Nowicka, Daria

Polonistyka. Innowacje

151Ostatnimi czasy w szeroko pojmowanej literaturze, eseistyce, prozie poetyckiej, a także dramaturgii coraz więcej miejsca zajmuje zwierzęca perspektywa ‒ pisarz-animalista, przybliżając świat najmniejszych i naj-większych stworzeń, na nowo definiuje obserwację i historię oka. W powie-ściach, reportażach, opowiadaniach, esejach, a przede wszystkim w poezji ujawnia się ten rodzaj pierwotnej natury, w której do głosu dochodzi to początkowe istnienie, życie pra-ptaków. Pisanie staje się wtedy animalną obserwacją zyskującą coraz nowe wymiary i perspektywy. Jest ona (obser-wacja) wzajemnością spojrzeń, próbą (od)budowania relacji człowiek-zwie-rzę, łączy się z opieką, ale też z ocalającą pamięcią. Opisowi towarzyszy wówczas rodzaj przeczucia ornitologa-humanisty, który tekst łączy z lot-nym kluczem ‒ mówiąc jednocześnie o trwaniu w interpretacyjnym zwie-rzeniu. Te momenty, ptasiego posłyszenia, bliskie również poetyckim fra-zom Jerzego Ficowskiego – poety leśnej i łąkowej przyrody – takim, jak „gościńce ptaków”, „odlatują do krajów zaziemskich” (Odlot wieszaków); „przyfruwają z alfabetów” (Pismo obrazkowe), tym silniej wybrzmiały w ornitologicznych zapisach Stanisława Łubieńskiego, ujawniających się już w drugim rozdziale książki zatytułowanym Jastrząb Chełmońskiego:Lecą początkowo bezładnie w kupie, ale po chwili już formują rozciągnięty, zawiły hieroglif. A może to całe zdanie w nieznanym mi alfabecie?Odczytywanie ptasich znaków, towarzyszenie im w lotnej drodze, obserwacja niespieszna, niewymuszająca, ten szczególny rodzaj chroniącej pamięci, świat rodzący się w dziecięcej wyobraźni, owa zdolność do prze-kroczenia granic między człowiekiem a zwierzęciem, towarzyszyły auto-rowi już w młodym wieku. Łubieński zwraca uwagę, że czas zmienia jednak postrzeganie, sprawia, że człowiek traci tę pierwotną wrażliwość na naturę, O literackich lullulach Stanisława Łubieńskiego. Wokół ptasich melancholii [Stanisław Łubieński, Dwanaście srok za ogon, Wydawnictwo Czarne]Daria Nowicka Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w PoznaniuPolonistyka. Innowacje Numer 5, 2017 DOI: 10.14746/pi.2017.1.5.12152Daria NowickaPolonistyka. InnowacjeNumer 5, 2017jednocześnie oddalając się od języka zwierząt. W tym dysonansie ‒ trwa-niu między pamięcią o zwierzęciu a ograniczonym widzeniem, pojawia się potrzeba powrotu do tego, co pradaleko, jak nazwał ten stan Jerzy Ficowski. W tej formule poety mieści się właśnie owa pierwotna obserwacja, od której Stanisław Łubieński rozpoczyna swój „list polecający”. Swoje powroty do ornitologii, towarzyszące im poszukiwania i kształtowanie optyki nowego widzenia, autor nazywa referencjami. Referencje Łubieńskiego są przede wszystkim tym, co powraca, co może się powtórzyć (re-), to również wie-lość ptasich perspektyw, odniesienie do nieustannej obserwacji, ale też prawo do pierwszego, jeszcze nieokreślonego poznawania życia ptaków, to wreszcie także fragmenty poezji i esejów. Bo referencyjność ptaków zjawia się u Łubieńskiego przez słowa.  