In de literatuur wordt wel gesteld dat de bekende uitspraak van Voltaire over etymologie ('L'étymologie est une science où les voyelles ne font rien, et les consonnes fort peu de chose') voor het eerst bij Max Müller in zijn Lectures on the Science of Language (1861-1864) te vinden is. Het is echter zo, dat A.W. von Schlegel deze uitspraak van Voltaire in 1815 gebruikte in een bespreking van een werk van Jacob Grimm

Noordegraaf, J

Dutch

In de literatuur wordt wel gesteld dat de bekende uitspraak van Voltaire over etymologie ('L'étymologie est une science où les voyelles ne font rien, et les consonnes fort peu de chose') voor het eerst bij Max Müller in zijn Lectures on the Science of La

VU Research Portal

VU Research PortalMultatuli, Voltaire en de etymologieNoordegraaf, Jpublished inJan Noordegraaf, Voorlopig verleden. Taalkundige plaatsbepalingen 1797-19601997document versionPublisher's PDF, also known as Version of recordLink to publication in VU Research Portalcitation for published version (APA)Noordegraaf, J. (1997). Multatuli, Voltaire en de etymologie. In Jan Noordegraaf, Voorlopig verleden.Taalkundige plaatsbepalingen 1797-1960 (pp. 212-214)General rightsCopyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright ownersand it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.            • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.            • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain            • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal ?Take down policyIf you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediatelyand investigate your claim.E-mail address:vuresearchportal.ub@vu.nlDownload date: 22. May. 2021      Oorspronkelijke tekst in Molaar, uitgave van de Subfaculteit Nederlands, Vrije Universiteit Amsterdam, 771(maart 1981), 19. Een beknopte versie verscheen onder de titel "Voltaire over etymologie" in Trefwoord 8(1994), 60. Een antwoord op de aan het slot gestelde vraag heb ik nog niet gekregen. 1Uit: Jan Noordegraaf, Voorlopig verleden. Taalkundige plaatsbepalingen 1797-1960. Münster: Nodus Publikationen 1997,212-214  (ISBN 3-89323-276-1). Multatuli, Voltaire en de etymologie 1Jan  N o o rd e g raa f"Het trekken van een kies gaat bij mij vergezeld van iets aangenaams", schrijft Multatuli op 31december 1872 vanuit Wiesbaden aan zijn lotgenoot Sicco Roorda van Eysinga (1825-1887), dedichter van de Vloekzang. "Wie zal zoo-iets verklaren?", roept hij nog uit, maar snel gaat hij danover tot het lanceren van enkele observaties met betrekking tot klankwisselingen, onder hetmotto: "Alles gaat over in alles". Daarna merkt hij op: "Voltaire (meen ik) heeft gezegd en faitd'étymologie, les voyelles ne signifient rien du tout, et les consonnes peu de chose" (Multatuli1983: 556).In de vijfde bundel van zijn Ideeën, geschreven in de eerste helft van 1873, vraagt Multatulizich af: "Was 't niet Voltaire die gezegd heeft: en etymologie les voyelles ne signifient pas grand-chose, et lesconsonnes rien du tout? Ik ben op 't ogenblik niet in gelegenheid de plaats na te slaan, en weet dusniet of ik die uitdrukking met juistheid weergeef" (Multatuli 1973: 683). Met deze door Multatuli aangehaalde uitspraak raken we aan het probleem van de 'fiche-kennis', of – voor oudere neerlandici begrijpelijker – de 'Knuvelder-kennis'. Ik bedoel ermee desamenvattingen van samenvattingen, citaten van citaten etc. Een te groot vertrouwen,gemakzucht of doodgewoon over-[213]macht verhinderen de onderzoeker vaak om ad fontes tegaan. Dit "epigram about etymology" (Bloomfield) is zo'n voorbeeld van tweedehands citeren. Ik heb, overigens niet systematisch, een aantal plaatsen in de taalkundige literatuur genoteerdwaar deze uitspraak van Voltaire wordt aangehaald of waar ernaar wordt verwezen (cf.Noordegraaf 1985: 3-4). Wat opvalt, is dat geen enkele keer de plaats in het werk van Voltairezelf wordt genoteerd waar je die bewuste uitspraak kunt aantreffen. Ook bij een bekenderomanist als Kukenheim (1962: 38) ontbreekt deze informatie. In veel gevallen voert het spoorterug naar de in de negentiende eeuw razend populaire Lectures on the Science of Language (1861-1864) van de ook in Nederland welbekende Duits-Engelse geleerde Max Müller (1823-1900). Inhet tweede deel van die Lectures merkt Müller op:Voltaire, as is well known, defined etymology as a science in which vowels signifynothing at all, and consonants very little. 