De Islam kent een verbod op riba, dat gewoonlijk gelijkgesteld wordt aan een verbod op rente. Het Christendom heeft ook een renteverbod gekend, maar daar functioneert het niet meer. In het Jodendom geldt eveneens een renteverbod. Met de hetter iskah is daar een oplossing gevonden die het renteverbod formeel respecteert terwijl er toch een vooraf overeengekomen vaste vergoeding voor krediet wordt betaald. In het islamitische financieren zijn soortgelijke constructies in gebruik. Een aantal daarvan wordt beschreven. De conclusie is dat het niet goed lukt om renteloos te financieren

Visser, H.

NARCIS 

Het verbod op riba: lukt dat, financieren zonder rente?

VU Research Portal

VU Research PortalHet verbod op riba: lukt dat, financieren zonder rente?Visser, H.published inTijdschrift voor Openbare Financien2012document versionPublisher's PDF, also known as Version of recordLink to publication in VU Research Portalcitation for published version (APA)Visser, H. (2012). Het verbod op riba: lukt dat, financieren zonder rente? Tijdschrift voor Openbare Financien,44(4), 289-293. http://personal.vu.nl/h.visserGeneral rightsCopyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright ownersand it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.            • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.            • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain            • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal ?Take down policyIf you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediatelyand investigate your claim.E-mail address:vuresearchportal.ub@vu.nlDownload date: 21. May. 2021289   TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën  Het verbod op riba: lukt dat, financieren zonder rente?  H. Visser*  Samenvatting De Islam kent een verbod op riba, dat gewoonlijk gelijkgesteld wordt aan een verbod op rente. Het Christendom heeft ook een renteverbod gekend, maar daar functioneert het niet meer. In het Jodendom geldt eveneens een renteverbod. Met de hetter iskah is daar een oplossing gevonden die het renteverbod formeel respecteert terwijl er toch een vooraf overeengekomen vaste vergoeding voor krediet wordt betaald. In het islamitische financieren zijn soortgelijke constructies in gebruik. Een aantal daarvan wordt beschreven. De conclusie is dat het niet goed lukt om renteloos te financieren.  Trefwoorden: renteverbod, islamitisch financieren  1 Inleiding Er zullen weinig economen in Nederland zijn die op zoveel deelterreinen van de economie hebben gepubliceerd als Frank den Butter. Eén van die terreinen is het islamitisch financieren. Hij verrichtte pioniersarbeid door daar al in 1986 over te schrijven (Den Butter, 1987), toen het verschijnsel in Nederland nog nauwelijks bekend was. De laatste jaren is hij wederom actief op dit terrein, zie bijvoorbeeld Den Butter en Hayat (2011). In aansluiting op Den Butter (1987) heeft dit artikel riba als onderwerp. Riba betekent ‘toename’, ‘toevoeging’, ‘surplus’ en staat voor een vooraf vastgelegde vergoeding voor een lening. Riba wordt in de Koran in krachtige bewoordingen verboden. In het algemeen wordt riba gelijkgesteld aan rente, hoewel het ook volgens vooraanstaande moslim-geleerden als Muhammad Rashid Rida (1865–1935) zeer de vraag is of het verbod op riba uit de Koran zonder meer op de hedendaagse vormen van rente van toepassing verklaard kan worden (Visser, 2009, pp. 31-39). Hoe dat ook zij, het verbod op riba, opgevat als een verbod op rente, vormt samen met het verbod op financiering van voor moslims verboden (haram) goederen en diensten, het verbod op overmatige onzekerheid en onduidelijkheid in contracten (gharar) en het verbod op speculatie (maysir), de basis van het islamitische financieren. De vraag is nu hoe islamitische financiële instellingen met het verbod op riba omgaan, of het echt lukt de rente uit te bannen.  