Halsema, A.

DSpace at VU

1Paper Nederlands-Vlaamse Filosofiedag 
Vrije Universiteit, 23 november 2007
Naar een ethisch en politiek subject voorbij het postmodernisme. Een 
confrontatie tussen Ricoeur en Butler
Annemie Halsema
Een belangrijke verworvenheid van het postmodernisme is de decentrering van het ik.1 Het 
postmodernisme heeft geleid tot een diepgaand besef dat het subject gevormd is door taal en 
cultuur en binnen machtsstructuren. Een essentialistische notie van de mens wordt verworpen 
en gefixeerde noties van identiteit geproblematiseerd. In plaats daarvan beschouwen 
postmoderne historische denkers als Foucault, een psychoanalyticus als Lacan, en een 
differentiedenker als Derrida de mens juist als sociaal, historisch of talig geconstitueerd. Deze 
gedachte is niet nieuw, maar is al voorbereid door Heidegger en in de hermeneutiek, en is 
terug te voeren op de denkers die Paul Ricoeur ‘de meesters van de achterdocht’ noemde -
Marx, Nietzsche en Freud - die ons de betrekkelijkheid van het menselijk bewustzijn hebben 
doen inzien.
Deze op zichzelf plausibele gedachte is in de tweede helft van de twintigste eeuw door
de Franse postmodernisten echter zodanig geradicaliseerd dat ze vragen oproept naar de 
mogelijkheden voor ethiek en politiek. Daarmee wil ik niet zeggen dat denkers als Derrida en 
Foucault niet ethisch of politiek zouden zijn.2 Wel roept hun werk vragen op als: In hoeverre 
is een subject dat binnen de bestaande structuren van cultuur en maatschappij gevormd wordt 
nog in staat om kritiek uit te oefenen op diezelfde machtsstructuren en verantwoordelijkheid 
af te leggen over het eigen handelen? Ontslaat een dergelijke visie op het subject het niet van 
verantwoordelijkheid voor het eigen handelen en voor de bredere maatschappelijke structuren 
waarin het is ingebed?
In feministische theorievorming zijn dergelijke vragen op de spits gedreven, vanwege 
het feit dat dit een vorm van filosofie bedrijven is die politiek is, en waarin dus vragen naar de 
mogelijkheden tot kritiek op bestaande maatschappelijke verhoudingen, onder meer die met 
betrekking tot gender, een belangrijke rol spelen. In de bundel Feminist Contentions (1995) 
                                               
1 Onder postmodernisme begrijp ik in dit paper zowel het differentiedenken van Derrida, als het 
poststructuralisme van Foucault. Ik kies de overkoepelende term ‘postmodernisme’, die ontleend is 
aan Lyotard, vanwege de titel van de Filosofiedag. 
2 Denk aan politieke werken van Derrida zoals Force de loi (1994), Spectres de Marx (1993) en aan 
Foucaults late werk waarin de ethische vraag naar zelftechnieken centraal staat (1995).
2bijvoorbeeld gaat het uitdrukkelijk om de vraag naar de mogelijkheden en onmogelijkheden 
van het postmodernisme voor feministische theorievorming. Eén van de vragen die Seyla 
Benhabib vanuit het perspectief van de Kritische Theorie stelt aan poststructuraliste Judith 
Butler is: in hoeverre is een postmodern subject in staat tot handelen (agency)? In hoeverre 
kan het kritiek uitoefenen op maatschappelijke normatieve patronen?3 In een ander verband 
stellen Luce Irigaray en Rosi Braidotti vragen aan denkers als Derrida: in hoeverre heeft het 
voor vrouwen, die nog geen subjectpositie verworven hebben, zin om een positie voorbij het 
subject na te streven?4 In hoeverre heeft het zin om identiteit ter discussie te stellen, voor wie 
nog geen eigen identiteit verworven heeft? 
Tegen deze achtergrond bepleit ik een notie van het subject dat de verworvenheden 
van het postmodernisme meeneemt, maar tevens ethisch en politiek is. Dat houdt in grote 
lijnen in een notie van het subject als handelend en ingebed binnen de wereld, maar niet 
langer als centrum van die wereld. Dit subject is verder verantwoordelijk voor het eigen 
handelen, maar zonder dat er sprake is van transparantie voor zichzelf of essentialisme. 
Bovendien is dit subject kritisch en heeft het een lichaam, en niet enkel een geest. Een stevige 
aanzet tot een dergelijke notie van het subject is aan te treffen in het werk Soi-même comme 
un autre van Paul Ricoeur (1990). Zijn notie van het zelf stamt weliswaar uit een andere 
traditie, namelijk uit de fenomenologisch-hermeneutische, en wordt door hem als alternatief 
voor het Cartesiaanse grondleggende cogito voorgesteld,5 maar deelt toch een aantal 
kenmerken met het postmoderne zelf. 
In de eerste plaats is het een zelf dat talig bemiddeld is. Ricoeur’s narratieve zelf 
construeert zichzelf door middel van het vertellen van het eigen levensverhaal. Deze talige 
bemiddeling betekent dat het zelf niet met zichzelf samenvalt: het ik vertelt immers het eigen 
levensverhaal en construeert zichzelf daarmee als zelf. Dit niet met zichzelf samenvallen 
benoemt Ricoeur met behulp van het onderscheid idem-ipse. Kort gezegd duidt idem het 
constante aan van de eigen identiteit, de duurzaamheid door de tijd heen (dat wil zeggen het 
levensverhaal dat geconstrueerd wordt, het ‘wat’), en betekent ipse ‘zelfheid’, individualiteit, 
het ‘wie’. Identiteit houdt bij Ricoeur een dialectiek in, dat wil zeggen een voortdurende 
spanningsverhouding tussen beide polen van het zelf.
Deze talige bemiddeling betekent dat het zelf altijd door anderen bemiddeld is. Voor 
Ricoeur is het narratieve zelf gevormd binnen taal en cultuur: het zelf is ingegeven door 
                                               
