Dit artikel behandelt enkele aspecten van de taalbeschouwing en de taalpraktijk van de Nederlands ´poeta doctus´ Willem Bilderdijk. Zijn beschouwingen zijn veelal weggezet als onwetenschappelijk. Toch is het niet moeilijk om aan Bilderdijk verwante al dan niet ‘theosofische’ benaderingen te kunnen aanwijzen – denk bijvoorbeeld aan de populairste taalkundige uit de negentiende eeuw, Max Müller (1823-1900) uit Oxford

Noordegraaf, J.

DSpace at VU

1Uit: Een eeuw rare kostgangers. Vereniging ‘Het Bilderdijkmuseum’ 1908-2008. Onder redactie van
Marinus van Hattum e.a. Amstelveen: EON Pers 2008, 277-283. (ISBN 978 90 77246245). 
Een man van het woord 
Taalkundigen over en tegenover Bilderdijk  
Jan Noordegraaf 
Passages
Het oordeel dat Jan te Winkel ‘op machtiging der Bilderdijk Commissie’ in 1906 velde over
Bilderdijk als taalgeleerde – ‘voor de strenge rechtbank der wetenschap mogen zijne
taalbeschouwingen niet kunnen bestaan’ (1906: 136) – heeft lang nageëchood in de
neerlandistiek. Meer dan honderd jaar later, in 2007, merkte de Utrechtse morfoloog en
historiograaf  Henk Schultink bijvoorbeeld nog op dat het waarschijnlijk de grootste verdienste
van Bilderdijks Nederlandsche Spraakleer uit 1826 is geweest dat deze publicatie Johannes
Kinker (1764-1845) ertoe gebracht heeft zijn eigen inzichten over grammatica en in het
bijzonder de morfologie op schrift te stellen. Kinker liet zich in een viertal ‘beoordeelende’
verslagen niet alleen kennen als iemand met een degelijker kennis van de taalfeiten dan
Bilderdijk, maar hij kwam naar de mening van Schultink ook tot een verrassend scherp inzicht
in aspecten van de bouw van het Nederlandse woord, zoals de samenstellingen en de
tussenklanken en de vorming van pseudodeelwoorden als breedgeschouderd en kortgestaart.  
 Laat dit zo zijn, in de eeuw na de verzuchting van Te Winkel is het boek-Bilderdijk
gelukkig niet gesloten geweest. Niet alleen nieuwe interpretatiekaders à la Van Eijnatten, maar
ook fijnzinnige detailgegevens die het voortgezet onderzoek telkens weer genereert – immers,
‘der liebe Gott lebt im Detail’, zoals het bon mot van Aby Warburg (1866-1929) luidt –
kunnen aan het beeld van Bilderdijk en diens taalkundige context telkens weer nieuwe
dimensies toevoegen. Ik zal een voorbeeld geven. 
In 1751 publiceerde de Engelse geleerde James Harris (1709-1780) zijn Hermes or, a
Philosophical Inquiry Concerning Language and Universal Grammar, een omvangrijk werk
dat vele malen herdrukt werd en ook in het Frans en Duits vertaald is. Door een recente
bronnenpublicatie kwam aan het licht dat er in 1774 al sprake van was dat de historicus en
taalkundige Adriaan Kluit (1735-1807) een Nederlandse vertaling van dit boek zou gaan
maken. Maar voorzover we weten is daar niets [278] van terecht gekomen. Het was Bilderdijk
die een proefvertaling gemaakt heeft van de eerste drie hoofdstukken van het eerste boek, een
feit waarop Van Eijnatten in 1998 min of meer terloops heeft geattendeerd. De titel van deze
proeve luidt: ‘HERMES, Of wijsgeerig onderzoek betreffende de Algemeene Spraakkunst’ –
Bilderdijk had een exemplaar van de tweede, herziene druk uit 1765, die een iets aangepaste
titel heeft. Bij lezing blijkt het manuscript van de vertaling, onder signatuur J 37 berustend in
het Bilderdijk-museum te Amsterdam, echt een eerste aanzet te zijn, die zich mede kenmerkt
door een vaak nog al te letterlijk volgen van het origineel, inconsistenties bij het vertalen van
bepaalde termen en diverse omissies (de vertaler slaat af en toe gewoon wat over). Nu is er in
2het algemeen maar weinig bekend over de wederwaardigheden van de ‘universal grammar’ in
het Nederland van de achttiende eeuw en daarom juist zal de combinatie van de gegevens over
de receptie van de Hermes ongetwijfeld tot nieuw onderzoek prikkelen en dus tot nieuwe
retouches leiden.
