nauce i dydaktyce akademickiej zaznaczył nie tylko tam, ale również na uniwersytecie w Zielo­nej Górze, a także w Poznaniu (Wyższa Szkoła Zarządzenia i Bankowości). Na temat jego doko­nań pisałem szerzej w szkicu jubileuszowym na łamach organu tej uczelni („Forum Naukowe” R. XI nr 5/21, Prace Historyczno-Politologiczne, Poznań 2006, s. 201-204). Toteż tę część tekstu zakończę konkluzją, że droga wrocławskiego badacza do politologii prowadziła -  nie jego jednego w pokoleniu z lat międzywojennych -  od doświadczeń życiowych i przymusowej zmiany małej polskiej ojczyzny poprzez zesłanie na nową w zmienionych granicach i historiografię. Bogate do­świadczenie życiowe pozwoliło spojrzeć na tę dyscyplinę w sposób pogłębiony, co powinni sobie uświadamiać politolodzy z najmłodszej dziś generacji.W opublikowanej za czterdziestolecie 1964-2004 bibliografii prac B. Pasierba (liczy ona 355 pozycji) wiele miejsca zajmuje tematyka kresowa, choć ze zrozumiałych względów ziemie utracone początkowo nie są eksponowane, a jeśli to teksty im poświęcone zostały opatrzone zaka­muflowanymi tytułami (względy cenzuralne), natomiast czołowe miejsce zajmują ziemie odzyskane i procesy repolonizacyjne na Dolnym Śląsku. Natomiast w opublikowanym na swe osiemdziesię­ciolecie tomie przyczynków i szkiców Historyk wobec dylematów polskich i własnych, mającym w znacznym stopniu charakter autobiograficzno-rozrachunkowy (rozmowy z sobą samym222 Book reviews/Discussions PP 4 '15i współczesnymi) Autor nie jest skrępowany owymi ograniczeniami, a jego myśl najczęściej kie- rująsię ku Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1939r. (1945). Specjalne miejsce zajmują starania0 utworzenie studiów politologicznych na Uniwersytecie Wrocławskim. Symboliczne znaczenie ma dedykacja: „Tym, którzy nie wrócili z Syberii”, opatrzona ilustracją przedstawiającą gromadę około czterdziestu wygnańców przy świeżym grobie z krzyżem (zdjęcie z pogrzebu Rozalii Zawa­dy w miejscowości Ozierki, rejon Tabory, obłast swierdłowskaja -  rok 1942 lub 1941, jak wyjaś­nia Autor, z którego zbiorów fotografia pochodzi).Wybór tekstów, które w ostatnich latach zostały opublikowane w pracach zbiorowych, a uka­zały się przeważnie w wersji poszerzonej i przeredagowanej, poprzedza Słowo wstępne poświęco­ne w znacznym stopniu sześćdziesięcioleciu związków Autora z Wrocławiem, uniwersytetem1 ludziom rozpoczynającym wraz z nim studia na kierunku historia -  wymienia kilkanaście zapa­miętanych nazwisk, osobno wspomina trzech zmarłych przed kilku laty kolegów. Specjalne miejsce poświęca swoim mistrzom (Henryk Zieliński i Marian Orzechowski) oraz profesorowi Wojcie­chowi Wrzesińskiemu (1934-2013), swemu rówieśnikowi, który towarzyszył genezie książki. Składa się ona z trzech części: I. Polskie rozterki (s. 19-116), II. „Wśród serdecznych przyja­ciół...” (s. 119-238), III. Kręte ścieżki życia (s. 239-338). Całość zamyka Przesłanie, indeks oso­bowy oraz Nota o autorze.Część pierwsza ma charakter historycznych refleksji na temat korzeni współczesności, a otwie­ra ją  Debata nad europejską orientacją, po raz pierwszy opublikowana w 1996 r. w tomie0 współczesnej polskiej myśli politycznej. Autor rozpoczyna spojrzeniem na przełomowy swą symboliką rok 1989 i kończy uwagami dotyczącymi wiosny roku następnego, a więc początkowej fazy prezydentury Wojciecha Jaruzelskiego i premierostwa Tadeusza Mazowieckiego, kiedy poli­tyką zagraniczną kierował Krzysztof Skubiszewski. Wykład koncentruje się na stosunkach Rze­czypospolitej z Republiką Federalną Niemiec, przy czym B. Pasierb w syntetycznym obrazie ukazuje wkład w jej kształtowanie przez pokolenie reprezentujące różne siły, które łączyło inteli­gentne spojrzenie na miejsce państwa w Europie, uwolnione całkiem niedawno od podległości wo­bec Kremla, skierowane ku związkom z zachodnią częścią Starego Kontynentu. Stąd obok Adama Michnika wiele uwagi poświęca myśli politycznej młodej ówczesnej Lewicy w osobach