Czytanie Dwunastu srok za ogon ‒ książki-przewodnika, książki wędru-jącej, książki zdecydowanie lotnej rozpoczyna się od wielokierunkowej wyobraźni. Po pierwsze, jest to wyobraźnia przekraczająca w pewnym sen-sie albumowe wizerunki ptaków ‒ pojawią się bowiem głosy, czułości, wraż-liwości, rodzaj rozdwojenia obserwatora, który swoje istnienie od początku zaznacza w byciu między ecce animalia a ecce homo. Ten gest Łubieńskiego ukazujący trwanie między tym, co ludzkie, poznane, stałe i powtarzające się, a tym, co zwierzęce, co nadal pozostaje poza sferą przekonania, nie-jako osobne i obce, staje się istotny w kontekście odwróconej historii oka. Wiąże się ona z drugim rozumieniem wyobraźni u Łubieńskiego ‒ to per-spektywa wyraźnie ptasia, w której nie tylko zwierzę jest (pod)glądane, ale przede wszystkim świat zyskuje nowy wymiar, będąc poznawanym oczami bocianów, lulluli, wróbli, żurawi, rudzików, gęsi, szlamników, puszczyków, pustułek, bogatek, modraszek... Ten rodzaj przybliżania światów, wyobraź-nia ptasiego oka otwiera przed czytelnikiem nie tylko horyzont lotu, drogi czy powietrza. Wskazuje przede wszystkim na świadomy gest autorski ‒ Łubieński tworzy bowiem etymologiczną i filozoficzną biografię ptaków.  Powracając jeszcze do kategorii wyobraźni, wielokrotnie uobecniającej się w książce Łubieńskiego, ma ona także charakter imaginacji poetyckiej, co przejawia się w stylu autora, w ptasiej zdolności do fantazjowania, jak również podczas odkrywania mitologicznych i symbolicznych początków zwierząt w historii starożytnej Grecji. Ptak u Łubieńskiego zdaje się rucho-mym symbolem wpisanym w kulturę, ale też historię znikania.Wielokierunkowość spojrzeń może stać się formułą określającą istotę książki Stanisława Łubieńskiego. Autor spogląda bowiem na ptaki z wielu perspektyw, począwszy od rysu historycznego, kiedy przywołuje, zesta-wia i porównuje ze sobą pierwsze badania i zapisane obserwacje zwierząt dokonane zarówno przez brytyjskich, angielskich, jak i polskich uczonych. Wspomina o procesie i zmianach, jakie w obrębie postrzegania i widzenia dokonały się na przestrzeni lat, co doprowadziło do odróżnienia obserwa-cji od patrzenia, oglądania, a także do empatycznego widzenia. Łubieński zdaje się pokazywać, czym jest przedstawienie, a czym ptasia reprezentacja. 153O literackich lullulach Stanisława Łubieńskiego. Wokół ptasich melancholii...Polonistyka. InnowacjeNumer 5, 2017Wyraża to przez dyskretną interdyscyplinarność języków i dziedzin, jakie odkrywa w ornitologicznych opisach. Dzieje się tak również za sprawą wni-kliwej lektury poprzedników. Autor szczególnie zwraca uwagę na atlas Larsa Jonssona, który uznaje za podstawowe kompendium obserwatorów ptaków. Łubieński przywołuje istotne dla kontekstu relacji zwierzę-człowiek zdarze-nie związane z powyższym przewodnikiem. Poszukując razem z kolegami informacji o budowie ciała świstunki leśnej, próbując znaleźć odpowiedź na pytanie, czy ptak w swej budowie jest podobny do człowieka, odnajduje u Jonssona przymiotnik „barczysty”, który nie odpowiada jednak ludzkiej anatomii. Łubieński zapisuje wtedy, że potrzeba prawdziwego, naturalnego spojrzenia. Odnajduje je przede wszystkim w znacznie wcześniejszych Ptakach ziem polskich Jana Sokołowskiego, a pokrewieństwo z tym autorem zdradza właśnie, poszukując „ludowych interpretacji głosów”. Sokołowski próbował oddać język ptaków w ludzkim alfabecie, kiedy na przykład mewa srebrzysta krzyczała na kartach jego atlasu kjaukjaukjaukjaukjaukkajkja. Dzięki temu zapisana została domniemana emocjonalność ptaków ‒ ich krzyki, chichoty, zawołania czy także pomilczenia. Ten przestrzenny i cza-sowy dialog ornitologów sprawia, że formuła ptasiego głosu, zaznaczona u Łubieńskiego, zyskuje konkretne uzasadnienie.Onomatopeiczność charakterystyczna także dla poetyki Dwunastu srok za ogon pozostaje jednym