tekst zamieszczony w publikacji "Fleck: o społecznej naturze poznania"

Chmielewska-Banaszak, Danuta

Polish

Zielonogórska Biblioteka Cyfrowa (Digital Library of Zielona Gora)

Danuta Chrnrelewska-Banaszak 
WIEDZA MILCZ4CO PRZY JMOWANA 
Termin ,,wiedza milczaco przyjmowana" (tacit knowledge) wprowa- 
dzil Michael Polanyi na okreSlenie r6inych umiejetnogci, z kt6rych 
umiemy korzystaf, chof nie znamy mechanizmu ich funkcjonowa- 
nia ,,Wiemy wiecej, nii jesteSmy w stanie powiedzie6" (Polanyi 
[1966, s 41) Dotyczy to r6wniei umiejetnoSci niezbednych w pracy 
naukowej Wiedze ,,milczaco przyjmowan*" zdobywa sir przede 
wszystkii przez uprawianie nauki, a nie przez przyswajanie sobie 
regul jej uprawiania (POI Jodkowski 119901, Kuhn 11970al1, 
W om6wieniach dotyczacych wiedzy milczacej obok prac Pola- 
nyiego wymienia sie prace Kuhna i psycholog6w eksperyrnental- 
nych (Om6wienie badah psychologicznych dotyczqcych milcz3cej 
wiedzy i milczacego uczenia sie zob Reber 119931) Tekst poniiszy 
ma zwr6ci6 uwage na fakt, i e  na gruncie filozofii nauki Fleck jako 
pierwszy opisal zjawisko wiedzy milczltcej (cho6 nie wprowadzii 
tego terminu) 
Z rozwaiah Flecka nad rol* stylu mySlowego w ksztaltowaniu teo- 
rii i praktyki naukowej wynika, i e  kolektywny styl mySlenia prawie 
zawsze wywiera bezwzgledny przymus postrzegania i interpretowa- 
nia Swiata w okreSlony - zgodny ze stylem - spos6b Ukierunkowu- 
jac poznawcz~ aktywnoSf uczonych, wyznacza spos6b pprwadzenia 
badah i interpretacji wynikbw, decyduje o przekonaniach teoretycz- 
nych oraz okreSla treSi. i granice obserwacji naukowej JednoczeSnie 
styl mySlowy ogranicza ,,pole widzenia" czionkbw kolektywu my- 
Slowego, poniewai kieruje uwage badaczy na problemy, kt61e zosta- 
iy uznane za naukowe (warte zainteresowania) przez kolektyw, 
w kt6rego obrebie styl ten funkcjonuje Wreszcie sty1 mySlowy decy- 
duje o uprzedzeniach czlonk6w kolektywu wobec problem6w uzna- 
nych przez kolektyw za niewarte zainteresowania 
Ludwlk Fleck o spotecznej nnturze poznania 1 2 3  
Styl mySlowy - owa ,,caloSciowa intelektualna gotow066 takiego 
a nie innego dzialania" -jest skutkiem teosetycznego i praktycznego 
wyksztakenia Przekazywanie tresci okreSlonego stylu myilowego 
nie jest moiliwe wykcznie dsoga werbalna: 
Styl mySlowy wznosi sie na fundamencie wczeSniejszej wiedzy, 
wielu udanych i nieudanych eksperymentdw, dlugotrwaiego fwi- 
czenia i wychowania oraz [ 1 licznych przystosowah i przeksztal- 
ceh pojeciowych (Fleck [1935a, s 1291) 
Wain3 role w jego przekazywaniu i przejmowaniu odgrywa do- 
Swiadczenie, kt6re jest ,,eksperymentalnym i nieeksperymentalnym, 
zar6wno jasno ujetym, jak i niejasnym <<instynktownym. zasobem 
wiedzy danego badacza" (Fleck [1935a, s 1291) 
Uczony nabywa doswiadczenia przez ,,por6wnywanie swojego 
sposobu pracy ze sposobami stosowanymi przez innych badaczy" 
DoSwiadczenie, dajac moiliwoSC samodzielnego poznania (,,Nie- 
doSwiadczony jedynie sic uczy, ale nie poznaje"), jest wiec wy- 
ksztalceniem praktycznym, ,,zawsze tylko osobiicie osiagalnym", 
w odrbinieniu od wyksztalcenia teoretycznego, ktbre - przecho- 
dzac z nauczyciela na ucznia - stanowi ,,Wprowadzenie, pewnego 
rodzaju wtajemniczenie, udzielane przez innych - otwiera wstep 
do nauki" (Fleck [1935a, s 1271) Nabywanie doswiadczenia czesto 
rozpoczyna sie od ksztaltowania umiejetnosci widzenia W tym 
kontekgcie ,,widzie? znaczy - odtwarzai. w odpowiednim mo- 
mencie obraz wytworzony przez spolecznosf mySlowa, do kt6rej 
sic naleiy: 
Irzeba sie wirc dopiero uczyi. patrzef, aby m6c sposkzegai. to, co 
stanowi podstawe danej dyscypliny Trzeba zdobyf pewne do- 