Het Christendom en het Jodendom hebben evenals de Islam te maken met een renteverbod. Het Christendom heeft er afscheid van genomen, maar het Jodendom niet. De manier waarop het Jodendom met het renteverbod omgaat, vertoont enige gelijkenis met de manier waarop de Islam dat verbod aanpakt. Het zal blijken dat in beide gevallen het renteverbod formeel gerespecteerd wordt, maar materieel niet.  2 De joodse oplossing: de hetter iskah Het Jodendom heeft evenals het Christendom eeuwen geworsteld met de spanning tussen enerzijds het renteverbod uit Tenach/het Oude Testament en anderzijds de behoeften van de markt. De oplossing werd gevonden in een juridische constructie die toegeschreven wordt aan rabbi Menachem Mendel van Krakau, die haar eind zestiende eeuw aandroeg. Die juridische constructie is de hetter iskah. Een iskah is een partnerschap en een hetter iskah is een goedkeuring van het vormen van een 290   TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën  partnerschap. De basisvorm is een tweeledige geldverstrekking van de geldgever aan de geldnemer: de ene helft van de financiering geschiedt in de vorm van een lening, de andere helft in de vorm van een deposito. Onder het joodse recht betekent de lening een overdracht van middelen in eigendom van de lener. Die heeft als verplichting het geleende terug te betalen; eventuele winsten van met het geleende geld gefinancierde activiteiten vallen hem toe en verliezen zijn voor zijn rekening. Het deposito daarentegen blijft eigendom van de geldgever, opbrengsten komen hem ten goede en hij draagt eventuele verliezen. De geldnemer werkt als agent van de geldgever met het deposito en ontvangt daarvoor een nominale vergoeding. Het resultaat daarvan is dat de geldnemer, als actieve partner, meer dan de helft van de opbrengsten van de activiteiten die met de middelen gefinancierd zijn mag houden. De geldnemer is verplicht om gedetailleerd verslag van zijn activiteiten uit te brengen aan de geldgever, zodat deze een getrouw beeld kan krijgen van de met zijn geld behaalde resultaten. Echter, de verslaggeving is een zware verplichting en de geldnemer kan die afkopen door de geldgever een vooraf bepaald percentage van de lening te betalen. Het betaalde bedrag is formeel geen rente, maar een afkoopsom. Israelische banken passen de hetter iskah op ruime schaal toe, zelfs voor consumptieve leningen. De redenering hierachter is dat consumptieve leningen de lener in staat stellen tijd of geld in winstgevende activiteiten te steken (Cohn en Eliash, 2007; Tamari, 1987, pp. 183-188). De hetter iskah is te zien als een juridische kunstgreep om het renteverbod te omzeilen terwijl er in formele zin aan wordt voldaan. Het islamitische financieren maakt op grote schaal van soortgelijke kunstgrepen, in het Arabisch hiyal (sing. hila) geheten, gebruik.   3 Creatieve omgang met het verbod op riba  Het ideaal van het islamitisch financieren is de winstdeling, en eventueel het verdelen van verliezen, vanuit de gedachte dat een financier voordeel mag trekken uit het verstrekken van geld als hij meedeelt in het ondernemersrisico. Veel transacties lenen zich echter niet voor winst- en verliesdeling. Die neemt in de praktijk dan ook een ondergeschikte plaats in. Van de uitstaande financieringen van het Pakistaanse islamitische bankwezen per eind maart 2012 bijvoorbeeld was niet meer dan 0,9 procent in de vorm van echte winstdeling (mudaraba) of winst- en verliesdeling (musharaka) (State Bank of Pakistan, 2012, p. 6). Weliswaar bestond 35,1 procent uit afnemende musharaka (musharaka mutanaqisa), maar dat betreft geen echte winst- en verliesdeling. Afnemende musharaka is een manier van financieren van onroerend goed waarbij het te financieren object ondergebracht wordt in een trust waarvan de koper van het goed in de loop van de tijd voortdurend een deel van de financier overneemt, totdat hij voor de volle 100 procent eigenaar is. De meest populaire financieringsvormen zijn verder murabaha, handelsfinanciering waarbij de financier een goed ten behoeve van de cliënt koopt en met een winstopslag doorverkoopt aan de cliënt, met de mogelijkheid van uitgestelde betaling, en ijara, leasing. De marktaandelen in Pakistan waren per eind maart 2012 respectievelijk 40,1 procent en 10,7 procent. Ook elders domineren deze twee vormen (IIFM, 2011, p. 17). Bij de murabaha berekent de financier een winstopslag. Als die winstopslag bij uitgestelde betaling gerelateerd is aan de looptijd en de omvang van de financiering is het verschil met rente zeer