z wymiarów ptasiej perspektywy. Łubieński- -obserwator zdaje się być wrażliwy również na zwierzęce echolalie. Ptaki nazywa istotami melancholijnymi, czasem też smutnymi śpiewakami. Wszystko to wynika przede wszystkim z czytania i widzenia ich w perspek-tywie filozoficznej, muzycznej, filmowej oraz malarsko-literackiej. Temu pierwszemu czytaniu patronuje Arystoteles, o którym Łubieński pisze: uważał, że jaskółki i jastrzębie kryją się przed chłodem w jaskiniach, skąd wyla-tują obudzone wiosennym ciepłem. Podejrzewano, że kukułka na zimę zamienia się w krogulca. (Czy dlatego, że oba gatunki mają podobny, niebieskawy odcień piór i charakterystyczne prążki na piersi?) (s. 33).Filozofia przyrody pojawiająca się w książce Łubieńskiego nie jest przy-padkowa. Jest – owszem – fragmentaryczna, kontekstowa, czasem też inci-pitowa, ma skłonić odbiorcę do poszerzania własnej perspektywy odbioru. Jednak jej zmienność, wiąże się przede wszystkim z synestezyjnością wyobraźni Łubieńskiego, mającego zdolność do tworzenia korespondencyj-nego języka. Istotą jego książki jest podwójność. Autor, tworząc eseje kultu-rowe i filozoficzne, po pierwsze wskazuje na potrzebę postrzegania ptaków w szerszej perspektywie, zwraca uwagę na konieczność zmiany myślenia: wyłącznie przedmiotowego, dostrzeżenia w ptakach podmiotów, uczestni-ków i w pewnym sensie także świadków codziennych zdarzeń. Zwierzę jest obecne. Ta podwójność Łubieńskiego wyraża się również w wiedzy ornito-logicznej, jaką posiada autor. Wyraża się ona w pewnego rodzaju przeczu-ciu, ale i w kreowaniu w literaturze animalnego języka – bezpośredniego, 154Daria NowickaPolonistyka. InnowacjeNumer 5, 2017empatycznego, onopatopeicznego. Wspomina o zranieniu, opuszczeniu, porzuceniu czy kalectwie ptaków, czego źródeł dopatruje się w działaniu człowieka. Autor nazywa to odlotem, znikaniem ptaków wędrownych i nie-pokojem migracyjnym. W eseju Ostatnia wieczerza François Mitteranda autor powołuje się na artykuł Jonathana Franzena Koniec pieśni, który został opublikowany kilka lat temu w „National Geographic”. Tekst opisu-jący rzeź ptaków wędrujących przez rejon Morza Śródziemnego ukazuje dramat, jaki dotyka człowieka i zwierzę. Polowanie na ptaki, będące cza-sem jedynym źródłem utrzymania rodziny, kłóci się z kondycją człowieka wrażliwego na los zwierząt. Tutaj próba rozmowy wielu podmiotów i stron nie zawsze skutkuje ochroną tych najmniejszych, bezmownych stwo-rzeń. W tym fragmencie Łubieński odkrywa nieustający problem relacji wolności i poddaństwa.W świecie nieustannych zagrożeń i zależności ratunkiem i ocaleniem staje się poszukiwanie ptasiej wrażliwości, ptasiego utrwalenia w tekście, w poezji. Co warte zauważenia, kategoria tekstu traktowana jest przez Łubieńskiego bardzo szeroko. Autor wiele uwagi poświęca malarstwu, przede wszystkim twórczości Chełmońskiego, zajmując się nią w osobnym eseju (Jastrząb Chełmońskiego). Malarz pojawia się w Dwunastu srokach za ogon w kontekście artyzmu i kolorystycznego wyczulenia: jego szaro-niebieskie, osobliwe, obrazy ukazują ptaki w różnych pozycjach, w ruchu i statycznie. Istotny pozostaje sam gest malarski Chełmońskiego, dzięki któremu postać przedstawiona na obrazie nie jest przypadkowa, prze-ciwnie, świadczy o animalnym wyczuleniu. Przywołaniem twórczości Chełmońskiego Łubieński inicjuje posthumanistyczne rozważania. Autor dąży przede wszystkim do prostoty w odczytywaniu obrazów, nazywając ukazane na nich detale. Obraz