Wat kon Bilderdijk trouwens in het geschrift van Harris vinden? In de woorden van zijn
vertaler omschrijft de Engelse auteur op de eerste bladzijde van zijn boek ‘de Spraak’
(‘Speech’) als ‘de saamgestelde Kracht ( ..) van onze beste en edelste Vermogens’ (‘the joint
Energie of our best and nobles Faculties’). Nu is ‘Energie’ duidelijk een vertaling van het 
3Griekse ¦íÝñãåéá, een term die we ook bij de Duitser Wilhelm von Humboldt (1767-1835)
aantreffen om de taal als iets dynamisch, ls iets levends te typeren. Later zal de vermaarde
Amerikaanse linguïst Noam Chomsky (geb. 1928) proberen om Von Humboldts inzichten te
verbinden met het ‘creatieve’ aspect van zijn eigen ‘generatieve’ grammatica. Maar taal als
energeia is vooral een concept dat door latere negentiende-eeuwse taalkundigen, en zeker niet
de geringsten, is gebruikt om de prioriteit van de levende taal te benadrukken. Wille’s
promovendus, de VU-classicus Pieter A. Verburg (1905-1989), wees er in 1951 in zijn achtste
stelling op dat de visie op taal als een energeia ‘gemeenlijk zonder gewagmaking van anderen
aan W. von Humboldt toegeschreven’, ook al bij Harris te vinden is. De passage naar
Bilderdijk is dan snel gemaakt. Als taalkundige en uiteraard ook als dichter stelde Bilderdijk
de prioriteit van de klanken, stelt het levende woord dus boven de letter. Daarmee breekt hij
met de gangbare contemporaine praktijk en nadert hij tot beschouwingen ‘die eerst in de
tweede helft van de negentiende eeuw hare volle kracht hebben gekregen’, concludeert
Kluyver (1906: 23), en ik denk dat die opmerking terecht is. Op een aantal punten is Bilderdijk
boven zijn tijd uitgekomen. 
Bilderdijk als poeta doctus, als dichter én geleerde dus. Dit is de invalshoek die ik kies om
van de betrekkelijk schaarse taalkundige onderwerpen die in achter ons liggende
verenigingsjaren aan de orde geweest zijn, er een tweetal kort aan de orde te stellen. Ze gaan
over woorden. Ik begin maar met de morfologie, dat is het onderdeel van de Nederlandse
taalkunde dat zich kort gezegd bezig houdt met de manier waarop Nederlandse woorden
gevormd worden. [279]
Morfologische vrijheden  
In het omvangrijke, helaas registerloos gebleven overzichtswerk Geschiedenis van de
Nederlandse taal (1997) wordt veel aandacht geschonken aan de woordvorming, i.c. de
afleidingen en samenstellingen die we bij Bilderdijk vinden (p. 414 evv). Bilderdijk oefent op
morfologen een bepaalde fascinatie uit; zijn taalbeschouwing kenmerkt zich door bijzondere,
relatief sterk van de traditie afwijkende opvattingen en dit geldt ook voor morfologische
aspecten (cf. Van Driel 2007: 239-240). Daarnaast is het zo dat je Bilderdijk wellicht een
experimenteel dichter kunt noemen, in die zin dat hij gewaagde woordscheppingen hanteert.
Op het punt van de woordvorming behoort Bilderdijk namelijk tot de meest opvallende
taalscheppers die de Nederlandse literatuur kent – ‘ontplonderen’, treurvallig’,‘vlijtelijk’, om
een paar van zijn creaties te noemen.
Het verbaast dus niet dat dr. Jaap van Marle, in 1985 bij Schultink gepromoveerd op een
aspect van de ‘morphological creativity’, op de jaarvergadering van 1989 een lezing kon
houden waarin Bilderdijks taalscheppend vermogen aan de orde kwam. Hetzelfde thema wordt
trouwens in een heel cluster verwante artikelen van dezelfde auteur behandeld. Het eerste punt
dat Van Marle bespreekt, is de welhaast klassieke reputatie van Bilderdijk als virtuoso op het
gebied van de woordvorming c.q. woordschepping en vervolgens wordt die reputatie kritisch
getoetst. Vervolgens vraagt spreker zich af of en in hoeverre dit aspect van Bilderdijks
taalgebruik van blijvende invloed is geweest op het Nederlands. Ik releveer enkele punten uit
het betoog (Van Marle 1990). 
Voor een morfoloog is het interessant om te zien hoe de professionele taalkundige
Bilderdijk als taalgebruiker omgaat met de voor de Nederlandse woordvorming geldende
regels en beperkingen. Twee voorbeelden. Een woord gevormd met het achtervoegsel ‘-loos’ is
normaliter een zelfstandig naamwoord, vergelijk ‘ziel-loos’. Maar bij Bilderdijk kun je ook
5een werkwoord verwachten als basiswoord: ‘beweeg-loos’.  Woorden met het achtervoegsel  
‘-baar’ hebben in het Nederlands gewoonlijk een passieve betekenis (‘eet-baar’). Bilderdijk,
aldus Van Marle, wenste dit feit echter niet in aanmerking te nemen; hij maakte zonder
probleem bijvoeglijke naamwoorden met een actieve betekenis als ‘sterfbaar’ en ‘beweegbaar’.