3 Benhabib in Benhabib, Butler, e.a. 1995.
4 Zie Irigaray 1987, Braidotti 1991. 
5 Ricoeur 1990: 15 ff., 1995: 48.
3culturele symbolen.6 Dat houdt in dat we over onszelf spreken in taal en gebruik maken van 
de op dat moment in onze taal ter beschikking staande duidingen. We zijn met andere 
woorden gebonden aan de bestaande culturele symbolen, om ons te uiten over wie we zijn. 
Die culturele symbolen zijn veranderlijk, en dat maakt het zelf des te veranderlijker. Het is al 
variabel doordat identiteit erin bestaat het eigen levensverhaal te vertellen, dat op 
verschillende momenten in het leven op andere wijzen verteld kan worden, maar is dat des te 
meer naarmate ook de beschikbare taal en cultuur in beweging zijn. Verder betekent het 
gegeven dat het zelf ingegeven is door culturele symbolen dat het zichzelf enkel indirect kent,
via de omweg van culturele tekens. Deze ‘omweg’ over taal maakt dat het zelf zichzelf niet 
onmiddellijk toegankelijk is. Niet alleen hebben we zelf geen kern, maar ook drukken we 
onszelf uit met talige middelen die van iedereen zijn, in woorden die door velen worden 
gebruikt.
Ricoeur’s zelf deelt dus een aantal kenmerken met het postmoderne zelf, namelijk 
talige bemiddeling of liever inbedding in taal en cultuur, die tevens inhoudt dat het zelf door 
anderen bemiddeld is, en verder veranderlijkheid van het ik. Er is geen essentie van het ik.
Het ik kent zichzelf niet maar kan zichzelf enkel interpreteren.7 Dit zelf is ethisch bij Ricoeur 
in zoverre het zorg en respect voor anderen moet opbrengen, wil het zichzelf waarderen en 
respecteren. Zelfwaardering behelst bij Ricoeur namelijk niet alleen het hebben van eigen 
voorstellingen van het goede leven, maar tevens het goede doen voor anderen, en dat alles 
binnen de context van goede instituties. Zichzelf respecteren doet men enkel wanneer men 
niet enkel het goede leven nastreeft, maar tevens gehoorzaamt aan zelfgestelde wetten. Die 
wetten betreffen niet alleen zichzelf, maar houden ook in dat men de ander zoals zichzelf 
respecteert. Ricoeur’s identiteitsbegrip houdt dus niet alleen een beschrijving in van de 
hedendaagse narratieve identiteit, maar doet een ethisch appel op zorg en respect voor de 
ander binnen de context van rechtvaardige instituties.8
Wil dit zelf beantwoorden aan mijn streven naar een ethisch en politiek zelf voorbij 
het postmodernisme, dan is het niet voldoende om enkele overeenkomsten te tonen tussen het 
postmoderne subject en het zelf bij Ricoeur. De vraag moet tevens worden gesteld of deze 
notie van identiteit wel postmodern genoeg is. Daartoe confronteer ik nu Ricoeur’s zelf met 
Judith Butler’s ethiek van accountability, verantwoording. Butler is een vertegenwoordigster 
van het feministisch poststructuralisme en navolgster van met name Foucault, maar ook van 
                                               