gering, maar zolang de financiële transactie gekoppeld is aan een reële transactie keuren de islamitische rechtsgeleerden veel goed. Voorwaarde is dat de financier, hoe kort ook, even eigenaar is van de gefinancierde goederen en dan het 291   TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën  risico van beschadiging en verlies draagt. Een vergoeding vragen voor het uitlenen van geld zonder dat er een onderliggende goederentransactie is, geldt als hoofdzonde. De murabaha blijkt zeer geschikt als basis van constructies waaraan formeel een goederentransactie is gekoppeld, terwijl het materieel om een geldlening gaat. Banken faciliteren zulke constructies ten behoeve van hun cliënten en maken er ook gebruik van in het kader van hun eigen liquiditeitsbeheer. De belangrijkste vormen zijn: - bai inah; - tawarruq; - enkele sukuk-varianten.  bai inah Bai inah, ook wel geschreven als bai al-einah, is terugkoop door de verkoper. De bank verkoopt in dit geval een goed met een winstopslag aan een cliënt tegen uitgestelde betaling en koopt het onmiddellijk terug tegen een lagere prijs maar met contante betaling. De goederentransacties vinden uitsluitend voor de vorm plaats. Het resultaat is dat de cliënt een krediet van de bank ontvangt waarbij de rente formeel vervangen is door de winstopslag (de hogere prijs) die de bank bij de eerste verkooptransactie in rekening heeft gebracht. In de Golfstaten wijzen de islamitische rechtsgeleerden deze vorm af, maar in Maleisië wordt ze volop toegepast. Eind 2009 bestond niet minder dan 32 procent van de uitstaande gelden (voor zover geen beleggingen) van een van de grote spelers, HSBC Amanah Malaysia, uit bai inah financieringen (HSBC, 2010).  tawarruq In de Golfstaten, met uitzondering van Qatar, is een andere variant op de murabaha wel toegestaan: de tawarruq. Tawarruq betekent monetisatie, en wel monetisatie van het verhandelde goed. Bij een tawarruq vinden echte goederentransacties plaats. De bank koopt ten behoeve van de cliënt een goed en verkoopt dat tegen uitgestelde betaling met een winstopslag door aan de cliënt. De cliënt verkoopt dat goed vervolgens à contant aan een derde partij. Vaak gebeurt dat met inschakeling van de bank als agent, men spreekt dan van een georganiseerde tawarruq. Het is uiteraard van belang de transactiekosten laag te houden, de verhandelde goederen zijn daarom veelal platinum en aluminium, verhandeld op de London Metal Exchange, en palmolie, waarvoor men bij Bursa Malaysia te Kuala Lumpur terecht kan. Dezelfde partij goederen kan vele keren per dag verhandeld worden, zonder de opslagruimte van de commodity broker te verlaten. Het eindresultaat van de transacties is wederom een geldlening waarbij de cliënt formeel geen rente maar een winstopslag betaalt. Een variant op de georganiseerde tawarruq is de reverse tawarruq. Bij een reverse tawarruq maakt de bank zelf gebruik van een tawarruq om liquide middelen te verwerven. De centrale bank van de Verenigde Arabische Emiraten biedt de banken deze mogelijkheid (CBUAE, 2011). Zij stelt banken die liquiditeiten nodig hebben aan als agent om voor haar rekening goederen tegen contante betaling te kopen die zij vervolgens met een winstopslag tegen uitgestelde betaling aan de banken doorverkoopt. De banken verkopen de goederen tenslotte weer tegen contante betaling aan derden. De looptijden variëren van overnight tot drie maanden. Banken en andere grote marktpartijen kunnen deze constructie ook omdraaien en haar dan gebruiken om overtollige middelen te stallen. Bank A vraagt bank B om als haar agent goederen tegen contante betaling voor haar te kopen, die zij met een winstopslag doorverkoopt aan 292   TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën  bank B, tegen uitgestelde betaling. Bank B verkoopt de goederen tegen contante betaling weer aan een commodity dealer en het eindresultaat is een termijndeposito van A bij B dat formeel geen rente oplevert (CIMA, 2008, p. 79; Nyazee, 2009, p. 42). De vergoeding zit in de winstopslag.   