Zoiets geeft ons enig inzicht in Bilderdijks ‘romanticist conception’ van morfologische
creativiteit: dichters kunnen zich van allerlei morfologische vrijheden permitteren; om ‘regels’,
van welk type dan ook, hoeven zij zich niet druk te maken. Het risico is natuurlijk: onbegrip
bij de lezer c.q. hoorder. Wat is bijvoorbeeld een ‘wrekeling’?
Nadere beschouwing leert dat Bilderdijk zijn inspiratie voor een belangrijk deel uit het
literaire taalgebruik van de grote schrijvers uit de Gouden Eeuw heeft geput. Uiteraard doet dit
niets af aan Bilderdijks taalscheppend vermogen. Met grote inventiviteit heeft hij toegepast
wat hij bij Vondel bijvoorbeeld aantrof en daarmee heeft hij de literaire schrijftaal verrijkt en
uitgebreid. Maar het verbaast me niets dat maar weinig van zijn woordscheppingen in de
standaardtaal zijn opgenomen. Die deden kunstmatig aan, werden buiten het literaire circuit als
onnatuur ervaren en [281] ze hebben geen blijvende plaats in het Nederlands gekregen.
Daarvoor was zijn taalgebruik blijkbaar te idiosyncratisch.  
Woorden van ‘hooger leven’  
‘Bilderdijks taalbeschouwingen voeren ons in eene sfeer van hooger geestelijk leven’, heeft  de
veelwetende Jan te Winkel in 1906 opgemerkt. Welnu, in de taalkunde hanteert men wel eens
de tegenstelling tussen ‘God’s truth linguistics’ en de ‘hocus pocus’-linguïstiek. Bij de laatste
legt de linguïst de taal een structuur op, bij de eerste geldt: taal heeft een structuur, en de taak
van de linguïst is simpelweg het blootleggen daarvan. Bilderdijk bedrijft ‘God’s truth
linguistics’ in wel vrij pregnante zin; voor hem hebben woorden een metafysische dimensie. 
In diverse gedichten zie je Bilderdijk reflecteren op taal, terwijl andere gedichten expliciet
gaan over taal of bepaalde talen. In een beschouwing over de taal als scheppingsordinantie had
A. Brummelkamp Jr. (1839-1919) benadrukt dat de taal deel uitmaakte van de goddelijke
schepping en daarom niet tot de ‘’chaos’, maar tot de ‘kosmos’, tot de ‘heilige orde’ behoorde
en dat de taal uitvloeisel van de ‘ziel des menschen’ was. Ter illustratie gebruikte
Brummelkamp enkele poëtische passages van Bilderdijk. 
Op de jaarvergadering van 1981 trok dr. Jan Bosch de lijnen door. Hij hield een voordracht
over Bilderdijks gedicht ‘De Taal’ uit 1822, een leerdicht dat gaat over de taal als goddelijk
geschenk en betrekt daarbij de slotregels van ‘De Oostersche grondtaal’, ook uit 1822, die gaan
over het ‘Godlijk taalvermogen’. Taal dient echt niet alleen voor de dagelijkse communicatie: 
Die Taal sluit meer, meer ziel, meer wijsheid in 
Dan Platoos school, dan heel Atheen bevatten; 
Houdt Waarheid, ja, en echten hemelzin, 
En ’t inbegrip der ons verleende schatten.
Ken, stervling, ken geheel uw ziel in haar!
Zy maakt u mensch; in haar berust uw Wezen.
 Neem in uw spraak uw eigen zelfheid waar;
Leer daar u-zelf, leer daar uw God in lezen.
6  
 
7In zijn taal kan de mens zijn God indirect waarnemen, dankzij de cor-respon-dentiën (=
analogieën), zoals men een brief leest, zegt Bosch. De visie op taal die we bij Bilderdijk
aantreffen, heb ik zelf eens getypeerd als behorend tot de ‘Adamische taaldoctrine’, een
benadering die in de zeventiende en achttiende eeuw niet onbekend was. Toen Adam, volgens
Luther de grootste der wijsgeren zelfs na de zondeval, de dieren hun namen gaf, zoals verhaald
wordt in Genesis, ‘kende’ hij de dieren; in hun namen legde hij hun wezen vast. De Engelse
godgeleerde Robert South (1634-1716) bijvoorbeeld verkondigde in 1662 dat Adam [282]
came into the world a philosopher, which sufficiently appeared by his writing the
nature of things upon their names; he could view essences in themselves, and read
forms without the comment of their respective properties [...] An Aristotle was but
the rubbish of an Adam, and Athens but the rudiments of Paradise.
Bilderdijk meende via studie van bepaalde woorden tot een geestelijke wereld te kunnen
opklimmen: taalstudie als sleutel tot hogere wijsheid. Ik heb deze benadering zelf eens als
‘etymosofie’ gekenschetst. Het is juist aan deze ‘mysterieuse hoogere etymologie’ (Kinker) dat
de vroegere en contemporaine taalkunde niet is toegekomen, en daarom worden hun
beoefenaars door Bilderdijk de oren gewassen. Maar Kinker komt er ook niet goed uit:
‘moeijelijker raadsel dan deze mystieke etymologie is er niet wel uit te denken’, verzucht hij. 