nie służy wyłącznie do czytania kulturowego czy symbolicznego. Jawi się głównie jako przypomnienie ptasich gatun-ków, zjawisk, utrwalenie konkretnej chwili. Obraz jest przedstawieniem, zapisem czasownikowym. W czytaniu obrazów Chełmońskiego dla autora Dwunastu srok… ważne staje się samo zauważenie zwierząt. Ten moment wyczulonego oka łączy się z warsztatem pisarskim autora.Styl Łubieńskiego przypomina ptasią bliskość zapisaną w wierszach. Jednym z twórców nowego widzenia, poetą-ptasiarzem czyni autor między innymi Ryszarda Kapuścińskiego, autora Pliszki górskiej, wiersza w całości zbudowanego z cytatu z atlasu ornitologicznego:Pliszka górska ma ładne upierzenie podgardle czarne skrzydła ciemnobrązowe dziób czarnyżyje nad potokami zwraca uwagę swą ruchliwością i nieustannym śpiewem 155O literackich lullulach Stanisława Łubieńskiego. Wokół ptasich melancholii...Polonistyka. InnowacjeNumer 5, 2017tsissis tsissis tsier tsissis (...)Kapuściński uruchamia całą ptasią i imaginacyjną percepcję, będą-cą komponentem twórczości również innych autorów, przede wszystkim Jerzego Ficowskiego, autora Praptaka ‒ stracha na wrony, Pisma obraz-kowego a także Pieśni Papuszy. Kontekstualne czytanie takich utworow, do czego w pośrednim stopniu zachęca lektura Łubieńskiego, rozszerza perspektywę angielskiego birdwatching. To jedno z tych słów o poetyckim potencjale, które Łubieński czyta wielokierunkowo. To rodzaj najbardziej bezpośredniego doświadczenia zwierzęcia, trwania w cichej obecności. Moment, w którym zwierzę daje się poznać jako podmiot, stworzenie wy-magające innego zauważenia i ludzkiej opieki. Jednocześnie obserwacja to umiejętność zaprzestania oglądania, wyco-fanie się z intymności zwierzęcej. Ten rodzaj pustki, którą może wywoływać natychmiastowe, naglące odejście człowieka. Prowadzi to do zwrotnego widzenia, historycznego i humanistycznego zadziwienia. Czasem istnieje potrzeba, żeby to człowiek, nie zwierzę, jako pierwszy wycofał się z relacji wzajemnego obcowania.Ta odwrócona, a może odwracająca się, perspektywa widzenia domaga się jednak rozszerzenia kategorii autora. A wie o tym przede wszystkim i na samym początku obserwujące dziecko, które każdemu zwierzęciu, po to, by zaistniało prawdziwie w pamięci, nadaje imię. Ono sprawia, że zwierze zostaje określone względem człowieka, staje się istotą przyjętą, osobną, domagającą się swojej intymności, zaopiekowaną. Zwierzę, które płacze, odchodzi, powraca, choć nie zawsze rodzi się na nowo, od zawsze do końca będzie miało swoje imię-przywołanie.Imię zwierzęce, będące jakąś swoistą magią, innością, niepowtarzal-nością, ponownie odnosi się do języka Łubieńskiego. Jego pisarstwo ima-ginacyjnie semantycznie, wyrażające się w próbie neologizacji opowieści, otwiera współcześnie nową perspektywę widzenia. Jest ono przede wszyst-kim widzeniem humanistycznym. W tej konwencji nowego języka rodziło się demokratyczne ptasiarstwo, ptasie drobiazgi czy krajobraz łowczy. Książka Łubieńskiego uczy nowego spojrzenia na ptaki, interpretacji tak poezji naturalistycznej, jak i symbolicznej. Może stać się również kontekstem, cie-kawym drogowskazem do omawiania obrazów animalnych, np. Paula Klee, Andrzeja Wróblewskiego, Jonasza Sterna. W ich twórczości można odna-leźć takie przedstawienia, jak dziecięce rysunki zwierząt u Klee, postacie ryb, koni, krów u Wróblewskiego czy rybie instalacje Sterna, w których uwaga skierowana jest właśnie na fragmentaryzację ciał