Noordegraaf, J.

DSpace at VU

1Uit: Nieuwsbrief voor afgestudeerden van de opleiding Nederlands van de Vrije Universiteit Amsterdam 25, januari
2004, 48-55. 
Lambert ten Kate en de steen der wijzen
Jan Noordegraaf
De pr-medewerker van onze faculteit vindt het jammer voor mij dat Amsterdammers zoals hij, wanneer
ze door de Ten Katestraat fietsen, eerst altijd denken aan de roemruchte negentiende-eeuwse dominee-
dichter ‘Ten Kate J.J.L’, en niet aan diens achttiende-eeuwse taalkundige naamgenoot. En in de
neerlandistiek heeft lang het verhaal de ronde gedaan dat Lambert ten Kate (1674-1731) de schrijver van
de omvangrijke Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake (1723), slechts een
eenvoudige, nijvere onderwijzer was, die onder bescheiden levensomstandigheden zijn hobby’s bedreef.
Oudere alumni hebben dat vast nog wel moeten leren. Maar het beeld van die nederige huisleraar is de
laatste jaren wel wat bijgesteld.  
Een portret van Ten Kate
    “that so the great Ten Kate may speak in English after his Death” (Le Blon)
Lambert ten Kate was niet alleen taalonderzoeker en “un
Connoisseur célèbre, & fort connu pour sa magnifique
Recueil de Desseins, & de plusieurs autres belles choses,
aussi-bien que pour sa profonde érudition en tout ce qui
regarde l’Art”, zoals Jonathan Richardson in 1728 van hem
zei. Hij publiceerde ook over kunst. Zijn Verhandeling over het
Denkbeeldige Schoon der Schilders, Beeldhouwers en Dichters uit 1720,
is eerst vertaald in het Frans en later in het Engels. De Duitse
graveur en schilder Jacob Christoph Le Blon (1667-1741), die
vele jaren in Amsterdam gewoond had, aan de Leliegracht, en
die Ten Kate goed gekend had, tekende voor de Engelse
versie; die verscheen overigens pas na het overlijden van de
oorspronkelijke auteur onder de titel The Beau Ideal, by the late
Ingenious and Learned Hollander Lambert Hermanson ten Kate in
1732. Via deze vertaling kon Ten Kate’s verhandeling een rol
spelen in contemporaine Engelse kunsttheoretische
beschouwingen. [49] 
Wie dit fraaie, maar zeldzame boekje op de Amsterdamse
UB gaat bekijken (het moet speciaal door de beheerder voor
je uit de kluis gehaald worden), ziet dat Le Blon aan zijn
vertaling een ‘preface’ vooraf doet gaan, een feit dat bij mijn
weten in de afgelopen 270 jaar aan alle Ten Kate-vorsers is
ontgaan, op één Amerikaanse onderzoeker na, die zo
vriendelijk was om me erop te wijzen. Deze ‘éloge’ is te aardig om er niet een paar passages uit over te
nemen. Ik citeer de eerste bladzijde:
2MR. LAMBERT HERMANSON TEN KATE, the ingenious Author of this little Treatise of the BEAU
IDEAL , [...], (who died this Year [1731]) was my dear Friend born at Amsterdam, and bred a Merchant; but
having naturally took to Learning, and being wealthy enough, he laid aside Commerce, in order to cultivate his
Studies; in which he was so laborious and successful, that he arrived to be truly an universal Scholar, the best
Connoisseur and Judge of what he profess’d and undertook, that ever I found in all my Travels, and the greatest
Virtuoso in the most noble Sciences and Arts: He understood well the Italian, the French, the High-Dutch,
and other modern Living Languages, and learn’d the English on purpose to read Sir Isaac Newton’s Works,
of which he was a great Admirer; and was at the same Time expert in the Dead Languages, as in Hebrew,
Arabick, Greek and Latin. He was a learned Historian, an excellent Mathematician, a Musician, an
Architect and Anatomist. He executed Drawing, Painting and Sculpture in an Excellency superior to any
Master I ever knew. He publish’d several Books in Low-Dutch, while I resided in Holland, particularly he
revived the ancient Gothick Tongue, of which he publish’d a Book, which I hear is much admired by the
Literati, and another Book, call’d, The Creator known in his Creatures, admired by all that know it. I
also saw in his Hands a little Manuscript of the Beauty of Letters, according to the true harmonious
Proportions, which then was not publish’d: It discover’d him to be not only an excellent Writer, but able also to
give Rules to all Writers (Le Blon 1732: [i]). [50]
Ten Kate en Isaac Newton
Lambert Ten Kate dus als welgesteld amateur-onderzoeker, een ‘virtuoso’, en bovendien een
bewonderaar van de vermaarde Isaac Newton. Niet voor niets heeft VU-alumnus Reinier Salverda enkele
jaren geleden Ten Kate uitgeroepen tot representant van een ‘Newtonian linguistics’. Ten Kate  is een
methodisch bewuste geest, die zijn werk een grondige empirische basis geeft en op grond daarvan
interessante taalkundige observaties doet. Dat Ten Kates oudere vriend, de taalkundige Adriaen Verwer
(ca. 1655-1717), een van de heel vroege Amsterdamse lezers van Newtons Principia Mathematica  is geweest
— “Ik besteed elk resterend uur aan het boek van Newton [...] en met de dag sta ik meer en meer versteld
van de bewonderenswaardige geest van die man’”, schrijft hij in 1703 —, dat feit is eerlijk gezegd lange
tijd aan de aandacht van de neerlandici ontsnapt. 