Vergeleken met de hoofdstromen van de negentiende en twintigste-eeuwse linguïstiek zijn
beschouwingen à la Bilderdijk niet erg in de mode geweest: ambachtelijke, meer down to earth
taalkundigen volgden bij hun etymologische onderzoekingen liever een
natuurwetenschappelijk model waarin strenge klankwetten prevaleerden. Maar je hoeft niet zo
lang te zoeken om aan Bilderdijk verwante al dan niet ‘theosofische’ benaderingen te kunnen
aanwijzen – denk bijvoorbeeld aan de populairste taalkundige uit de negentiende eeuw, Max
Müller (1823-1900) uit Oxford. In dit opzicht is de naamgever van onze vereniging minder een
buitenbeentje dan sommige geleerden ons hebben willen doen geloven. 
Slotopmerking
Willem Bilderdijk is altijd, zoals dat tegenwoordig wel heet, ‘een vaste waarde’ geweest in de
Nederlandse taalkunde, en dat zal hij ongetwijfeld nog lang  blijven ook. 
Literatuur 
Bosch, Jan. 1983. ‘Bilderdijks kleine leerdicht ‘De Taal’ van 1822’. Tijdschrift voor
Nederlanse taal- en letterkunde 99, 245-264. 
de Bruin, C.C. 1955. ‘Bilderdijk en de studie van het Middelnederlands’. De nieuwe taalgids
48, 1-14. 
Brummelkamp, A. 1904. ‘De Taal een Scheppingsordinantie’. Ons Tijdschrift 8,  309-321.
8van Driel, Lo. 2007. ‘Nederlandse taalkunde in de negentiende eeuw !een overzicht’.
Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek  25, 209-275. 
van Eijnatten, Joris. 1998. Hogere Sferen. De ideeënwereld van Willem Bilderdijk (1756-
1831). Hilversum: Verloren. [283]
Kluyver, A. 1906. ‘Bilderdijk en de taalwetenschap’. Onze Eeuw 6: 4, 1-26. 
van Marle, Jaap van. 1989. ‘On Bilderdijk’s romanticist conception of morphological
creativity and its infleunce on Dutch’. Dutch Crossing. A Journal of Low Countries Studies 39,
96-104. 
van Marle, Jaap. 1990. ‘Iets over woordvorming en woorschepping bij Bilderdijk’. Het
Bilderdijk-Museum 7, 2-9. 
Noordegraaf, Jan. 1989. ‘De droom der rede. Willem Bilderdijk en de taalkundige traditie’.
Bilderdijks boekenwijsheid. Symposium 28-29 april 1988. Bijdragen over de veilingcatalogi
van Bilderdijks bibliotheek onder redactie van M. van Hattum & J. Zwaan, 83-96. Amsterdam:
Het Bilderdijkmuseum 1989. 
Noordegraaf, Jan. 1997. ‘Taalkundige tussen twee werelden. Willem Bilderdijk en de
etymosofie’. Taal in tijd en ruimte. Voor Cor van Bree bij zijn afscheid als hoogleraar
historische taalkunde en taalvariatie aan de Vakgroep Nederlands van de Rijksuniversiteit
Leiden. Leiden: Stichting Neerlandistiek Leiden, 133-142.  (Herdrukt in Voorlopig verleden.
Taalkundige plaatsbepalingen 1797-1960 door Jan Noordegraaf. Münster: Nodus 1997, 42-
62). 
Noordegraaf, Jan. 1999. ‘Willem Bilderdijk (1756-1831) and  the Science of Language. A
Dutch linguist between two worlds’. David Cram, Andrew Linn & Elke Nowak (eds), History
of Linguistics 1996. Volume 2: From Classical to Contemporary Linguistics. Selected Papers
from the Seventh International Conference on the History of the Language Sciences (ICHOLS
VII) Oxford, 12-17 September 1996. Amsterdam: Benjamins, 193-204.
Schultink, Henk. 2007. ‘Johannes Kinker (1764-1845) als praktiserend morfoloog’. In: Fons
Moerdijk e.a. (red.), Leven met woorden. Afscheidsbundel voor Professor Piet van
Sterkenburg. Leiden: Brill, 435-444.
Toorn, M.C. van den e.a. (red.). 1997. Geschiedenis van de Nederlandse taal. Amsterdam:
AUP. 
te Winkel, Jan. 1906. ‘Bilderdijk als taalgeleerde’. Mr. Willem Bilderdijk. Uitgegeven op
machtiging der Bilderdijkcommissie. Pretoria, Amsterdam & Potchefstroom: Höveker &
Wormser, 109-136. 