6 Ricoeur 1991a: 33.
7 Zie voor de notie van zelfinterpretatie, Ricoeur 1991b: 198.
8 Zie Ricoeur’s ‘kleine ethiek’ in 1990, étude 7 tot en met 9; zie tevens Halsema 2006.
4de psychoanalyse (Freud en Lacan). In werken zoals The Psychic Life of Power (1997) stelt 
zij vragen die blijven liggen bij Foucault, zoals die naar de mogelijkheid van kritiek door een 
subject dat gevormd is binnen disciplinaire machtspraktijken. Betekent het bekritiseren van de 
machtspraktijken die het subject vormen door datzelfde subject niet een ondermijning van 
zichzelf? In dit werk vraagt zij vooral naar de mogelijkheid van kritiek, agency, en dus naar 
de politieke mogelijkheden van een poststructuralistisch subject. In later werk, onder meer de 
Spinoza-lezingen die hier in Amsterdam gegeven zijn, Giving an Account of Oneself (2003) 
stelt zij juist vragen naar de ethische mogelijkheden van een poststructuralistisch subject. 
Haar ethiek van accountability beoogt te tonen dat ook een subject dat de grenzen van de 
eigen zelfkennis erkent en dat zichzelf niet fundeert, verantwoording kan afleggen van het 
eigen handelen.
Aan de hand van Butler’s werk zijn aan Ricoeur’s notie van het zelf de volgende 
vragen te stellen:
- In hoeverre wordt dit zelf gevormd binnen maatschappelijke normatieve structuren? Bij 
Ricoeur wordt het zelf gekenmerkt door passiviteit, in de zin dat het een lichaam onder andere 
lichamen is, dat het zich verhoudt tot en openstaat voor andere personen, en een geweten 
heeft.9 Verder is het zelf talig en cultureel bemiddeld, zoals we al zagen. En ten slotte is het 
zelf als ethisch handelend subject niet enkel gericht op de ander, in de zin dat zorg voor de 
ander deel uitmaakt van de zelfwaardering en dat het zichzelf enkel kan respecteren als het de 
ander als persoon respecteert, maar doet het dat binnen de context van rechtvaardige 
instituties. Maar deze context betekent nog niet, evenmin als het binnen taal en cultuur 
gevormd zijn, dat deze ‘macrostructuren’ een normatieve werking hebben die constitutief is 
voor het subject. In een radicaler postmodern perspectief zoals dat van Butler wordt het 
subject tot een ‘herkenbaar subject’10 door maatschappelijke normen te gehoorzamen. Zij laat 
zien dat het zelf niet alleen afhankelijk is van een ander in zijn singulariteit (denk aan 
Levinas), maar ook van de sociale dimensie van normativiteit. De ethische relatie is voor haar 
geen dyadische, maar je belandt ermee in de sfeer van normativiteit en in een 
machtsproblematiek. Dat impliceert dat het narratieve zelf niet alleen bemiddeld wordt door 
taal, maar veel verdergaand door normen, die maken dat bepaalde subjecten wel en andere 
niet ‘herkenbaar’ zijn, ‘een sociaal bestaan’ hebben. Dit is een politiek aspect dat duidelijk 
ontbreekt in Ricoeur’s betoog.
                                               