zwierząt, czasem okaleczonych, zranionych czy pokawałkowanych. Na marginesie warto wspomnieć, że zbiór esejów Stanisława Łubieńskiego staje się też ważnym przyczynkiem do badań nad ornitologią w czasie Zagłady. W tym kontekście 156Daria NowickaPolonistyka. InnowacjeNumer 5, 2017autor przywołuje historię Johna Buxtona, George’a Waterstona, Petera Condera, Johna Barretta, którzy w obozie jenieckim zajmowali się obrącz-kowaniem ptaków. Wyobrażenia o wolnych zwierzętach mogły zdawać się pożądanym złudzeniem, że świat słyszy, widzi i spogląda. Ptak, znajdujący się w innej czasoprzestrzeni, dawał (jeszcze) nadzieję na ocalenie. W całej książce Łubieński pozostawia podobne sygnały domagające się wielokontekstowej interpretacji: stąd połączenie literatury, eseju, malar-stwa, anatomii, historii. Wielość perspektyw ukrytych w symbolicznych Dwunastu srokach za ogon, owa wielokierunkowość jawi się jako najistot-niejsza cecha tej książki i może okazać się punktem wyjścia do rozmowy o badaniach ekokrytycznych oraz teorii posthumanistycznej. Dobrym tego przykładem byłaby interpretacja wiersza Jerzego Ficowskiego Ptak poza ptakiem odczytywanego w kontekście perspektywy zaproponowanej przez Stanisława Łubieńskiego. Spróbujmy tak na niego spojrzeć:Patrz Ptak ucieka od siebie łopotem wyrywa się z gniazda trwania chce odpocząć od piór wymknąć się z ptakaAle nie umie wyprzedzić siebie choćby o dzióbPatrz Ptak zwyciężony z nieodłącznym sobą sfruwa na gałąźPtak na gałęzi śpiewa wszystkie strony dosięga siedmiu ech jednocześnie przebywa sprzeczne odległościPatrz Ptak zwycięski w całym lesiePtak poza ptakiemJ. Ficowski, Ptak poza ptakiem, w: Lewe strony widoków, s. 135Poeta już na samym początku zwraca uwagę, że rozumienie ptasiego zachowania polega na obserwacji. Jest to jednak szczególny rodzaj patrze-nia ‒ odbiorcę ktoś napomina, zachęca, ukierunkowuje jego wzrok. Wiersz staje się zapisem procesu dojrzewania ptaka, który – aby żyć prawdziwie – musi opuścić gniazdo, musi pozostawić otoczenie znane i bliskie. Wymaga to wyrzeczenia się siebie, opuszczenia własnego „ja”. Dopiero wtedy może stać się ptakiem wyzwolonym, ptakiem „zwyciężonym”, choć ten stan 157O literackich lullulach Stanisława Łubieńskiego. Wokół ptasich melancholii...Polonistyka. InnowacjeNumer 5, 2017wiąże się z życiem pełnym sprzeczności. Takim, w którym ptak-człowiek może zostać określony za pomocą oksymoronu: „jednocześnie / przebywa sprzeczne odległości”. W ten sposób dokonuje się wcielenie podmiotu--obserwatora. Przyroda daje znaki, jest niecierpliwa, a jednak gotowa do odczytania, bo taka jest cygańska wróżba.  Książka Stanisława Łubieńskiego jest odczytywaniem ornitologicz-nego świata. To rodzaj literatury kalendarzowej, w której historia „pta-siocentrycznego” oka zyskuje nowe, a przede wszystkim osobne miejsce. Literatura inderdyscyplinarna, będąca sztuką wyobraźni. Śpiew ptaków, niejako oksymoroniczny, melancholijny zjawia się u Łubieńskiego w ciszy, poza szeptami. Bo ptaki wiedzą o wiele wcześniej. 

O literackich lullulach Stanisława Łubieńskiego. Wokół ptasich melancholii [Stanisław Łubieński, Dwanaście srok za ogon, Wydawnictwo Czarne]

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/pi/article/download/7797/7799

O literackich lullulach Stanisława Łubieńskiego. Wokół ptasich melancholii [Stanisław Łubieński, Dwanaście srok za ogon, Wydawnictwo Czarne]

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Polonistyka. Innowacje