Een man van het woord. Taalkundigen over en tegenover Bilderdijk

Dit artikel behandelt enkele aspecten van de taalbeschouwing en de taalpraktijk van de Nederlands ´poeta doctus´ Willem Bilderdijk. Zijn beschouwingen zijn veelal weggezet als onwetenschappelijk. Toch is het niet moeilijk om aan Bilderdijk verwante al da

VU Research Portal

VU Research PortalEen man van het woord. Taalkundigen over en tegenover Bilderdijk.Noordegraaf, J.published inEen eeuw rare kostgangers. Vereniging Het Bilderdijk Museum 1908-20082008document versionPublisher's PDF, also known as Version of recordLink to publication in VU Research Portalcitation for published version (APA)Noordegraaf, J. (2008). Een man van het woord. Taalkundigen over en tegenover Bilderdijk. In Hattum, Marinusvan e.a. (Ed.), Een eeuw rare kostgangers. Vereniging Het Bilderdijk Museum 1908-2008 (pp. 277-283). EonPers.General rightsCopyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright ownersand it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.            • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.            • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain            • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal ?Take down policyIf you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediatelyand investigate your claim.E-mail address:vuresearchportal.ub@vu.nlDownload date: 23. May. 20211Uit: Een eeuw rare kostgangers. Vereniging ‘Het Bilderdijkmuseum’ 1908-2008. Onder redactie vanMarinus van Hattum e.a. Amstelveen: EON Pers 2008, 277-283. (ISBN 978 90 77246245). Een man van het woord Taalkundigen over en tegenover Bilderdijk  Jan Noordegraaf PassagesHet oordeel dat Jan te Winkel ‘op machtiging der Bilderdijk Commissie’ in 1906 velde overBilderdijk als taalgeleerde – ‘voor de strenge rechtbank der wetenschap mogen zijnetaalbeschouwingen niet kunnen bestaan’ (1906: 136) – heeft lang nageëchood in deneerlandistiek. Meer dan honderd jaar later, in 2007, merkte de Utrechtse morfoloog enhistoriograaf  Henk Schultink bijvoorbeeld nog op dat het waarschijnlijk de grootste verdienstevan Bilderdijks Nederlandsche Spraakleer uit 1826 is geweest dat deze publicatie JohannesKinker (1764-1845) ertoe gebracht heeft zijn eigen inzichten over grammatica en in hetbijzonder de morfologie op schrift te stellen. Kinker liet zich in een viertal ‘beoordeelende’verslagen niet alleen kennen als iemand met een degelijker kennis van de taalfeiten danBilderdijk, maar hij kwam naar de mening van Schultink ook tot een verrassend scherp inzichtin aspecten van de bouw van het Nederlandse woord, zoals de samenstellingen en detussenklanken en de vorming van pseudodeelwoorden als breedgeschouderd en kortgestaart.   Laat dit zo zijn, in de eeuw na de verzuchting van Te Winkel is het boek-Bilderdijkgelukkig niet gesloten geweest. Niet alleen nieuwe interpretatiekaders à la Van Eijnatten, maarook fijnzinnige detailgegevens die het voortgezet onderzoek telkens weer genereert – immers,‘der liebe Gott lebt im Detail’, zoals het bon mot van Aby Warburg (1866-1929) luidt –kunnen aan het beeld van Bilderdijk en diens taalkundige context telkens weer nieuwedimensies toevoegen. Ik zal een voorbeeld geven. In 1751 publiceerde de Engelse geleerde James Harris (1709-1780) zijn Hermes or, aPhilosophical Inquiry Concerning Language and Universal Grammar, een omvangrijk werkdat vele malen herdrukt werd en ook in het Frans en Duits vertaald is. Door een recentebronnenpublicatie kwam aan het licht dat er in 1774 al sprake van was dat de historicus entaalkundige Adriaan Kluit (1735-1807) een Nederlandse vertaling van dit boek zou gaanmaken. Maar voorzover we weten is daar niets [278] van terecht gekomen. Het was Bilderdijkdie een proefvertaling gemaakt heeft van de eerste drie hoofdstukken van het eerste boek, eenfeit waarop Van Eijnatten in 1998 min of meer terloops heeft geattendeerd. De titel van dezeproeve luidt: ‘HERMES, Of wijsgeerig onderzoek betreffende de Algemeene Spraakkunst’ –Bilderdijk had een exemplaar van de tweede, herziene druk uit 1765, die een iets aangepastetitel heeft. Bij lezing blijkt het manuscript van de vertaling, onder signatuur J 37 berustend inhet Bilderdijk-museum te Amsterdam, echt