Hopelijk worden zowel Verwer als Ten Kate adequaat meegenomen in het enige tijd terug gestarte
project van het Constantijn Huygens Instituut, ‘Newtonianisme in de Republiek’. Doel van dit onderzoek
is volgens de projectomschrijving die je op het web kunt vinden, “om de invloed van Newton in de
Republiek in de achttiende eeuw te analyseren, met name op de niet-natuurwetenschappelijke delen van
het intellectuele leven. Daartoe worden uiteenlopende bronnen bestudeerd: bijvoorbeeld handboeken,
oraties, prijsvragen, periodieken en poëzie. Wie beriep zich op Newton, en waarom? Waar is de welhaast
bovenmenselijke verering voor de Engelse geleerde op gebaseerd? Hoe werd zijn gedachtegoed
gerecipieerd en geïnterpreteerd in het eclectische intellectuele klimaat van de Republiek?” Dat ook
Nederlandse linguïsten ‘newtoniaan’ konden zijn, daaraan hadden de bedenkers van het project in eerste
instantie niet gedacht. Een e-mail vermag echter veel tegenwoordig. 
In de spagaat
De moderne wetenschap is niet goed voorstelbaar meer zonder de ‘revolutie’ die tot stand is gebracht
door de gedreven onderzoeker die de beroemde Lucasian professor aan Trinity College nu eenmaal  was.
“By Newton’s thirties his hair was already grey, falling to his shoulders and usually uncombed. He was
thin and equine, with a strong nose and gibbous eyes. He stayed in his chamber for days at a time,
careless of meals, [51] working by candelight. He was scarcely less isolated when he dined in the hall”
(Gleick 2003: 101). Je ziet het voor je. Maar wat voor beeld we ook hebben van Newton als modern
onderzoeker, ook hij wandelde nog in het avondrood der magiërs. Isaac Newton bedreef onvermoeibaar
3de alchemie, bestudeerde de afmetingen van de tempel van Salomo en worstelde  met de tekst van de
Apocalyps —- “he belonged to the pre-Newtonian world”, zegt Gleick niet zonder grond.  
Mijn Winkler Prins encyclopedie zegt van Ten Kate: “hij was de taalwetenschap van zijn tijd ver
vooruit”.  Maar schud je de oude veren zomaar af? Een Zeeuws contemporain geleerdenduo presenteerde
nog in 1722 de etymologische vondst dat het woord ‘Walcheren’ via ‘Walachra’ uit ‘Waey-laegre’ was
ontstaan: waai-laagte, de harde wind over de vlakte (Van der Woud 1998: 105). Zulke afleidingen kun je
ook verwachten in het mythische, door François HaverSchmidt en Eelco Verwijs gecomponeerde Oera
Linda Bok uit de negentiende eeuw, waar het woord ‘Himalaya’ in verband wordt gebracht met bergen die
‘de hemel aaien’. 
Maar of de newtoniaanse Ten Kate nu wel losgekomen was van dergelijke speculaties? Misschien niet.
Laat ik een voorbeeld geven. De Amerikaanse germanist Schwink wijst op het - overigens sporadisch -
voorkomen bij Ten Kate van etymologieën à la Goropius Becanus. De naam ‘Galaten’ bijvoorbeeld heeft
wel wat weg van het Gothische lathon/ Galathon, ‘nooden’, ‘invitare’ (denk aan het Duitse ‘ein-laden’).
Daarom vindt Ten Kate dat er een verband mag worden aangenomen: “dus beteekende dan Galatai of
Galathai de Genoodigde” (Ten Kate 1723 I, 28). En elders brengt hij de naam van het volk der Scythen in
verband met het feit dat zij zo vermaard waren om het gebruik van hun ‘schiet-geweer’ (1723 II, 363).
Maar dergelijke etymologieën laat ik nu even buiten beschouwing. Het gaat me om het doel van de
etymologie op zich. Ten Kate schrijft namelijk in deel twee van de Aenleiding voor de etymologie meer
mogelijkheden te zien als het onderzoek meer “gerigt” zou zijn: 
aengezien ze dan niet alleen den waren grond en aerd der dingen, beneffens het sprekende
merkteeken, dat de eene zaek van de andere onderscheid (waer op de eerste Naemgevers,
om haere woorden verstaenbaer te maken en te doen gelden, naeukeurig hebben moeten agt
geven) ons klaerlijk kan vertoonen; maer ook onder ’t naesporen van de Wijsheid en [52]
Natuerkennis onzer Voorvaderen, ons met die, als of ze herleefden, doet verkeeren (1723 II: 3;
cursivering toegevoegd).