sukuk Gezien het verbod op riba kunnen uitstaande vorderingen niet op de secundaire markt verhandeld worden, met uitzondering van Maleisië. Maar daar is een oplossing voor: de sukuk wakala. Sukuk zijn islamitische certificaten. Zij worden uitgegeven door SPVs (Special Purpose Vehicles) ten behoeve van geldvragers, in ruil voor een recht op toekomstige geldstromen samenhangend met de onderliggende waarden. Bij de sukuk wakala gaat dat als volgt. Een onderneming, de originator, zet een SPV op, de SPV geeft sukuk uit en het geld dat de beleggers voor die sukuk betalen wordt door een daartoe aangewezen wakil, agent, belegd in een portefeuille financiële activa. Die portefeuille kan voor een groot deel, tientallen procenten, bestaan uit vorderingen zoals murabaha contracten, op voorwaarde dat er ook voldoende aan reële activa gekoppeld papier, zoals leasecontracten en aandelen, in zit (Clifford Chance, 2009). De sukuk gelden als aandelen en kunnen op de secundaire markt verhandeld worden. De beleggers krijgen een verwachte winstvoet uitgekeerd en de wakil mag het verschil houden als de winst hoger blijkt (over de toelaatbaarheid en de modaliteiten van aanvullende betalingen aan beleggers als de winst lager blijkt uit te vallen verschillen de rechtsgeleerden van mening). De originator kan zelf de wakil zijn en delen van zijn eigen portefeuille bij de wakil onderbrengen. Een bank kan op die manier uitzettingen herfinancieren. Beleggers ontvangen een vaste vergoeding die niet als rente geldt terwijl het papier bovendien verhandelbaar is.  4 Conclusie In het islamitische financieren wordt gebruik gemaakt van constructies die formeel rentevrij zijn. De vergoeding voor financiers bestaat uit een betaling die gerelateerd is aan een reële transactie. Zuiver financiële transacties moeten daarom voor de vorm gekoppeld worden aan een reële transactie teneinde de financier een opbrengst te verzekeren of ondergebracht worden in een portefeuille met voldoende aan reële transacties gerelateerd papier. Dat gebeurt op grote schaal, ondanks pogingen van instellingen als de AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions) en de Islamic Fiqh Academy van de Organization of the Islamic Conference om het verschijnsel enigszins in te dammen.  Het Christendom heeft alle pogingen om de rente uit te bannen opgegeven, het Jodendom heeft een oplossing gevonden die slechts formeel rentebetalingen vermijdt en de Islam komt niet veel verder. Het lijkt erop dat een ontwikkelde economie niet goed kan functioneren zonder rente en dat pogingen om de rente niet alleen formeel, maar ook materieel uit te bannen tot mislukken gedoemd zijn.  Hans Visser  * Emeritus-hoogleraar Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde, Vrije Universiteit Amsterdam.    293   TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën   Literatuur Butter, F.A.G. den (1987), Riba, Tijdschrift voor het Economisch Onderwijs, 1 (4), 95-96. Oorspronkelijk verschenen in De Florijn (1986), DNB, mei. Butter, F.A.G., en R. Hayat (2011), Financiële handel in halal, ESB 96(4625), 16 december, 778-781. CBUAE (2011), Collateralized Murabahah Facility, Notice 4119/2011, Central Bank of the U.A.E., http://www.centralbank.ae/en/pdf/Notice-No-4119-2011-Collateralized-Murabahah-Facility.pdf. CIMA (2008), Islamic Banking and Takaful – Products and Services, Study guide two, Certificate in Islamic Finance, Londen: Chartered Institute of Management Accountants. Clifford Chance (2009), Sukuk Guidebook, www.cliffordchance.com. Cohn, Haim, en Ben-Zion Eliash (2007), Usury, in Michael Berenbaum en Fred Skolnik (red.), Encyclopaedia Judaica, tweede editie, deel 20, Detroit: Macmillan Reference USA, 437-443. HSBC (2010), Financial Statements 31 December 2009, HSBC Amanah Malaysia Berhad, http://www.ibfim.com/images/kmc/AReport09/IslBanks/hsbcamanah09.pdf. IIFM (2011), Sukuk Report, 2nd Edition, Manama, Bahrain: International Islamic Financial Market, www.iifm.net. Nyazee, I.A.K. (2009), Murābahah and the Credit Sale, Rawalpindi: The Federal Law House, www.nyazee.org/islbanks/contracts/murabahah.pdf. State Bank of Pakistan (2012), Islamic Banking Bulletin, maart, www.sbp.org.pk/ibd/bulletin/bulletin.asp. Tamari, Meir (1987), “With All Your Possessions”: Jewish Ethics and Economic Life, New York: The Free Press. Visser, H. (2009), Islamic Finance, Principles and Practice, Cheltenham: Edward Elgar.  