een eerste aanzet te zijn, die zich mede kenmerktdoor een vaak nog al te letterlijk volgen van het origineel, inconsistenties bij het vertalen vanbepaalde termen en diverse omissies (de vertaler slaat af en toe gewoon wat over). Nu is er in2het algemeen maar weinig bekend over de wederwaardigheden van de ‘universal grammar’ inhet Nederland van de achttiende eeuw en daarom juist zal de combinatie van de gegevens overde receptie van de Hermes ongetwijfeld tot nieuw onderzoek prikkelen en dus tot nieuweretouches leiden.Wat kon Bilderdijk trouwens in het geschrift van Harris vinden? In de woorden van zijnvertaler omschrijft de Engelse auteur op de eerste bladzijde van zijn boek ‘de Spraak’(‘Speech’) als ‘de saamgestelde Kracht ( ..) van onze beste en edelste Vermogens’ (‘the jointEnergie of our best and nobles Faculties’). Nu is ‘Energie’ duidelijk een vertaling van het 3Griekse ¦íÝñãåéá, een term die we ook bij de Duitser Wilhelm von Humboldt (1767-1835)aantreffen om de taal als iets dynamisch, ls iets levends te typeren. Later zal de vermaardeAmerikaanse linguïst Noam Chomsky (geb. 1928) proberen om Von Humboldts inzichten teverbinden met het ‘creatieve’ aspect van zijn eigen ‘generatieve’ grammatica. Maar taal alsenergeia is vooral een concept dat door latere negentiende-eeuwse taalkundigen, en zeker nietde geringsten, is gebruikt om de prioriteit van de levende taal te benadrukken. Wille’spromovendus, de VU-classicus Pieter A. Verburg (1905-1989), wees er in 1951 in zijn achtstestelling op dat de visie op taal als een energeia ‘gemeenlijk zonder gewagmaking van anderenaan W. von Humboldt toegeschreven’, ook al bij Harris te vinden is. De passage naarBilderdijk is dan snel gemaakt. Als taalkundige en uiteraard ook als dichter stelde Bilderdijkde prioriteit van de klanken, stelt het levende woord dus boven de letter. Daarmee breekt hijmet de gangbare contemporaine praktijk en nadert hij tot beschouwingen ‘die eerst in detweede helft van de negentiende eeuw hare volle kracht hebben gekregen’, concludeertKluyver (1906: 23), en ik denk dat die opmerking terecht is. Op een aantal punten is Bilderdijkboven zijn tijd uitgekomen. Bilderdijk als poeta doctus, als dichter én geleerde dus. Dit is de invalshoek die ik kies omvan de betrekkelijk schaarse taalkundige onderwerpen die in achter ons liggendeverenigingsjaren aan de orde geweest zijn, er een tweetal kort aan de orde te stellen. Ze gaanover woorden. Ik begin maar met de morfologie, dat is het onderdeel van de Nederlandsetaalkunde dat zich kort gezegd bezig houdt met de manier waarop Nederlandse woordengevormd worden. [279]Morfologische vrijheden  In het omvangrijke, helaas registerloos gebleven overzichtswerk Geschiedenis van deNederlandse taal (1997) wordt veel aandacht geschonken aan de woordvorming, i.c. deafleidingen en samenstellingen die we bij Bilderdijk vinden (p. 414 evv). Bilderdijk oefent opmorfologen een bepaalde fascinatie uit; zijn taalbeschouwing kenmerkt zich door bijzondere,relatief sterk van de traditie afwijkende opvattingen en dit geldt ook voor morfologischeaspecten (cf. Van Driel 2007: 239-240). Daarnaast is het zo dat je Bilderdijk wellicht eenexperimenteel dichter kunt noemen, in die zin dat hij gewaagde woordscheppingen hanteert.Op het punt van de woordvorming behoort Bilderdijk namelijk tot de meest opvallendetaalscheppers die de Nederlandse literatuur kent – ‘ontplonderen’, treurvallig’,‘vlijtelijk’, omeen paar van zijn creaties te noemen.Het verbaast dus niet dat dr. Jaap van Marle, in 1985 bij Schultink gepromoveerd op eenaspect van de ‘morphological creativity’, op de jaarvergadering van 1989 een lezing konhouden waarin Bilderdijks taalscheppend vermogen aan de orde kwam. Hetzelfde thema wordttrouwens in een heel cluster verwante artikelen van dezelfde auteur behandeld. Het eerste puntdat Van Marle bespreekt, is de welhaast klassieke reputatie van Bilderdijk als virtuoso op hetgebied van de woordvorming c.q. woordschepping en vervolgens wordt die reputatie kritischgetoetst. Vervolgens vraagt spreker zich af of en in hoeverre dit aspect van Bilderdijkstaalgebruik van blijvende invloed is geweest op het Nederlands. Ik releveer enkele punten uithet betoog (Van Marle 1990). Voor een morfoloog is het interessant om te zien hoe de professionele taalkundigeBilderdijk als taalgebruiker omgaat met de voor de Nederlandse woordvorming geldenderegels en beperkingen. Twee voorbeelden. Een woord gevormd met het achtervoegsel ‘-loos’ isnormaliter een zelfstandig naamwoord, vergelijk ‘ziel-loos’. Maar bij Bilderdijk kun je ook5een werkwoord verwachten als basiswoord: ‘beweeg-loos’.  