Het etymologisch onderzoek kan ons leiden tot “de wijsheid en natuerkennis onzer Voorvaderen”, zegt
Ten Kate dus. Een enigszins opmerkelijke passage. Het valt in verband met “de eerste Naemgevers” op
dat de vrome godgeleerde die Ten Kate was, hier niet speculeert over de uit Genesis 2: 19-20 bekende
episode van de naamgeving der dieren door Adam. Volgens sommige schriftgeleerde beschouwers
namelijk had Adam de dieren niet zo maar een naam gegeven: hun namen waren meteen juist, adequaat
aan de genoemde werkelijkheid. Uit het bijbelverhaal had men opgemaakt, dat Adam in de taal de essentie
der dingen had vastgelegd: in hun naam “kende” hij de schepselen. Voor bijvoorbeeld de filoloog en
advocaat Jan van Vliet (1622-1666), alias Janus Vlitius, “a word had to incorporate some sort of divine
reflection of what it signified”; voor hem waren woorden in elk geval geen willekeurige tekens (Dekker
1997: 284). In zijn ’t Vader ons in XX oude Duytse en Noordsche taelen met d’uytleggingen (1664) concludeerde
Van Vliet dan ook: “God selver heeft in het Paradijs alle dieren voor Adam gestelt, op dat hij die elck nae
sijn aerd, benaemen soude, en soo hij die noemde was hun naem, dat is nae ijders eijgenschap en aerd.
God selver heeft mede aen Abram, Sara, en anderen hun naemen gegeven volgens hun doen, ampten en
plichten” (cf. Dekker 1997: 284; cursivering toegevoegd). In de historiografische literatuur noemt men dit
het idee van de ‘Adamische taal’. 
Ten Kate kende het boek van Van Vliet, getuige 1723 I: 56. Maar om het verhaal van de naamgeving
van de dieren door Adam, daar loopt hij zelf met een grote boog omheen. Had onze gelovige
doopsgezinde taalkundige geen zin in onplezierige discussies met de heetgebakerde godgeleerden van zijn
tijd?
4Ten Kate en Simon Stevin 
Een van degenen die in eerder eeuwen gereflecteerd hebben over de kwaliteiten van taal in het algemeen
en die van het Nederlands in het bijzonder, is Simon Stevin (1548-1620) geweest, de versatiele
zeventiende-eeuwse ingenieur en dienaar van prins Maurits. Denk maar aan zijn Uytspraeck vande
Weerdicheyt der Dutysche Tael uit 1586. Bij taal-[53]kundigen is Stevin ook bekend omdat hij in een
opvallend, door modernere beschouwers vaak bekritiseerd geschrift, ‘Vande vernieuwing des Wysentyts’,
dat is opgenomen in zijn Wisconstighe Ghedachtenissen (1605-1608), ons een ‘Wysentyt’ schetst:“Wysentyt
noemen wy die, waer in by de menschen een seltsaem wetenschap gehweest heeft, t’welkck wy do er seker
teyckens ghewisselick mercken, doch sonder te weten by wie, waer of wanneer”. Het is een periode in de
geschiedenis geweest waarvan geen schriftelijke overlevering bestaat. Stevin schetst een beeld van een
mensheid die toentertijd, in de woorden van Dijksterhuis, “alle inzichten en vaardigheden bezat, die we
tegenwoordig moeizaam weer trachten te verwerven” (Damsteegt 1982: 30). En in die mythische
‘Wysentyt’ bond de taal de natuur der dingen en de kennis der dingen nog hecht aan elkaar, zo kun je die
situatie typeren (Peeters 1990: 27 evv.). Dat Ten Kate het betoog van Stevin gelezen heeft, lijkt me
aannemelijk. In de Aenleiding, deel twee, op bladzijde 688, staat een expliciete verwijzing naar Stevins
Eertklootschrift, dat is afgedrukt in het eerste deel van de “Wiskonstige werken”, zoals Ten Kate noteert. 
Het is niet onmogelijk om die gouden tijd weer te doen herleven, zo betoogt Stevin in zijn verhaal
over die Wysentyt. “Anghesien het seker is de mensch tot eenighe tijt soo seltsame groote wetenschap
ghehadt te hebben [...], en dat mijns wetens nerghens an en blijckt sijn verstant een haer vermindert te
wesen, so gevet met rede vermoen, meughelick te sijn dat hy daer an weerom soude connen gheraken, by
aldien hyder sulck middel als voormael toe gebruycke” (Stevin 1961: 607).  
 Blijkens zijn opmerkingen over het doel van de etymologie zag Lambert ten Kate in taalkundige
naspeuringen uiteindelijk een mogelijkheid om den waren grond en aerd der dingen te leren kennen en de
verloren Wijsheid en Natuerkennis onzer Voorvaderen terug te vinden, waarover in andere tijden vrijelijk
beschikt kon worden —- het is alles mogelijk een reminiscentie aan ideeën van Stevin. Etymologie als
sleutel tot ware kennis, als steen der wijzen, we hebben het vaker gehoord. Maar wie schrijft er eens een
mooie scriptie over? [54]
5Literatuur
Damsteegt, B.C. 