'L'étymologie', he said, 'est une science où lesvoyelles ne font rien, et les consonnes fort peu de chose' (Müller 1913: 298)."As is well known", want ook bij Müller vinden we geen bronvermelding. Misschien is het wel goed dat Multatuli niet de moeite heeft genomen om in het werk vanVoltaire naar die passage te zoeken. Leonard Bloomfield (1887-1949), de bekende Amerikaansetaalgeleerde, haalt in zijn boek Language uit 1933 ook het etymologie-epigram aan, en wel op dezemanier:      In zijn Leuvense dissertatie (mei 2008) Moedertalen & taalmoeders’. Methodologie, epistemologie en ideologie2van het taalvergelijkend onderzoek in de renaissance, met bijzondere aandacht voor de bijdrage van de humanisten uit deLage Landen noteert Toon van Hal op p. 439 dat Voltaire’s ‘definitie’ van etymologie “opgetekend” werddoor Max Müller. Van Hal is van mening dat de uitspraak van Voltaire waarschijnlijk  ‘apocrief’ is. (Noottoegevoegd in 2008).2Voltaire is reported to have said that etymology is a science in which the vowelscount for nothing and the consonants for very little (1976: 6). "Is reported", want Bloomfield deed wat enkele generaties vóór hem hadden nagelaten of zondersucces hadden gedaan, hij ging ad fontes: "The epigram about etymology is attributed to Voltaireby Max Müller, Lectures on the science of language; Second series (London, 1864), p. 238; I have soughtit in vain in Voltaire's writings" (Bloomfield 1976 : 511). De vroegste verwijzing die ik tot nu toe ben tegengekomen, is er een bij August Wilhelm vonSchlegel (1767-1845). In zijn kritische bespreking anno 1815 van de door de gebroeders Grimmuitgegeven Altdeutsche Wälder (1813) merkt hij op: Mit solchen Allgemeinsätzen kann man Alles erkünsteln, und macht am Ende dieEtymologie zu einer Wissenschaft, wobei, wie Voltaire sagt, die Vokale für garnichts, die Konsonanten für wenig gerechnet werden (Schlegel 1847: 397). Een vindplaats geeft ook Schlegel niet en, zoals gezegd, de taalkundigen na hem evenmin. In zijnstudie over 'Voltaire grammarien' (1888) bij voorbeeld vermeldt Vernier het dictum van Voltairezonder verwijzing naar de oorspronkelijke tekst. "Comme le dit Max Müller", noteert Verniersimpelweg (1888: 32). [214]Wie kent wel de vindplaats van dit citaat bij Voltaire? 2LiteratuurBloomfield, Leonard1976 Language. London: Allen & Unwin. (Eerste druk 1933). Kukenheim, Louis1962 Esquisse historique de la linguistique française. Leiden: Universitaire Pers.Müller, F. Max1913 The Science of Language. Vol. II. London, Bombay & Calcutta: Longmans,Green, and Co. (Collected Works. 12.).Multatuli1973 Volledige werken. Deel 6. Amsterdam: G.A. van Oorschot.  1983 Volledige werken. Deel 15. Amsterdam: G.A. van Oorschot. Noordegraaf, Jan1985 Norm, geest en geschiedenis. Nederlandse taalkunde in de negentiende eeuw. Diss.Leiden. Dordrecht & Cinnaminson: Foris. (= Geschiedenis van de taalkunde,3.). (Ook als http://hdl.handle.net/1871/12711). 3von Schlegel, August Wilhelm 1847 Bespreking van Altdeutsche Wälder. Erster Band. Hrsg. durch die BrüderGrimm (Cassel 1813). Sämmtliche Werke. Hrsg. v. Eduard Böcking. Deel12. Vermischte und kritische Schriften. Sechster Band. Leipzig:Weidmann, 383-426. (Repr. Hildesheim: Olms 1971.). [Oorspr. inHeidelberger Jahrbücher der Literatur. 46-48 (1815): 721-766]. Vernier, Leon1888 Étude sur Voltaire grammarien et la grammaire au XVIIIe siècle. Paris:Hachette. 