Woorden met het achtervoegsel  ‘-baar’ hebben in het Nederlands gewoonlijk een passieve betekenis (‘eet-baar’). Bilderdijk,aldus Van Marle, wenste dit feit echter niet in aanmerking te nemen; hij maakte zonderprobleem bijvoeglijke naamwoorden met een actieve betekenis als ‘sterfbaar’ en ‘beweegbaar’.Zoiets geeft ons enig inzicht in Bilderdijks ‘romanticist conception’ van morfologischecreativiteit: dichters kunnen zich van allerlei morfologische vrijheden permitteren; om ‘regels’,van welk type dan ook, hoeven zij zich niet druk te maken. Het risico is natuurlijk: onbegripbij de lezer c.q. hoorder. Wat is bijvoorbeeld een ‘wrekeling’?Nadere beschouwing leert dat Bilderdijk zijn inspiratie voor een belangrijk deel uit hetliteraire taalgebruik van de grote schrijvers uit de Gouden Eeuw heeft geput. Uiteraard doet ditniets af aan Bilderdijks taalscheppend vermogen. Met grote inventiviteit heeft hij toegepastwat hij bij Vondel bijvoorbeeld aantrof en daarmee heeft hij de literaire schrijftaal verrijkt enuitgebreid. Maar het verbaast me niets dat maar weinig van zijn woordscheppingen in destandaardtaal zijn opgenomen. Die deden kunstmatig aan, werden buiten het literaire circuit alsonnatuur ervaren en [281] ze hebben geen blijvende plaats in het Nederlands gekregen.Daarvoor was zijn taalgebruik blijkbaar te idiosyncratisch.  Woorden van ‘hooger leven’  ‘Bilderdijks taalbeschouwingen voeren ons in eene sfeer van hooger geestelijk leven’, heeft  deveelwetende Jan te Winkel in 1906 opgemerkt. Welnu, in de taalkunde hanteert men wel eensde tegenstelling tussen ‘God’s truth linguistics’ en de ‘hocus pocus’-linguïstiek. Bij de laatstelegt de linguïst de taal een structuur op, bij de eerste geldt: taal heeft een structuur, en de taakvan de linguïst is simpelweg het blootleggen daarvan. Bilderdijk bedrijft ‘God’s truthlinguistics’ in wel vrij pregnante zin; voor hem hebben woorden een metafysische dimensie. In diverse gedichten zie je Bilderdijk reflecteren op taal, terwijl andere gedichten explicietgaan over taal of bepaalde talen. In een beschouwing over de taal als scheppingsordinantie hadA. Brummelkamp Jr. (1839-1919) benadrukt dat de taal deel uitmaakte van de goddelijkeschepping en daarom niet tot de ‘’chaos’, maar tot de ‘kosmos’, tot de ‘heilige orde’ behoordeen dat de taal uitvloeisel van de ‘ziel des menschen’ was. Ter illustratie gebruikteBrummelkamp enkele poëtische passages van Bilderdijk. Op de jaarvergadering van 1981 trok dr. Jan Bosch de lijnen door. Hij hield een voordrachtover Bilderdijks gedicht ‘De Taal’ uit 1822, een leerdicht dat gaat over de taal als goddelijkgeschenk en betrekt daarbij de slotregels van ‘De Oostersche grondtaal’, ook uit 1822, die gaanover het ‘Godlijk taalvermogen’. Taal dient echt niet alleen voor de dagelijkse communicatie: Die Taal sluit meer, meer ziel, meer wijsheid in Dan Platoos school, dan heel Atheen bevatten; Houdt Waarheid, ja, en echten hemelzin, En ’t inbegrip der ons verleende schatten.Ken, stervling, ken geheel uw ziel in haar!Zy maakt u mensch; in haar berust uw Wezen. Neem in uw spraak uw eigen zelfheid waar;Leer daar u-zelf, leer daar uw God in lezen.6   7In zijn taal kan de mens zijn God indirect waarnemen, dankzij de cor-respon-dentiën (=analogieën), zoals men een brief leest, zegt Bosch. De visie op taal die we bij Bilderdijkaantreffen, heb ik zelf eens getypeerd als behorend tot de ‘Adamische taaldoctrine’, eenbenadering die in de zeventiende en achttiende eeuw niet onbekend was. Toen Adam, volgensLuther de grootste der wijsgeren zelfs na de zondeval, de dieren hun namen gaf, zoals verhaaldwordt in Genesis, ‘kende’ hij de dieren; in hun namen legde hij hun wezen vast. De Engelsegodgeleerde Robert South (1634-1716) bijvoorbeeld verkondigde in 1662 dat Adam [282]came into the world a philosopher, which sufficiently appeared by his writing