1982 “Simon Stevin: taalspiegeling en taaldaad”. Tussen intuïtie en weten. Zes grote denkers op het
raakvlak tussen exacte en geesteswetenschappen door Max Wilders e.a. Muiderberg: Coutinho, 27-
46. 
Dekker, Kees
1997 ‘The Light under the Bushel’. Old Germanic Studies in the Low Countries and the Motivation and
Methods of Jan van Vliet (1622-1666). Dissertatie Universiteit Leiden. 
2002 “Lambert ten Kate Hermansz. en Franciscus Junius: ‘Spoorzoekers in dit groote Woorden-
woud’. Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek 21, 143-167.
Gleick, James 
2003  Isaac Newton. London & New York: Fourth Estate.
ten Kate, Lambert
1710 Gemeenschap tussen de Gottische spraeke en de Nederduytsche. Amsterdam: Jan Rieuwertsz. (Herdr.
2002; tweede, herziene en uitgebreide uitgave met een inleiding door Igor van de Bilt & Jan
Noordegraaf. Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU & Münster: Nodus Publikationen).
1723 Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake. Twee delen. Amsterdam:
Rudolph & Gerard Wetstein. (Herdr. 2001, met een inleiding door Jan Noordegraaf &
Marijke van der Wal. Alphen aan den Rijn: Canaletto/Repro Holland.). 
Le Blon, Jacob Christoph 
1732 “The translator’s preface”. The Beau Ideal, by the late ingenious and learned Hollander Lambert
Hermanson ten Kate, Translated from the original French by James Christopher le Blon, author of the
Coloritto, [i]- iv. London: printed by James Bettenham, and sold by J. Clarke, A. Miller, and  J.
Jackson. (Herdrukt als bijlage in Lambert ten Kate, Gemeenschap tussen de Gottische Spraeke en de
Nederduytsche (1710). Tweede, herziene en uitgebreide uitgave. Amsterdam: Stichting
Neerlandistiek VU;  Münster: Nodus-Publikationen, 2002).   
Noordegraaf, Jan
2001  “Historical linguistics in the Low Countries: Lambert  ten Kate”. History of the Language
Sciences. An International Handbook on the Evolution of the Study of Languages from the Beginnings to
the Present ed. by E.F.K. Koerner, Sylvain Auroux, Hans-Josef Niederehe &  Kees Versteegh
(= Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft, 18), vol. II, 1115-1124. Berlin: Walter
de Gruyter.
2003a “‘Let Us Now Praise Famous Men’. Underlying conceptions in the works of Lambert ten
Kate”. Später Mittag. Vermischte Anmerkungen zur Metahistoriographie. Festgabe für Peter Schmitter
zum 60. Geburtstag. Hrsg. v. Klaus Dutz. Münster: Nodus Publikationen, 175-190.
2003b “Kate, Lambert ten (1674-1731)”. The Dictionary of seventeenth and eighteenth-century Dutch
philosophers. Ed. by Wiep van Bunge a.o. Vol. 2. Bristol: Thoemmes Press 2003, 553-556.
Peeters, Leopold 
1990 Taalopbouw als renaissance-ideaal. Studies over taalopvattingen en taalpraktijk in de zestiende en
zeventiende eeuw. Onder redactie van G.R.W. Dibbets, J. Noordegraaf & M.J. van der Wal.
Amsterdam: Buijten & Schipperheijn. 
6Salverda, Reinier 
2001 “Newtonian Linguistics. The Contribution of Lambert ten Kate (1674-1731) to the Study of
Language”.‘Proper Words in Proper Places.’ Studies in Lexicology and Lexicography in honour of
William Jervis Jones ed. by Maire C. Davies, John Flood & David N. Yeandle, 115-132.
Stuttgart: Hans-Dieter Heinz Akademischer Verlag. 
Schwinck, Frederick W. 
1986 Lambert ten Kate: sources and context. Unpubl. MA thesis, University of Texas at Austin. 
Stevin, Simon
1961 “De wysentyt”. The principal works of Simon Stevin. Vol. III, 591-623. Amsterdam: Swets &
Zeitlinger . [55]
Tollius, Herman 
1812. “Over Lambert ten Kate Hermansz. den voortreffelijken hoofd-grondlegger der
Nederduitsche letterkunst”. Museum, of verzameling van stukken ter bevordering van fraaije kunsten
en wetenschappen. Ed. by Matthijs Siegenbeek. Eerste deel. Haarlem: Loosjes, 1-37. 
Vermij, Rienk
2003 “The formation of the Newtonian philosophy: the case of the Amsterdam mathematical
amateurs”. British Journal for the History of Science 36, 183-200. 
Woud, Auke van der
1998 De Bataafse hut. Denken over het oudste Nederland (1750-1850). Amsterdam & Antwerpen:
Contact. 