Dutch

DSpace at VU

289 
 
 
TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën 
 
Het verbod op riba: lukt dat, financieren zonder rente? 
 
H. Visser* 
 
Samenvatting 
De Islam kent een verbod op riba, dat gewoonlijk gelijkgesteld wordt aan een verbod op 
rente. Het Christendom heeft ook een renteverbod gekend, maar daar functioneert het 
niet meer. In het Jodendom geldt eveneens een renteverbod. Met de hetter iskah is daar 
een oplossing gevonden die het renteverbod formeel respecteert terwijl er toch een 
vooraf overeengekomen vaste vergoeding voor krediet wordt betaald. In het islamitische 
financieren zijn soortgelijke constructies in gebruik. Een aantal daarvan wordt 
beschreven. De conclusie is dat het niet goed lukt om renteloos te financieren. 
 
Trefwoorden: renteverbod, islamitisch financieren 
 
1 Inleiding 
Er zullen weinig economen in Nederland zijn die op zoveel deelterreinen van de 
economie hebben gepubliceerd als Frank den Butter. Eén van die terreinen is het 
islamitisch financieren. Hij verrichtte pioniersarbeid door daar al in 1986 over te 
schrijven (Den Butter, 1987), toen het verschijnsel in Nederland nog nauwelijks bekend 
was. De laatste jaren is hij wederom actief op dit terrein, zie bijvoorbeeld Den Butter en 
Hayat (2011). In aansluiting op Den Butter (1987) heeft dit artikel riba als onderwerp. 
Riba betekent ‘toename’, ‘toevoeging’, ‘surplus’ en staat voor een vooraf vastgelegde 
vergoeding voor een lening. Riba wordt in de Koran in krachtige bewoordingen 
verboden. In het algemeen wordt riba gelijkgesteld aan rente, hoewel het ook volgens 
vooraanstaande moslim-geleerden als Muhammad Rashid Rida (1865–1935) zeer de 
vraag is of het verbod op riba uit de Koran zonder meer op de hedendaagse vormen van 
rente van toepassing verklaard kan worden (Visser, 2009, pp. 31-39). Hoe dat ook zij, 
het verbod op riba, opgevat als een verbod op rente, vormt samen met het verbod op 
financiering van voor moslims verboden (haram) goederen en diensten, het verbod op 
overmatige onzekerheid en onduidelijkheid in contracten (gharar) en het verbod op 
speculatie (maysir), de basis van het islamitische financieren. De vraag is nu hoe 
islamitische financiële instellingen met het verbod op riba omgaan, of het echt lukt de 
rente uit te bannen.  
Het Christendom en het Jodendom hebben evenals de Islam te maken met een 
renteverbod. Het Christendom heeft er afscheid van genomen, maar het Jodendom niet. 
De manier waarop het Jodendom met het renteverbod omgaat, vertoont enige gelijkenis 
met de manier waarop de Islam dat verbod aanpakt. Het zal blijken dat in beide gevallen 
het renteverbod formeel gerespecteerd wordt, maar materieel niet. 
 
2 De joodse oplossing: de hetter iskah 
Het Jodendom heeft evenals het Christendom eeuwen geworsteld met de spanning 
tussen enerzijds het renteverbod uit Tenach/het Oude Testament en anderzijds de 
behoeften van de markt. De oplossing werd gevonden in een juridische constructie die 
toegeschreven wordt aan rabbi Menachem Mendel van Krakau, die haar eind zestiende 
eeuw aandroeg. Die juridische constructie is de hetter iskah. Een iskah is een 
partnerschap en een hetter iskah is een goedkeuring van het vormen van een 
290 
 