Józefa Oleksego i Włodzimierza Cimoszewicza. Tekst mimo upływu czasu zachował swą aktualność1 warto polecić -  dla celów kształcących -  jego lekturę tym, którzy dzisiaj zaliczają się do tzw. elity politycznej. Odwołując się m.in. do konstatacji takich badaczy, jak Jerzy Jedlicki, Wiesław Władyka i Anna Wolff-Powęska, a także reprezentująca starsze pokolenie Celina Bobińska, zadaje -jako  historyk czasów najnowszych, a zarazem politolog -  pytanie dotyczące początków kształto­wania się nowej polityki europejskiej RP:„Jaki był jej start w roku 1989? Jaki bagaż doświadczeń ciążył na sposobie myśleniajej twórców, co musiało się stać, że możliwe było otwarte myślenie na ten temat? Polska ma bogate i różnorodne doświadczenie w postrzeganiu Europy. Osiąjej zainteresowań pozostały stosunki z podzielonymi Niemcami i wschodnim mocarstwem atomowym -  ZSRR” (s. 23).Przy tej okazji zauważmy, że dzisiejsza propaganda z uporem godnym lepszej sprawy, wbrew utrwalonemu piśmiennictwu, wprowadzając zamęt do piśmiennictwa, usiłuje przechrzcić ZSRR a ZSRS (Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich), wraz z pochodnymi, jak KPZR na KPZS. Cui bono? Nawiasem mówiąc, może warto byłoby w omawianym rozdziale poświęcić choćby zdanie na rolę Wojciecha Jaruzelskiego w przełomowym momencie uregulowania napię­tych stosunków granicznych między (jeszcze) PRL i NRD?Wśród polskich rozterek dalej Autor zamieścił studia O polskiej geopolityce, W sidłach wiel­kiej polityki oraz W Paryżu i Rydze, przypominające zasłużone dla czasów odbudowy państwowo­ści postacie z okresu międzywojennego. W części drugiej przypomniał fragmenty dziejów z czasu drugiej wojny światowej, o których obok jej przypomnianego wcześniej nagłówka, mówią tytuły rozdziałów: Zmowa sąsiadów, Listy z  „niesławnej wojny”, „Niewygodny świadek”, „Sowierszen- no sekretno” oraz Wizje rzeczoznawców. Część trzecia zajmuje miejsce między osobistymi i ro­PP4 '15 Przegląd książek/Dyskusje 223dzinnymi wspomnieniami mieszkańca Kresów Wschodnich z czasów okupacji (Na żołnierskim szlaku), szkicu o zesłańczych losach Bronisława Piłsudskiego ( “ObywatelSachalina”), pamiętni­karską relacją o budowie wrocławskiej politologii, która zamyka prezentowany tom (Gorzki smak służby), a doskonale udokumentowanym studium na temat współczesnych kontrowersji wokół Le­gendy Kresów. Z jego tezami mogliśmy się zapoznać przed kilku laty podczas konferencji zorgani­zowanej przez Zakład Kultury Politycznej na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM, a z całością w publikacji zbiorowej o Wielkich rocznicach w dyskursie politycznym i pamię­ci społecznej (Poznań 2011, s. 31-48). Do kontrowersyjnych, w tym skrajnie polemicznych głosów badaczy krajowych i zagranicznych Autor podchodzi z godnym uznania umiarem. Tekst ten zajmuje ważne miejsce w badaniach nad polską granicą wschodnią w minionym tysiącleciui stanowi ważny przyczynek do podbudowy dla przyszłej jej pełnej syntezy.Zbiór studiów Bronisława Pasierba można bez przesady zaliczyć do klasyki polskiej literatury politologicznej, a zarazem do wkładu jej Autora w rozwój tej dyscypliny w drugiej połowie XXi na początku XXI wieku.Marceli KOSMANPoznań

Studia Germanica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pp/article/download/5565/5646

Bronisław Władysław Pasierb, Historyk wobec dylematów polskich i własnych. Przyczynki i szkice, Oficyna Wydawnicza ATUT - Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2014, ss. 355.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Przegląd Politologiczny

Studia Germanica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Bronisław Władysław Pasierb, Historyk wobec dylematów polskich i własnych. Przyczynki i szkice, Oficyna Wydawnicza ATUT - Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2014, ss. 355.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Przegląd Politologiczny

Studia Germanica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w