Lambert ten Kate en de steen der wijzen

VU Research Portal

VU Research PortalLambert ten Kate en de steen der wijzenNoordegraaf, J.published inNieuwsbrief voor afgestudeerden van de Opleiding Nederlands van de Vrije Universiteit te Amsterdam2004Link to publication in VU Research Portalcitation for published version (APA)Noordegraaf, J. (2004). Lambert ten Kate en de steen der wijzen. Nieuwsbrief voor afgestudeerden van deOpleiding Nederlands van de Vrije Universiteit te Amsterdam, 25, 48-55.General rightsCopyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright ownersand it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.            • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.            • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain            • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal ?Take down policyIf you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediatelyand investigate your claim.E-mail address:vuresearchportal.ub@vu.nlDownload date: 13. Dec. 20211Uit: Nieuwsbrief voor afgestudeerden van de opleiding Nederlands van de Vrije Universiteit Amsterdam 25, januari2004, 48-55. Lambert ten Kate en de steen der wijzenJan NoordegraafDe pr-medewerker van onze faculteit vindt het jammer voor mij dat Amsterdammers zoals hij, wanneerze door de Ten Katestraat fietsen, eerst altijd denken aan de roemruchte negentiende-eeuwse dominee-dichter ‘Ten Kate J.J.L’, en niet aan diens achttiende-eeuwse taalkundige naamgenoot. En in deneerlandistiek heeft lang het verhaal de ronde gedaan dat Lambert ten Kate (1674-1731) de schrijver vande omvangrijke Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake (1723), slechts eeneenvoudige, nijvere onderwijzer was, die onder bescheiden levensomstandigheden zijn hobby’s bedreef.Oudere alumni hebben dat vast nog wel moeten leren. Maar het beeld van die nederige huisleraar is delaatste jaren wel wat bijgesteld.  Een portret van Ten Kate    “that so the great Ten Kate may speak in English after his Death” (Le Blon)Lambert ten Kate was niet alleen taalonderzoeker en “unConnoisseur célèbre, & fort connu pour sa magnifiqueRecueil de Desseins, & de plusieurs autres belles choses,aussi-bien que pour sa profonde érudition en tout ce quiregarde l’Art”, zoals Jonathan Richardson in 1728 van hemzei. Hij publiceerde ook over kunst. Zijn Verhandeling over hetDenkbeeldige Schoon der Schilders, Beeldhouwers en Dichters uit 1720,is eerst vertaald in het Frans en later in het Engels. De Duitsegraveur en schilder Jacob Christoph Le Blon (1667-1741), dievele jaren in Amsterdam gewoond had, aan de Leliegracht, endie Ten Kate goed gekend had, tekende voor de Engelseversie; die verscheen overigens pas na het overlijden van deoorspronkelijke auteur onder de titel The Beau Ideal, by the lateIngenious and Learned Hollander Lambert Hermanson ten Kate in1732. Via deze vertaling kon Ten Kate’s verhandeling een rolspelen in contemporaine Engelse kunsttheoretischebeschouwingen. [49] Wie dit fraaie, maar zeldzame boekje op de AmsterdamseUB gaat bekijken (het moet speciaal door de beheerder voorje uit de kluis gehaald worden), ziet dat Le Blon aan zijnvertaling een ‘preface’ vooraf doet gaan, een feit dat bij mijnweten in de afgelopen 270 jaar aan alle Ten Kate-vorsers isontgaan, op één Amerikaanse onderzoeker na, die zovriendelijk was om me erop te wijzen. Deze ‘éloge’ is te aardig om er niet een paar passages uit over tenemen. Ik citeer de eerste bladzijde:2MR. LAMBERT HERMANSON TEN KATE, the ingenious Author of this little Treatise of the BEAUIDEAL , [...], (who died this Year [1731]) was my dear Friend born at Amsterdam, and bred a Merchant; buthaving naturally took to Learning, and being wealthy enough, he laid aside Commerce, in order to cultivate hisStudies; in which he was so laborious and successful, that he arrived to be truly an universal Scholar, the bestConnoisseur and Judge of what he profess’d and undertook, that ever I found in all my Travels, and the greatestVirtuoso in the most noble Sciences and Arts: He understood well the Italian, the French, the High-Dutch,and other modern Living Languages, and learn’d the English on purpose to read Sir Isaac Newton’s Works,of which he was a great Admirer; and was at the same Time expert in the Dead Languages, as in Hebrew,Arabick, Greek and Latin. He was a learned Historian, an excellent Mathematician, a Musician, anArchitect and Anatomist. He executed Drawing, Painting and Sculpture in an Excellency superior to anyMaster I ever knew. He publish’d several Books in Low-Dutch, while