 
TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën 
 
partnerschap. De basisvorm is een tweeledige geldverstrekking van de geldgever aan de 
geldnemer: de ene helft van de financiering geschiedt in de vorm van een lening, de 
andere helft in de vorm van een deposito. Onder het joodse recht betekent de lening een 
overdracht van middelen in eigendom van de lener. Die heeft als verplichting het 
geleende terug te betalen; eventuele winsten van met het geleende geld gefinancierde 
activiteiten vallen hem toe en verliezen zijn voor zijn rekening. Het deposito 
daarentegen blijft eigendom van de geldgever, opbrengsten komen hem ten goede en 
hij draagt eventuele verliezen. De geldnemer werkt als agent van de geldgever met het 
deposito en ontvangt daarvoor een nominale vergoeding. Het resultaat daarvan is dat de 
geldnemer, als actieve partner, meer dan de helft van de opbrengsten van de 
activiteiten die met de middelen gefinancierd zijn mag houden. De geldnemer is 
verplicht om gedetailleerd verslag van zijn activiteiten uit te brengen aan de geldgever, 
zodat deze een getrouw beeld kan krijgen van de met zijn geld behaalde resultaten. 
Echter, de verslaggeving is een zware verplichting en de geldnemer kan die afkopen 
door de geldgever een vooraf bepaald percentage van de lening te betalen. Het betaalde 
bedrag is formeel geen rente, maar een afkoopsom. Israelische banken passen de hetter 
iskah op ruime schaal toe, zelfs voor consumptieve leningen. De redenering hierachter is 
dat consumptieve leningen de lener in staat stellen tijd of geld in winstgevende 
activiteiten te steken (Cohn en Eliash, 2007; Tamari, 1987, pp. 183-188). 
De hetter iskah is te zien als een juridische kunstgreep om het renteverbod te omzeilen 
terwijl er in formele zin aan wordt voldaan. Het islamitische financieren maakt op grote 
schaal van soortgelijke kunstgrepen, in het Arabisch hiyal (sing. hila) geheten, gebruik. 
  
3 Creatieve omgang met het verbod op riba  
Het ideaal van het islamitisch financieren is de winstdeling, en eventueel het verdelen 
van verliezen, vanuit de gedachte dat een financier voordeel mag trekken uit het 
verstrekken van geld als hij meedeelt in het ondernemersrisico. Veel transacties lenen 
zich echter niet voor winst- en verliesdeling. Die neemt in de praktijk dan ook een 
ondergeschikte plaats in. Van de uitstaande financieringen van het Pakistaanse 
islamitische bankwezen per eind maart 2012 bijvoorbeeld was niet meer dan 0,9 procent 
in de vorm van echte winstdeling (mudaraba) of winst- en verliesdeling (musharaka) 
(State Bank of Pakistan, 2012, p. 6). Weliswaar bestond 35,1 procent uit afnemende 
musharaka (musharaka mutanaqisa), maar dat betreft geen echte winst- en 
verliesdeling. Afnemende musharaka is een manier van financieren van onroerend goed 
waarbij het te financieren object ondergebracht wordt in een trust waarvan de koper van 
het goed in de loop van de tijd voortdurend een deel van de financier overneemt, totdat 
hij voor de volle 100 procent eigenaar is. De meest populaire financieringsvormen zijn 
verder murabaha, handelsfinanciering waarbij de financier een goed ten behoeve van de 
cliënt koopt en met een winstopslag doorverkoopt aan de cliënt, met de mogelijkheid 
van uitgestelde betaling, en ijara, leasing. De marktaandelen in Pakistan waren per eind 
maart 2012 respectievelijk 40,1 procent en 10,7 procent. Ook elders domineren deze 
twee vormen (IIFM, 2011, p. 17). 
Bij de murabaha berekent de financier een winstopslag. Als die winstopslag bij 
uitgestelde betaling gerelateerd is aan de looptijd en de omvang van de financiering is 
het verschil met rente zeer gering, maar zolang de financiële transactie gekoppeld is aan 
een reële transactie keuren de islamitische rechtsgeleerden veel goed. Voorwaarde is dat 
de financier, hoe kort ook, even eigenaar is van de gefinancierde goederen en dan het 
291 
 
 
TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën 
 
risico van beschadiging en verlies draagt. Een vergoeding vragen voor het uitlenen van 
geld zonder dat er een onderliggende goederentransactie is, geldt als hoofdzonde. De 
murabaha blijkt zeer geschikt als basis van constructies waaraan formeel een 
goederentransactie is gekoppeld, terwijl het materieel om een geldlening gaat. Banken 
faciliteren zulke constructies ten behoeve van hun cliënten en maken er ook gebruik van 
in het kader van hun eigen liquiditeitsbeheer. De belangrijkste vormen zijn: 
- bai inah; 
- tawarruq; 
- enkele sukuk-varianten. 
 