9 Ricoeur 1990, étude 10.
10 Butler 2003: 19. Zij spreekt van een ‘recognizable subject’.
5- Butler werkt verder een punt nader uit dat wel aanwezig is bij Ricoeur, maar door hem niet 
in alle consequentie wordt doordacht, namelijk de gedeeltelijke blindheid voor onszelf die het 
gevolg is van de narratieve conceptie van het zelf. We kennen onszelf niet, maar kunnen 
onszelf slechts interpreteren, zegt Ricoeur. Dat impliceert dat wie we zijn zich voor een deel 
aan ons onttrekt: ons verhaal komt pas after the fact, na de gebeurtenissen die van belang zijn 
in ons leven én is niet op ieder moment hetzelfde. Het is bijvoorbeeld mede afhankelijk van 
de toehoorder. Butler trekt daaruit de consequentie dat ethiek niet gebaseerd kan zijn op zelf-
transparantie, maar gebaseerd moet zijn op erkenning van de grenzen van het zelfbegrip. De 
bedoeling hiervan is niet om ons van verantwoordelijkheid te ontslaan, maar het heeft vooral 
betrekking op anderen. Wat geldt voor ons, geldt ook voor anderen. Wij moeten dus inzien 
dat ook anderen zichzelf slechts gedeeltelijk kennen. ‘Wie ben je?’ moet dan ook de vraag 
zijn die ethiek inaugureert.
Butlers betoog is met name gericht tegen ethisch geweld dat mensen elkaar aandoen, 
tegen de dwang zich ten alle tijden te moeten verantwoorden en tegen de veronderstelling dat 
dit in alle gevallen mogelijk is. Haar ethiek is postmodern in zoverre de normatieve structuren 
waarin mensen zijn ingebed in beschouwing worden genomen, en zij de alteriteit benadrukt 
die ons constitueert. Zij werkt die uit als het onbewuste, en als de normatieve structuren en 
taal en cultuur waarbinnen we geboren worden, en trekt daaruit de conclusie dat wij juist 
doordat we worden onderbroken door alteriteit, ethisch geïmpliceerd zijn in het leven van 
anderen.11 Die gedachte treffen we ook aan bij Ricoeur. Zijn ethische zelf is in dat opzicht 
niet scherp onderscheiden van het postmoderne. 
In het laatste ontologische deel van zijn studie werkt Ricoeur uit hoe een dergelijke 
onderbrokenheid door alteriteit te denken. Hij spreekt van een passiviteit waardoor wij van 
meet af aan zijn aangelegd op de ander, en werkt die uit aan de hand van de lichamelijkheid 
(waarbij de ervaring van de eigenheid van het eigen lichaam niet tot stand kan komen zonder 
de ander12), aan de hand van de verhouding tot andere personen, (waarbij hij in gesprek met 
Levinas uitwerkt hoe het bevel of de roep van de ander wordt geïnternaliseerd in het zelf) en 
ten slotte aan de hand van het geweten.
                                               
11 Zie Butler 2003: 42/3. Butler’s ethiek volstaat echter niet als terugkeer naar een ethische en politiek 
subject voorbij het postmodernisme omdat zij niet stelselmatig een theorie over identiteit uitwerkt. Zo 
is het bijvoorbeeld de vraag hoe haar ethiek van verantwoording precies samenhangt met de notie van 
performativiteit in haar eerdere werken.
12 Ik ben een lichaam onder andere lichamen (Körper) en ik ben mijn lichaam (Leib); het tweede gaat 
echter niet zoals Husserl veronderstelt vooraf aan het eerste (Ricoeur 1990: 373-377; zie ook Halsema 
2006: 108).
6Dat maakt uiteindelijk het bevolen-zijn tot de postmoderne structuur van zelfheid.
Juist die structuur – die dus zowel bij Butler als bij Ricoeur valt aan te treffen - stelt in staat 
tot het afleggen van verantwoordelijkheid. Alleen behoeft Ricoeur’s notie van het zelf voor de 
kritische, politieke zijde ervan dus nadere uitwerking.
Literatuur
Benhabib, S. & J. Butler, D. Cornell, N. Fraser (1995) Feminist Contentions. A Philosophical 
exchange. New York/London: Routledge.
Butler, Judith (1997) The Psychic Life of Power: Theories in Subjection. Stanford: Stanford 
University Press.
- (2003) Giving an Account of Oneself. Assen: Van Gorcum.
Braidotti, Rosi (1991) Patterns of Dissonance: an Essay on Women in Contemporary French 
Philosophy. Cambridge: Polity Press U.K./ Routledge, USA 
Derrida, Jacques (1993) Spectres de Marx. Parijs: Galilée.
- (1994) Force de loi. Parijs: Galilée.
Foucault, Michel (1995) Breekbare vrijheid. De politieke ethiek van de zorg voor zichzelf. N. 
Helsloot en A. Halsema (red.). Amsterdam: Krisis/Parrèsia.
Halsema, Annemie (2006) ‘Het zelf als ander – mijn lichaam als ander. Ricoeurs notie van 
identiteit’. Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte, jrg. 98, nr.2, 94-110.
Irigaray, Luce (1987) Sexes et parentés. Paris: Minuit.
Ricoeur, Paul (1990) Soi-même comme un autre, Paris: Seuil.
- (1991a) ‘Life in Quest of Narrative’, In: David Wood (Ed.), On Paul Ricoeur. Narrative and 
Interpretation, London & New York: Routledge, 20-33.
- (1991b) ‘Narrative Identity’, In: David Wood (Ed.), On Paul Ricoeur. Narrative and 
Interpretation, 188-199.
- (1995) ‘Intellectual Autobiography’, In: Lewis Edwin Hahn (Ed.), The Philosophy of Paul 
Ricoeur, Chicago & La Salle: Open Court, 3-53.


een confrontatie tussen Ricoeur en Butler

http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/handle/1871/11544/halsema.pdf?sequence=1&isAllowed=y

een confrontatie tussen Ricoeur en Butler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace at VU