I resided in Holland, particularly herevived the ancient Gothick Tongue, of which he publish’d a Book, which I hear is much admired by theLiterati, and another Book, call’d, The Creator known in his Creatures, admired by all that know it. Ialso saw in his Hands a little Manuscript of the Beauty of Letters, according to the true harmoniousProportions, which then was not publish’d: It discover’d him to be not only an excellent Writer, but able also togive Rules to all Writers (Le Blon 1732: [i]). [50]Ten Kate en Isaac NewtonLambert Ten Kate dus als welgesteld amateur-onderzoeker, een ‘virtuoso’, en bovendien eenbewonderaar van de vermaarde Isaac Newton. Niet voor niets heeft VU-alumnus Reinier Salverda enkelejaren geleden Ten Kate uitgeroepen tot representant van een ‘Newtonian linguistics’. Ten Kate  is eenmethodisch bewuste geest, die zijn werk een grondige empirische basis geeft en op grond daarvaninteressante taalkundige observaties doet. Dat Ten Kates oudere vriend, de taalkundige Adriaen Verwer(ca. 1655-1717), een van de heel vroege Amsterdamse lezers van Newtons Principia Mathematica  is geweest— “Ik besteed elk resterend uur aan het boek van Newton [...] en met de dag sta ik meer en meer versteldvan de bewonderenswaardige geest van die man’”, schrijft hij in 1703 —, dat feit is eerlijk gezegd langetijd aan de aandacht van de neerlandici ontsnapt. Hopelijk worden zowel Verwer als Ten Kate adequaat meegenomen in het enige tijd terug gestarteproject van het Constantijn Huygens Instituut, ‘Newtonianisme in de Republiek’. Doel van dit onderzoekis volgens de projectomschrijving die je op het web kunt vinden, “om de invloed van Newton in deRepubliek in de achttiende eeuw te analyseren, met name op de niet-natuurwetenschappelijke delen vanhet intellectuele leven. Daartoe worden uiteenlopende bronnen bestudeerd: bijvoorbeeld handboeken,oraties, prijsvragen, periodieken en poëzie. Wie beriep zich op Newton, en waarom? Waar is de welhaastbovenmenselijke verering voor de Engelse geleerde op gebaseerd? Hoe werd zijn gedachtegoedgerecipieerd en geïnterpreteerd in het eclectische intellectuele klimaat van de Republiek?” Dat ookNederlandse linguïsten ‘newtoniaan’ konden zijn, daaraan hadden de bedenkers van het project in eersteinstantie niet gedacht. Een e-mail vermag echter veel tegenwoordig. In de spagaatDe moderne wetenschap is niet goed voorstelbaar meer zonder de ‘revolutie’ die tot stand is gebrachtdoor de gedreven onderzoeker die de beroemde Lucasian professor aan Trinity College nu eenmaal  was.“By Newton’s thirties his hair was already grey, falling to his shoulders and usually uncombed. He wasthin and equine, with a strong nose and gibbous eyes. He stayed in his chamber for days at a time,careless of meals, [51] working by candelight. He was scarcely less isolated when he dined in the hall”(Gleick 2003: 101). Je ziet het voor je. Maar wat voor beeld we ook hebben van Newton als modernonderzoeker, ook hij wandelde nog in het avondrood der magiërs. Isaac Newton bedreef onvermoeibaar3de alchemie, bestudeerde de afmetingen van de tempel van Salomo en worstelde  met de tekst van deApocalyps —- “he belonged to the pre-Newtonian world”, zegt Gleick niet zonder grond.  Mijn Winkler Prins encyclopedie zegt van Ten Kate: “hij was de taalwetenschap van zijn tijd vervooruit”.  Maar schud je de oude veren zomaar af? Een Zeeuws contemporain geleerdenduo presenteerdenog in 1722 de etymologische vondst dat het woord ‘Walcheren’ via ‘Walachra’ uit ‘Waey-laegre’ wasontstaan: waai-laagte, de harde wind over de vlakte (Van der Woud 1998: 105). Zulke afleidingen kun jeook verwachten in het mythische, door François HaverSchmidt en Eelco Verwijs gecomponeerde OeraLinda Bok uit de negentiende eeuw, waar het woord ‘Himalaya’ in verband wordt gebracht met bergen die‘de hemel aaien’. Maar of de newtoniaanse Ten Kate nu wel losgekomen was van dergelijke speculaties? Misschien niet.Laat ik een voorbeeld geven. De Amerikaanse germanist Schwink wijst op het - overigens sporadisch -voorkomen bij Ten Kate van etymologieën à la Goropius Becanus. De naam ‘Galaten’ bijvoorbeeld heeftwel wat weg van het Gothische lathon/ Galathon, ‘nooden’, ‘invitare’ (denk aan het Duitse ‘ein-laden’).Daarom vindt Ten Kate dat er een verband mag worden aangenomen: “dus beteekende dan Galatai ofGalathai de Genoodigde” (Ten Kate 1723 I, 28). En elders brengt hij de naam van het volk der Scythen inverband met het feit dat zij zo vermaard waren om het gebruik van hun ‘schiet-geweer’ (1723 II, 363).Maar dergelijke etymologieën laat ik nu