bai inah 
Bai inah, ook wel geschreven als bai al-einah, is terugkoop door de verkoper. De bank 
verkoopt in dit geval een goed met een winstopslag aan een cliënt tegen uitgestelde 
betaling en koopt het onmiddellijk terug tegen een lagere prijs maar met contante 
betaling. De goederentransacties vinden uitsluitend voor de vorm plaats. Het resultaat is 
dat de cliënt een krediet van de bank ontvangt waarbij de rente formeel vervangen is 
door de winstopslag (de hogere prijs) die de bank bij de eerste verkooptransactie in 
rekening heeft gebracht. In de Golfstaten wijzen de islamitische rechtsgeleerden deze 
vorm af, maar in Maleisië wordt ze volop toegepast. Eind 2009 bestond niet minder dan 
32 procent van de uitstaande gelden (voor zover geen beleggingen) van een van de 
grote spelers, HSBC Amanah Malaysia, uit bai inah financieringen (HSBC, 2010). 
 
tawarruq 
In de Golfstaten, met uitzondering van Qatar, is een andere variant op de murabaha wel 
toegestaan: de tawarruq. Tawarruq betekent monetisatie, en wel monetisatie van het 
verhandelde goed. Bij een tawarruq vinden echte goederentransacties plaats. De bank 
koopt ten behoeve van de cliënt een goed en verkoopt dat tegen uitgestelde betaling 
met een winstopslag door aan de cliënt. De cliënt verkoopt dat goed vervolgens à 
contant aan een derde partij. Vaak gebeurt dat met inschakeling van de bank als agent, 
men spreekt dan van een georganiseerde tawarruq. Het is uiteraard van belang de 
transactiekosten laag te houden, de verhandelde goederen zijn daarom veelal platinum 
en aluminium, verhandeld op de London Metal Exchange, en palmolie, waarvoor men bij 
Bursa Malaysia te Kuala Lumpur terecht kan. Dezelfde partij goederen kan vele keren 
per dag verhandeld worden, zonder de opslagruimte van de commodity broker te 
verlaten. Het eindresultaat van de transacties is wederom een geldlening waarbij de 
cliënt formeel geen rente maar een winstopslag betaalt. 
Een variant op de georganiseerde tawarruq is de reverse tawarruq. Bij een reverse 
tawarruq maakt de bank zelf gebruik van een tawarruq om liquide middelen te 
verwerven. De centrale bank van de Verenigde Arabische Emiraten biedt de banken deze 
mogelijkheid (CBUAE, 2011). Zij stelt banken die liquiditeiten nodig hebben aan als 
agent om voor haar rekening goederen tegen contante betaling te kopen die zij 
vervolgens met een winstopslag tegen uitgestelde betaling aan de banken doorverkoopt. 
De banken verkopen de goederen tenslotte weer tegen contante betaling aan derden. De 
looptijden variëren van overnight tot drie maanden. Banken en andere grote 
marktpartijen kunnen deze constructie ook omdraaien en haar dan gebruiken om 
overtollige middelen te stallen. Bank A vraagt bank B om als haar agent goederen tegen 
contante betaling voor haar te kopen, die zij met een winstopslag doorverkoopt aan 
292 
 
 
TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën 
 
bank B, tegen uitgestelde betaling. Bank B verkoopt de goederen tegen contante 
betaling weer aan een commodity dealer en het eindresultaat is een termijndeposito van 
A bij B dat formeel geen rente oplevert (CIMA, 2008, p. 79; Nyazee, 2009, p. 42). De 
vergoeding zit in de winstopslag.  
 
sukuk 
Gezien het verbod op riba kunnen uitstaande vorderingen niet op de secundaire markt 
verhandeld worden, met uitzondering van Maleisië. Maar daar is een oplossing voor: de 
sukuk wakala. Sukuk zijn islamitische certificaten. Zij worden uitgegeven door SPVs 
(Special Purpose Vehicles) ten behoeve van geldvragers, in ruil voor een recht op 
toekomstige geldstromen samenhangend met de onderliggende waarden. Bij de sukuk 
wakala gaat dat als volgt. Een onderneming, de originator, zet een SPV op, de SPV geeft 
sukuk uit en het geld dat de beleggers voor die sukuk betalen wordt door een daartoe 
aangewezen wakil, agent, belegd in een portefeuille financiële activa. Die portefeuille 
kan voor een groot deel, tientallen procenten, bestaan uit vorderingen zoals murabaha 
contracten, op voorwaarde dat er ook voldoende aan reële activa gekoppeld papier, 
zoals leasecontracten en aandelen, in zit (Clifford Chance, 2009). De sukuk gelden als 
aandelen en kunnen op de secundaire markt verhandeld worden. De beleggers krijgen 
een verwachte winstvoet uitgekeerd en de wakil mag het verschil houden als de winst 
hoger blijkt (over de toelaatbaarheid en de modaliteiten van aanvullende betalingen aan 
beleggers als de winst lager blijkt uit te vallen verschillen de rechtsgeleerden van 
mening). De originator kan zelf de wakil zijn en delen van zijn eigen portefeuille bij de 
wakil onderbrengen. Een bank kan op die manier uitzettingen herfinancieren. Beleggers 
ontvangen een vaste vergoeding die niet als rente geldt terwijl het papier bovendien 
verhandelbaar is. 
 