thenature of things upon their names; he could view essences in themselves, and readforms without the comment of their respective properties [...] An Aristotle was butthe rubbish of an Adam, and Athens but the rudiments of Paradise.Bilderdijk meende via studie van bepaalde woorden tot een geestelijke wereld te kunnenopklimmen: taalstudie als sleutel tot hogere wijsheid. Ik heb deze benadering zelf eens als‘etymosofie’ gekenschetst. Het is juist aan deze ‘mysterieuse hoogere etymologie’ (Kinker) datde vroegere en contemporaine taalkunde niet is toegekomen, en daarom worden hunbeoefenaars door Bilderdijk de oren gewassen. Maar Kinker komt er ook niet goed uit:‘moeijelijker raadsel dan deze mystieke etymologie is er niet wel uit te denken’, verzucht hij. Vergeleken met de hoofdstromen van de negentiende en twintigste-eeuwse linguïstiek zijnbeschouwingen à la Bilderdijk niet erg in de mode geweest: ambachtelijke, meer down to earthtaalkundigen volgden bij hun etymologische onderzoekingen liever eennatuurwetenschappelijk model waarin strenge klankwetten prevaleerden. Maar je hoeft niet zolang te zoeken om aan Bilderdijk verwante al dan niet ‘theosofische’ benaderingen te kunnenaanwijzen – denk bijvoorbeeld aan de populairste taalkundige uit de negentiende eeuw, MaxMüller (1823-1900) uit Oxford. In dit opzicht is de naamgever van onze vereniging minder eenbuitenbeentje dan sommige geleerden ons hebben willen doen geloven. SlotopmerkingWillem Bilderdijk is altijd, zoals dat tegenwoordig wel heet, ‘een vaste waarde’ geweest in deNederlandse taalkunde, en dat zal hij ongetwijfeld nog lang  blijven ook. Literatuur Bosch, Jan. 1983. ‘Bilderdijks kleine leerdicht ‘De Taal’ van 1822’. Tijdschrift voorNederlanse taal- en letterkunde 99, 245-264. de Bruin, C.C. 1955. ‘Bilderdijk en de studie van het Middelnederlands’. De nieuwe taalgids48, 1-14. Brummelkamp, A. 1904. ‘De Taal een Scheppingsordinantie’. Ons Tijdschrift 8,  309-321.8van Driel, Lo. 2007. ‘Nederlandse taalkunde in de negentiende eeuw !een overzicht’.Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek  25, 209-275. van Eijnatten, Joris. 1998. Hogere Sferen. De ideeënwereld van Willem Bilderdijk (1756-1831). Hilversum: Verloren. [283]Kluyver, A. 1906. ‘Bilderdijk en de taalwetenschap’. Onze Eeuw 6: 4, 1-26. van Marle, Jaap van. 1989. ‘On Bilderdijk’s romanticist conception of morphologicalcreativity and its infleunce on Dutch’. Dutch Crossing. A Journal of Low Countries Studies 39,96-104. van Marle, Jaap. 1990. ‘Iets over woordvorming en woorschepping bij Bilderdijk’. HetBilderdijk-Museum 7, 2-9. Noordegraaf, Jan. 1989. ‘De droom der rede. Willem Bilderdijk en de taalkundige traditie’.Bilderdijks boekenwijsheid. Symposium 28-29 april 1988. Bijdragen over de veilingcatalogivan Bilderdijks bibliotheek onder redactie van M. van Hattum & J. Zwaan, 83-96. Amsterdam:Het Bilderdijkmuseum 1989. Noordegraaf, Jan. 1997. ‘Taalkundige tussen twee werelden. Willem Bilderdijk en deetymosofie’. Taal in tijd en ruimte. Voor Cor van Bree bij zijn afscheid als hoogleraarhistorische taalkunde en taalvariatie aan de Vakgroep Nederlands van de RijksuniversiteitLeiden. Leiden: Stichting Neerlandistiek Leiden, 133-142.  (Herdrukt in Voorlopig verleden.Taalkundige plaatsbepalingen 1797-1960 door Jan Noordegraaf. Münster: Nodus 1997, 42-62). Noordegraaf, Jan. 1999. ‘Willem Bilderdijk (1756-1831) and  the Science of Language. ADutch linguist between two worlds’. David Cram, Andrew Linn & Elke Nowak (eds), Historyof Linguistics 1996. Volume 2: From Classical to Contemporary Linguistics. Selected Papersfrom the Seventh International Conference on the History of the Language Sciences (ICHOLSVII) Oxford, 12-17 September 1996. Amsterdam: Benjamins, 193-204.Schultink, Henk. 2007. ‘Johannes Kinker (1764-1845) als praktiserend morfoloog’. In: FonsMoerdijk e.a. (red.), Leven met woorden. Afscheidsbundel voor Professor Piet vanSterkenburg. Leiden: Brill, 435-444.Toorn, M.C. van den e.a. (red.). 1997. Geschiedenis van de Nederlandse taal. Amsterdam:AUP. te Winkel, Jan. 1906. ‘Bilderdijk als taalgeleerde’. Mr. Willem Bilderdijk. Uitgegeven opmachtiging der Bilderdijkcommissie. Pretoria, Amsterdam & Potchefstroom: Höveker &Wormser, 109-136. 

Dutch