Swiadczenie, pewna umiejetnogt, kt6re nie dadza sie zastapii. for- 
muiami slownymi Wobec tego niemoiliwy jest kompletny aksjo- 
matyczny budynek wiedzy, bo iadne slowa czy zdania nie 
wystarcza dla oddania jej calkowitej treSci Budowla taka jest zro- 
zumiala tylko dla fachowca, ale dla laika nie jest ona odpowiedni- 
kiem danej gal@ wiedzy KoniecznoSb odrbiniania fachowca od 
laika, koniecznoit pewnego doswiadczenia i osiagniecia pewnej 
124 Fleck o spolecznej naturze poznania 
umiejetnokci wprowadzaja zasadniczy czynnik alogiczny w wie- 
dzc (Fleck [1935a, s 591) 
Naukowiec zawsze rozpozna laika, kt6ry opanowai jego dziedzine, 
chotby najlepiej -ale tylko werbalnie Dzieje sic tak dlatego, i e  dla lai- 
ka trek6 okreSlonego pojecia zawarta jest w podrecznikowej (werbal- 
nej) definicji, fachowiec natomiast wie, i e  iadna definicja nie pokry- 
wa sie w caioSci z trekci* si6w Laik zna wyiacznie reguiy -fachowiec 
ponadto wyj%tki, mozliwoki dalszych wyj4tk6w itp (zob tei  Cac- 
kowski L19861) 
Michael Polanyi (1891-1976) po opuszczeniu w 1919 soku rodzin- 
nych Wegier mieszkai kolejno w Niemczech i Anglii By1 profesorem 
chemii na Uniwersytecie w Manchesterze Pod koniec lat czterdzie- 
stych porzucil ostatecznie chemie na rzecz filozofii WSr6d jego prac 
filozoficznych najwainiejsza pozycje zajmuje [I9581 Popularne 
wprowadzenie do problematyki wiedzy milczacej podai podczas 
dw6ch pierwszych wyklad6w w USA, kt6re ukazaiy sic jako [I9661 
Wediug Polanyiego, naukowe badanie nie jest postepowaniem 
zalgorytmizowanym, ale tw6rczym, heurystycznym procesem, kt6- 
ry moie by6 realizowany jedynie przez kompetentnego uczonego 
Kompetencja w naukowym badaniu polega na stosowaniu segul 
okreSlonych przez standardy naukowoSci oraz na kierowaniu sic 
pewnymi, czesto nie w peini ~Swiadomionymi ,,przekonaniami" Te 
reguiy i przekonania skiadajq sie na ,,wiedze osobistq" uczonego, 
kt6ra jest nabywana przede wszystkim w bezpogredniej, personalnej 
relacji z mistrzem W osobistym kontakcie z mistrzem-nauczycie- 
lem adept poznaje (przez przykiady i naSladownictwo) r6wniei te 
reguiy, kt6re nie sa znane samemu nauczycielowi, choC ich prze- 
strzega 
Relacja mistrz-uczefi jest warunkiem kwania nauki Dzieki niej 
tradycja badawcza jest przekazywana kolejnemu pokoleniu uczo- 
nych, kt6rzy ja akceptujq, modyfikuja bad5 odrzucaja Zasadniczym 
sensem kontaktu adepta z mistrzem jest transmisja pewnej wizji 
Swiata i zwiazanej z ni+ wizji nauki, a nie konkretnych technik i regui 
postepowania badawczego Wizja (ideal) nauki, przyjmowana przez 
uczonego w kontakcie z mistrzem, sugeruje problemy warte badania, 
wskazuje na pojecia i wiarygodne relacje empiryczne, zaleca ignoro- 
Wiedza milczqco pvzyjmowana 125 
wanie pewnych danych czy ialeinoici Wsp6lna wizja nauki jest 
podstawa istnienia wsp6lnot naukowych Jest wynikiem swoistego 
konfxaktu spoIecznego, kt6ry polega na tym, i e  uczeni dobsowolnie 
s1uia pewnemu idealowi nauki, 
Reply uprawiania nauki nie sa skodyfikowane, lecz - milczaco 
przyjmowane Milczaco przyjmowane i przyswajane sa r6wniei 
przeSwiadczenia, ktirre tworza schematy interpretacyjne, ,,czyli ramy 
odniesienia dla psocesu poznawania" Wiedza milczaca, kt61a wy- 
przedza poznanie wyartykuiowane, ma decydujacy wp1yw na proces 
poszukiwania i rozwiazywania problem6w naukowych Dla zrozu- 
mienia zasad podugiwania sie ,,milczaca wiedzg" Polanyi podaje 
przyklad z mapa Korzystajac z niej, poslugujemy sie nie tylko wiedza 
o reguiach czytania mapy Konieczny jest r6wniei pewien trening 
oraz pewna wiedza, kt6ra nabywamy w spos6b nieuSwiadomiony; 
wiedza, kt61ej nie opisuja reguiy (zob tei Polanyi 119461, Polanyi, 