4 Conclusie 
In het islamitische financieren wordt gebruik gemaakt van constructies die formeel 
rentevrij zijn. De vergoeding voor financiers bestaat uit een betaling die gerelateerd is 
aan een reële transactie. Zuiver financiële transacties moeten daarom voor de vorm 
gekoppeld worden aan een reële transactie teneinde de financier een opbrengst te 
verzekeren of ondergebracht worden in een portefeuille met voldoende aan reële 
transacties gerelateerd papier. Dat gebeurt op grote schaal, ondanks pogingen van 
instellingen als de AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial 
Institutions) en de Islamic Fiqh Academy van de Organization of the Islamic Conference 
om het verschijnsel enigszins in te dammen.  
Het Christendom heeft alle pogingen om de rente uit te bannen opgegeven, het 
Jodendom heeft een oplossing gevonden die slechts formeel rentebetalingen vermijdt en 
de Islam komt niet veel verder. Het lijkt erop dat een ontwikkelde economie niet goed 
kan functioneren zonder rente en dat pogingen om de rente niet alleen formeel, maar 
ook materieel uit te bannen tot mislukken gedoemd zijn. 
 
Hans Visser 
 
* Emeritus-hoogleraar Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde, Vrije 
Universiteit Amsterdam.   
 
293 
 
 
TvOF, jaargang 44, 2012, nummer 4, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën 
 
 
Literatuur 
Butter, F.A.G. den (1987), Riba, Tijdschrift voor het Economisch Onderwijs, 1 (4), 95-
96. Oorspronkelijk verschenen in De Florijn (1986), DNB, mei. 
Butter, F.A.G., en R. Hayat (2011), Financiële handel in halal, ESB 96(4625), 16 
december, 778-781. 
CBUAE (2011), Collateralized Murabahah Facility, Notice 4119/2011, Central Bank of the 
U.A.E., http://www.centralbank.ae/en/pdf/Notice-No-4119-2011-Collateralized-Murabahah-Facility.pdf. 
CIMA (2008), Islamic Banking and Takaful – Products and Services, Study guide two, 
Certificate in Islamic Finance, Londen: Chartered Institute of Management 
Accountants. 
Clifford Chance (2009), Sukuk Guidebook, www.cliffordchance.com. 
Cohn, Haim, en Ben-Zion Eliash (2007), Usury, in Michael Berenbaum en Fred Skolnik 
(red.), Encyclopaedia Judaica, tweede editie, deel 20, Detroit: Macmillan Reference 
USA, 437-443. 
HSBC (2010), Financial Statements 31 December 2009, HSBC Amanah Malaysia Berhad, 
http://www.ibfim.com/images/kmc/AReport09/IslBanks/hsbcamanah09.pdf. 
IIFM (2011), Sukuk Report, 2nd Edition, Manama, Bahrain: International Islamic 
Financial Market, www.iifm.net. 
Nyazee, I.A.K. (2009), Murābahah and the Credit Sale, Rawalpindi: The Federal Law 
House, www.nyazee.org/islbanks/contracts/murabahah.pdf. 
State Bank of Pakistan (2012), Islamic Banking Bulletin, maart, 
www.sbp.org.pk/ibd/bulletin/bulletin.asp. 
Tamari, Meir (1987), “With All Your Possessions”: Jewish Ethics and Economic Life, New 
York: The Free Press. 
Visser, H. (2009), Islamic Finance, Principles and Practice, Cheltenham: Edward Elgar. 
 


https://research.vu.nl/ws/files/671209/2012.TvOF%202012%20-%20n4%20-%20art-14.pdf

Het verbod op riba: lukt dat, financieren zonder rente?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

NARCIS

VU Research Portal

DSpace at VU