Multatuli, Voltaire en de etymologie

DSpace at VU

      Oorspronkelijke tekst in Molaar, uitgave van de Subfaculteit Nederlands, Vrije Universiteit Amsterdam, 771
(maart 1981), 19. Een beknopte versie verscheen onder de titel "Voltaire over etymologie" in Trefwoord 8
(1994), 60. Een antwoord op de aan het slot gestelde vraag heb ik nog niet gekregen. 
1
Uit: Jan Noordegraaf, Voorlopig verleden. Taalkundige plaatsbepalingen 1797-1960. Münster: Nodus Publikationen 1997,
212-214  (ISBN 3-89323-276-1). 
Multatuli, Voltaire en de etymologie 1
Jan  N o o rd e g raa f
"Het trekken van een kies gaat bij mij vergezeld van iets aangenaams", schrijft Multatuli op 31
december 1872 vanuit Wiesbaden aan zijn lotgenoot Sicco Roorda van Eysinga (1825-1887), de
dichter van de Vloekzang. "Wie zal zoo-iets verklaren?", roept hij nog uit, maar snel gaat hij dan
over tot het lanceren van enkele observaties met betrekking tot klankwisselingen, onder het
motto: "Alles gaat over in alles". Daarna merkt hij op: "Voltaire (meen ik) heeft gezegd en fait
d'étymologie, les voyelles ne signifient rien du tout, et les consonnes peu de chose" (Multatuli
1983: 556).
In de vijfde bundel van zijn Ideeën, geschreven in de eerste helft van 1873, vraagt Multatuli
zich af: "Was 't niet Voltaire die gezegd heeft: en etymologie les voyelles ne signifient pas grand-chose, et les
consonnes rien du tout? Ik ben op 't ogenblik niet in gelegenheid de plaats na te slaan, en weet dus
niet of ik die uitdrukking met juistheid weergeef" (Multatuli 1973: 683). 
Met deze door Multatuli aangehaalde uitspraak raken we aan het probleem van de 'fiche-
kennis', of – voor oudere neerlandici begrijpelijker – de 'Knuvelder-kennis'. Ik bedoel ermee de
samenvattingen van samenvattingen, citaten van citaten etc. Een te groot vertrouwen,
gemakzucht of doodgewoon over-[213]macht verhinderen de onderzoeker vaak om ad fontes te
gaan. Dit "epigram about etymology" (Bloomfield) is zo'n voorbeeld van tweedehands citeren. 
Ik heb, overigens niet systematisch, een aantal plaatsen in de taalkundige literatuur genoteerd
waar deze uitspraak van Voltaire wordt aangehaald of waar ernaar wordt verwezen (cf.
Noordegraaf 1985: 3-4). Wat opvalt, is dat geen enkele keer de plaats in het werk van Voltaire
zelf wordt genoteerd waar je die bewuste uitspraak kunt aantreffen. Ook bij een bekende
romanist als Kukenheim (1962: 38) ontbreekt deze informatie. In veel gevallen voert het spoor
terug naar de in de negentiende eeuw razend populaire Lectures on the Science of Language (1861-
1864) van de ook in Nederland welbekende Duits-Engelse geleerde Max Müller (1823-1900). In
het tweede deel van die Lectures merkt Müller op:
Voltaire, as is well known, defined etymology as a science in which vowels signify
nothing at all, and consonants very little. 'L'étymologie', he said, 'est une science où les
voyelles ne font rien, et les consonnes fort peu de chose' (Müller 1913: 298).
"As is well known", want ook bij Müller vinden we geen bronvermelding. 
Misschien is het wel goed dat Multatuli niet de moeite heeft genomen om in het werk van
Voltaire naar die passage te zoeken. Leonard Bloomfield (1887-1949), de bekende Amerikaanse