Prosch 119751, om6wienie og6lne Tuchafiska 119901) 
Kuhnowska koncepcja paradygmatu zawiera w sobie rozwaiania 
na temat wiedzy milczaco przyjmowanej Przyswajajac paradygmat, 
uczony poznaje zarbwno teorie, metody, jak i wzorce rozwiazywania 
problem6w badawczych Paradygmatu nie moina jednak sprowa- 
dzif jedynie do ,,zespolu regul" dajacych sie z niego jednoznacznie 
wyprowadzii. Paradygmat wpiywa bowiem w spos6b decydujacy 
r6wniei na spos6b widzenia i interpretowania danych zmyslowych 
Kaidy, kto chce staf sie ,,mieszkaficem Swiata uczonych, przechodzi 
ortodoksyjny psoces ksztalcenia, podczas kt6rego stopniowo i nieod- 
wracalnie dokonujq sic przeobraienia sposobu widzenia: ,,[Student] 
zaczyna widzief to, co widza uczeni i reagowat tak, jak oni seagujd 
(Kuhn [I962 s 1281) Dla zilustrowania swoich poglad6w Kuhn przy- 
woiuje, podobnie jak Polanyi, przyklad z mapa: ,,Pahzac na map< 
konturowq, uczefi widzi nakreilone na papierze linie, kartograf zaS - 
obraz tesenu" [1968, s 1271 
Ksztatcenie naukowe przekazuje tradycje badawcza poprzez lek- 
tury, z kt61ych cz1onkowie wsp6lnoty naukowej wyciagaja analo- 
giczne wnioski, oraz przez ksztalcenie adept6w w kierunku stosowa- 
nia obowizgujacych w danej dyscyplinie i uksztaltowanych przez 
tradycje wzorc6w rozwiazywania problem6w Tradycja przystoso- 
wuje uczonych do pracy w ramach nauki instytucjonalnej, to jest do 
126 Fleck o spoteczne] nnturze poznania 
rozwiqzywania Iamiglhwek Opierajqc prace badawcza na wzorcach, 
kt6re poznali w procesie ksztalcenia (i z literawry), uczeni czesto nie 
zdaj* sobie sprawy, jakie cechy tychie wzorc6w zadecydowaly, i e  
staiy sie one paradygmatami dla danej spolecznoSci uczonych: 
Chociai wielu uczonych dobrze i z IatwoSciq rozprawia na temat 
poszczeg6lnych hipotez, jakie lei* u podstaw konkretnych bieia- 
cych prac badawczych w ich dziedzinie, nie g6ruja oni zazwyczaj 
nad laikiem, gdy chodzi o charakterystyke podstaw tej dziedziny 
oraz jej uprawnionych problem6w i metod (Kuhn [1962, s 631) 
Z faktu, i e  uczeni nie stawiajq zazwyczaj pytania ,,Co czyni poszcze- 
g6lny problem czy rozwiazanie zasadnyrn?" wynika, ii przynajmniej 
intuicyjnie znajq na nie odpowiedi Stosowanie regui uprawiania na- 
uki stanowi o umiejetnoSci prowadzenia pIodnych badafi Daje sig 
ono jednak wytiumaczyt ,,be2 odwoiywania do znajomogci hipote- 
tycznych regui gry" Analogicznie, uczony dochodzi do rozumienia 
pojet nie dzieki znajomoSci definicji podrecznikowych, lecz dzieki te- 
mu, i e  stosuje te pojecia do rozwiqzywania konkretnych problem6w 
- uczy sic ich milczaco 
Kuhnowski paradygmat wyznacza r6wniei kryteria wyboru pro- 
blem6w Problemom, kt6re w Swietle obowi*zujacego paradygmatu 
zostaiy uznane za naukowe, przypisane s* reguly ,,ograniczajace za- 
kres moiliwych do przyjecia rozstrzygniet" i metody, za pomoca 
kt61ych moina je uzyskat Pozostale zagadnienia sa odrzucane, jako: 
metafizyczne, naleiace do inuej dyscypliny lub jako niewarte tego, by 
poSwiecaC im czas Paradygmat moie tym samym odizolowat od 
wainych problem6w spolecznoSt uczonych, w kt6rej obowiwuje 
Poszukiwanie i rozwiqzywanie problem6w w granicach zakreSlo- 
nych przez paradygmat jest jednym z wielu aspektdw wiedzy mil- 
czaco przyjmowanej 
Sp6jnoSt tradycji badawczej, w kt6rej partycypuja uczeni, daje 
wiec moiliwoS6 korzystania z regui gry bez ich pelnej znajomoSci To 
nie uczenie sie o reguiach uprawiania nauki, lecz ich praktyczne sto- 
sowanie jest czynnikiem warunkuj3cym wyksztalcenie umiejetnoSci 
niezbrdnych do pracy naukowej 


Wiedza milcząco przyjmowana

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zielonogórska Biblioteka Cyfrowa (Digital Library of Zielona Gora)