even buiten beschouwing. Het gaat me om het doel van deetymologie op zich. Ten Kate schrijft namelijk in deel twee van de Aenleiding voor de etymologie meermogelijkheden te zien als het onderzoek meer “gerigt” zou zijn: aengezien ze dan niet alleen den waren grond en aerd der dingen, beneffens het sprekendemerkteeken, dat de eene zaek van de andere onderscheid (waer op de eerste Naemgevers,om haere woorden verstaenbaer te maken en te doen gelden, naeukeurig hebben moeten agtgeven) ons klaerlijk kan vertoonen; maer ook onder ’t naesporen van de Wijsheid en [52]Natuerkennis onzer Voorvaderen, ons met die, als of ze herleefden, doet verkeeren (1723 II: 3;cursivering toegevoegd).Het etymologisch onderzoek kan ons leiden tot “de wijsheid en natuerkennis onzer Voorvaderen”, zegtTen Kate dus. Een enigszins opmerkelijke passage. Het valt in verband met “de eerste Naemgevers” opdat de vrome godgeleerde die Ten Kate was, hier niet speculeert over de uit Genesis 2: 19-20 bekendeepisode van de naamgeving der dieren door Adam. Volgens sommige schriftgeleerde beschouwersnamelijk had Adam de dieren niet zo maar een naam gegeven: hun namen waren meteen juist, adequaataan de genoemde werkelijkheid. Uit het bijbelverhaal had men opgemaakt, dat Adam in de taal de essentieder dingen had vastgelegd: in hun naam “kende” hij de schepselen. Voor bijvoorbeeld de filoloog enadvocaat Jan van Vliet (1622-1666), alias Janus Vlitius, “a word had to incorporate some sort of divinereflection of what it signified”; voor hem waren woorden in elk geval geen willekeurige tekens (Dekker1997: 284). In zijn ’t Vader ons in XX oude Duytse en Noordsche taelen met d’uytleggingen (1664) concludeerdeVan Vliet dan ook: “God selver heeft in het Paradijs alle dieren voor Adam gestelt, op dat hij die elck naesijn aerd, benaemen soude, en soo hij die noemde was hun naem, dat is nae ijders eijgenschap en aerd.God selver heeft mede aen Abram, Sara, en anderen hun naemen gegeven volgens hun doen, ampten enplichten” (cf. Dekker 1997: 284; cursivering toegevoegd). In de historiografische literatuur noemt men dithet idee van de ‘Adamische taal’. Ten Kate kende het boek van Van Vliet, getuige 1723 I: 56. Maar om het verhaal van de naamgevingvan de dieren door Adam, daar loopt hij zelf met een grote boog omheen. Had onze gelovigedoopsgezinde taalkundige geen zin in onplezierige discussies met de heetgebakerde godgeleerden van zijntijd?4Ten Kate en Simon Stevin Een van degenen die in eerder eeuwen gereflecteerd hebben over de kwaliteiten van taal in het algemeenen die van het Nederlands in het bijzonder, is Simon Stevin (1548-1620) geweest, de versatielezeventiende-eeuwse ingenieur en dienaar van prins Maurits. Denk maar aan zijn Uytspraeck vandeWeerdicheyt der Dutysche Tael uit 1586. Bij taal-[53]kundigen is Stevin ook bekend omdat hij in eenopvallend, door modernere beschouwers vaak bekritiseerd geschrift, ‘Vande vernieuwing des Wysentyts’,dat is opgenomen in zijn Wisconstighe Ghedachtenissen (1605-1608), ons een ‘Wysentyt’ schetst:“Wysentytnoemen wy die, waer in by de menschen een seltsaem wetenschap gehweest heeft, t’welkck wy do er sekerteyckens ghewisselick mercken, doch sonder te weten by wie, waer of wanneer”. Het is een periode in degeschiedenis geweest waarvan geen schriftelijke overlevering bestaat. Stevin schetst een beeld van eenmensheid die toentertijd, in de woorden van Dijksterhuis, “alle inzichten en vaardigheden bezat, die wetegenwoordig moeizaam weer trachten te verwerven” (Damsteegt 1982: 30). En in die mythische‘Wysentyt’ bond de taal de natuur der dingen en de kennis der dingen nog hecht aan elkaar, zo kun je diesituatie typeren (Peeters 1990: 27 evv.). Dat Ten Kate het betoog van Stevin gelezen heeft, lijkt meaannemelijk. In de Aenleiding, deel twee, op bladzijde 688, staat een expliciete verwijzing naar StevinsEertklootschrift, dat is afgedrukt in het eerste deel van de “Wiskonstige werken”, zoals Ten Kate noteert. Het is niet onmogelijk om die gouden tijd weer te doen herleven, zo betoogt Stevin in zijn verhaalover die Wysentyt. “Anghesien het seker is de mensch tot eenighe tijt soo seltsame groote wetenschapghehadt te hebben [...], en dat mijns wetens nerghens an en blijckt sijn verstant een haer vermindert tewesen, so gevet met rede vermoen, meughelick te sijn dat hy daer an weerom soude connen gheraken, byaldien hyder sulck middel als voormael toe gebruycke” (Stevin 1961: 607).   