taalgeleerde, haalt in zijn boek Language uit 1933 ook het etymologie-epigram aan, en wel op deze
manier:
      In zijn Leuvense dissertatie (mei 2008) Moedertalen & taalmoeders’. Methodologie, epistemologie en ideologie2
van het taalvergelijkend onderzoek in de renaissance, met bijzondere aandacht voor de bijdrage van de humanisten uit de
Lage Landen noteert Toon van Hal op p. 439 dat Voltaire’s ‘definitie’ van etymologie “opgetekend” werd
door Max Müller. Van Hal is van mening dat de uitspraak van Voltaire waarschijnlijk  ‘apocrief’ is. (Noot
toegevoegd in 2008).
2
Voltaire is reported to have said that etymology is a science in which the vowels
count for nothing and the consonants for very little (1976: 6). 
"Is reported", want Bloomfield deed wat enkele generaties vóór hem hadden nagelaten of zonder
succes hadden gedaan, hij ging ad fontes: "The epigram about etymology is attributed to Voltaire
by Max Müller, Lectures on the science of language; Second series (London, 1864), p. 238; I have sought
it in vain in Voltaire's writings" (Bloomfield 1976 : 511). 
De vroegste verwijzing die ik tot nu toe ben tegengekomen, is er een bij August Wilhelm von
Schlegel (1767-1845). In zijn kritische bespreking anno 1815 van de door de gebroeders Grimm
uitgegeven Altdeutsche Wälder (1813) merkt hij op: 
Mit solchen Allgemeinsätzen kann man Alles erkünsteln, und macht am Ende die
Etymologie zu einer Wissenschaft, wobei, wie Voltaire sagt, die Vokale für gar
nichts, die Konsonanten für wenig gerechnet werden (Schlegel 1847: 397). 
Een vindplaats geeft ook Schlegel niet en, zoals gezegd, de taalkundigen na hem evenmin. In zijn
studie over 'Voltaire grammarien' (1888) bij voorbeeld vermeldt Vernier het dictum van Voltaire
zonder verwijzing naar de oorspronkelijke tekst. "Comme le dit Max Müller", noteert Vernier
simpelweg (1888: 32). [214]
Wie kent wel de vindplaats van dit citaat bij Voltaire? 2
Literatuur
Bloomfield, Leonard
1976 Language. London: Allen & Unwin. (Eerste druk 1933). 
Kukenheim, Louis
1962 Esquisse historique de la linguistique française. Leiden: Universitaire Pers.
Müller, F. Max
1913 The Science of Language. Vol. II. London, Bombay & Calcutta: Longmans,
Green, and Co. (Collected Works. 12.).
Multatuli
1973 Volledige werken. Deel 6. Amsterdam: G.A. van Oorschot. 
 1983 Volledige werken. Deel 15. Amsterdam: G.A. van Oorschot. 
Noordegraaf, Jan
1985 Norm, geest en geschiedenis. Nederlandse taalkunde in de negentiende eeuw. Diss.
Leiden. Dordrecht & Cinnaminson: Foris. (= Geschiedenis van de taalkunde,
3.). (Ook als http://hdl.handle.net/1871/12711). 
3von Schlegel, August Wilhelm 
1847 Bespreking van Altdeutsche Wälder. Erster Band. Hrsg. durch die Brüder
Grimm (Cassel 1813). Sämmtliche Werke. Hrsg. v. Eduard Böcking. Deel
12. Vermischte und kritische Schriften. Sechster Band. Leipzig:
Weidmann, 383-426. (Repr. Hildesheim: Olms 1971.). [Oorspr. in
Heidelberger Jahrbücher der Literatur. 46-48 (1815): 721-766]. 
Vernier, Leon
1888 Étude sur Voltaire grammarien et la grammaire au XVIIIe siècle. Paris:
Hachette. 


https://research.vu.nl/en/publications/453c9774-2765-4ba5-b250-31e6acbef8b3

Multatuli, Voltaire en de etymologie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

VU Research Portal

DSpace at VU