Blijkens zijn opmerkingen over het doel van de etymologie zag Lambert ten Kate in taalkundigenaspeuringen uiteindelijk een mogelijkheid om den waren grond en aerd der dingen te leren kennen en deverloren Wijsheid en Natuerkennis onzer Voorvaderen terug te vinden, waarover in andere tijden vrijelijkbeschikt kon worden —- het is alles mogelijk een reminiscentie aan ideeën van Stevin. Etymologie alssleutel tot ware kennis, als steen der wijzen, we hebben het vaker gehoord. Maar wie schrijft er eens eenmooie scriptie over? [54]5LiteratuurDamsteegt, B.C. 1982 “Simon Stevin: taalspiegeling en taaldaad”. Tussen intuïtie en weten. Zes grote denkers op hetraakvlak tussen exacte en geesteswetenschappen door Max Wilders e.a. Muiderberg: Coutinho, 27-46. Dekker, Kees1997 ‘The Light under the Bushel’. Old Germanic Studies in the Low Countries and the Motivation andMethods of Jan van Vliet (1622-1666). Dissertatie Universiteit Leiden. 2002 “Lambert ten Kate Hermansz. en Franciscus Junius: ‘Spoorzoekers in dit groote Woorden-woud’. Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek 21, 143-167.Gleick, James 2003  Isaac Newton. London & New York: Fourth Estate.ten Kate, Lambert1710 Gemeenschap tussen de Gottische spraeke en de Nederduytsche. Amsterdam: Jan Rieuwertsz. (Herdr.2002; tweede, herziene en uitgebreide uitgave met een inleiding door Igor van de Bilt & JanNoordegraaf. Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU & Münster: Nodus Publikationen).1723 Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake. Twee delen. Amsterdam:Rudolph & Gerard Wetstein. (Herdr. 2001, met een inleiding door Jan Noordegraaf &Marijke van der Wal. Alphen aan den Rijn: Canaletto/Repro Holland.). Le Blon, Jacob Christoph 1732 “The translator’s preface”. The Beau Ideal, by the late ingenious and learned Hollander LambertHermanson ten Kate, Translated from the original French by James Christopher le Blon, author of theColoritto, [i]- iv. London: printed by James Bettenham, and sold by J. Clarke, A. Miller, and  J.Jackson. (Herdrukt als bijlage in Lambert ten Kate, Gemeenschap tussen de Gottische Spraeke en deNederduytsche (1710). Tweede, herziene en uitgebreide uitgave. Amsterdam: StichtingNeerlandistiek VU;  Münster: Nodus-Publikationen, 2002).   Noordegraaf, Jan2001  “Historical linguistics in the Low Countries: Lambert  ten Kate”. History of the LanguageSciences. An International Handbook on the Evolution of the Study of Languages from the Beginnings tothe Present ed. by E.F.K. Koerner, Sylvain Auroux, Hans-Josef Niederehe &  Kees Versteegh(= Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft, 18), vol. II, 1115-1124. Berlin: Walterde Gruyter.2003a “‘Let Us Now Praise Famous Men’. Underlying conceptions in the works of Lambert tenKate”. Später Mittag. Vermischte Anmerkungen zur Metahistoriographie. Festgabe für Peter Schmitterzum 60. Geburtstag. Hrsg. v. Klaus Dutz. Münster: Nodus Publikationen, 175-190.2003b “Kate, Lambert ten (1674-1731)”. The Dictionary of seventeenth and eighteenth-century Dutchphilosophers. Ed. by Wiep van Bunge a.o. Vol. 2. Bristol: Thoemmes Press 2003, 553-556.Peeters, Leopold 1990 Taalopbouw als renaissance-ideaal. Studies over taalopvattingen en taalpraktijk in de zestiende enzeventiende eeuw. Onder redactie van G.R.W. Dibbets, J. Noordegraaf & M.J. van der Wal.Amsterdam: Buijten & Schipperheijn. 6Salverda, Reinier 2001 “Newtonian Linguistics. The Contribution of Lambert ten Kate (1674-1731) to the Study ofLanguage”.‘Proper Words in Proper Places.’ Studies in Lexicology and Lexicography in honour ofWilliam Jervis Jones ed. by Maire C. Davies, John Flood & David N. Yeandle, 115-132.Stuttgart: Hans-Dieter Heinz Akademischer Verlag. Schwinck, Frederick W. 1986 Lambert ten Kate: sources and context. Unpubl. MA thesis, University of Texas at Austin. Stevin, Simon1961 “De wysentyt”. The principal works of Simon Stevin. Vol. III, 591-623. Amsterdam: Swets &Zeitlinger . [55]Tollius, Herman 1812. “Over Lambert ten Kate Hermansz. den voortreffelijken hoofd-grondlegger derNederduitsche letterkunst”. Museum, of verzameling van stukken ter bevordering van fraaije kunstenen wetenschappen. Ed. by Matthijs Siegenbeek. Eerste deel. Haarlem: Loosjes, 1-37. Vermij, Rienk2003 “The formation of the Newtonian philosophy: the case of the Amsterdam mathematicalamateurs”. British Journal for the History of Science 36, 183-200. Woud, Auke van der1998 De Bataafse hut. Denken over het oudste Nederland (1750-1850). Amsterdam & Antwerpen:Contact. 

Dutch

https://research.vu.nl/ws/files/1980710/Katenieuwsbrief.pdf

Lambert ten Kate en de steen der wijzen

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace at VU

VU Research Portal