Prikaz knjige: Achim Herscher, Reading Graphic Novels: Genre and Narration. Berlin/Boston: Walder de Gruyter Inc. 2016. 219. str

Irina Atanasijević

Serbian

Atanasijević, Irina

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

147O s v r t i , Čitanje vidljivog (147–150)“Umjetnost riječi” LXI (2017) • 1–2 • Zagreb • siječanj – lipanjnoknjiževni žanr, ovako sveobuhvatna, teorijski snažna i pronicljiva literatura bit će zasigurno dobar poticaj i folklo-rističkim i budućim filološkim istraži-vanjima.Josipa TomašićČITANJE VIDLJIVOGAchim Hescher, Čitanje grafičkog romana: Žanr i naracija (Reading graphic novels: genre and narration). Series: Narratologia (Book 50). Berlin/Boston: Walter De Gruyter Inc. 2016. 219 str.Vizuelna percepcija i komunikacija po-sredstvom vizuelnih formi još od kraja 90-ih godina razmatrane su “... kao kul-turni konstrukt, koji kao takav podleže čitanju i interpretaciji u meri u kojoj tim procedurama podleže književni tekst” (Mitchell 1995).Čitanje i razumevanje vizuelnog teksta, determinacija, opis i klasifika-cija fenomena grafičkog romana – te-me su monografije Achima Heschera, profesora univerziteta Koblenz-Landau (Nemačka), koji godinama dosledno i istrajno istražuje grafički roman.Spajanje teksta i slike je sinkretič-ka pojava koja je oduvek postojala, jer umetnost prevashodno teži tome da isto-vremeno deluje na nekoliko oblasti per-cepcije. Izučavanje takvog popularnog formata, kao što je grafički roman, još je uvek u toj fazi istraživanja gde se samo fiksira pojava fenomena. Rad Achima Heschera je redak primer gde je fenomen temeljno istražen, a ne samo opisan.Monografija Čitanje grafičkog roma-na: Žanr i naracija (Reading graphic novels: genre and narration) objavljena je 2016. godine kao pedeseta sveska biblioteke Naratologija: Ogledi iz teorije (urednici Fotis Jannidis, Matías Martínez, John Pier). Ova biblioteka štampa istraživanja iz oblasti teorije naracije.Vrednost ove monografije je više-struka budući da ona razdvaja pojmove strip i grafički roman i time rešava ter-minološku nedoumicu. Često se u pojam grafički roman uključuje veoma širok krug narativno-grafičkih dela: ilustro-vane knjige, japanske mange, serijske sveske-albumi, nonfiction i klasična dela, adaptirana u obliku grafičkog romana, što otežava determinisanje same pojave. Takođe često definicije pojma gra-fičkog romana, bez obzira na njihovu raznolikost, svode se, pre svega, na kon-stataciju očiglednog: to je priča u slikama većeg obima. O grafičkom romanu kao sintetičkom žanru, koji sjedinjuje tekst i slike, pišu skoro svi istraživači, ali retko se ko osmeli da izađe izvan granica opisi-vanja spoljašnje forme i definisanja neče-ga što bi dalo predstavu o funkcionisanju mehanizma baš te sintetičke strukture.Monografija temeljno razmatra me-hanizam “čitanja vidljivog”, pri čemu nije reč samo o komunikaciji posred-stvom slika, kako je to predstavljeno u teoriji okularocentrizma, već je istražen poseban mehanizam, kada se tekst vizu-elizuje, dok ilustracija postaje narativna. Opisivanje mehanizma ovakve kulturne simbioze prilično je složena stvar, tako 148O s v r t i , Čitanje vidljivog (147–150)“Umjetnost riječi” LXI (2017) • 1–2 • Zagreb • siječanj – lipanjda se analiza vizuelne književnosti kao sintetičke forme često raspada na ana-lizu grafike romana ili analizu samog teksta. Pritom, slična istraživanja nepri-rodno obiluju definicijama uporednog karaktera, gde se strip opisuje na osnovu postojećih vrsta umetnosti, što je samo po sebi pogrešno. To je posebno opasno kada se radi o novoj umetnosti, jer dolazi do reakcionog paseizma: novu pojavu nazivati starom. Termin grafički roman počeo se aktivno upotrebljavati početkom osam-desetih godina XX veka i, pri određiva-nju ovog pojma, istraživači po pravilu prave komparaciju sa stripom. Samim tim stvarajući svojevrsni fenomen: jer ni sama priroda stripa (njegova poetika, istorija i sl.) nije proučena u dovoljnoj meri. Ova konfuzna situacija postaje još komplikovanija kada istraživači razliku među pojmovima grafički roman i strip opisuju kao razliku forme: grafičkim ro-manom, po pravilu, smatra se vanserijski strip većeg obima.U razlike se ubraja i orijentisanost pre svega na decu i tinejdžere u slučaju stripa, dok publiku grafičkih romana čine odrasli čitaoci, koji su u stanju da vrednu-ju spoj kinematografske dinamike, crteža i prateće fabule.Ono što mnogi istraživači izdvajaju kao osnovu za razlikovanje grafičkog romana u odnosu na strip nije suštinska karakteristika, već se radi o izdavačkoj strategiji, s obzirom na to da upravo ona menja/modifikuje ono što čini osnovnu razliku: serijalnost.Grafički roman predstavlja struk-turu koja se razvija po kompozicionim zakonima književnog žanra, uz odgo-varajući završetak priče na kraju. Se-rijalnost grafičkog romana srodna je pojmu književne serijalnosti (ciklusa). Serijalnost stripa kao niza posebnih pri-ča, koji ponekad traje decenijama, ne liči na serijalnost grafičkog romana, ali sam pojam serijalnost u suštini ne pred-stavlja imanentni deo samog fenomena (stripa ili grafičkog romana), već je deo izdavačke strategije, koja, sa svoje strane svakako, utiče na razvoj fenomena.Istraživanje grafičkog romana zah-teva formulisanje razlike između pred-stripovnih oblika (ili tzv. protostripova), stripova (kao oblika “priče slikama”, koji se suštinski razlikuje od pojma ilustracije i, po domišljatom zaključku A. Barzaha, predstavlja tip “pripovedanja slikama, koje se, ako je neophodno, ilustruju pomoćnim tekstovima”, Barzah 2010), poststripova (američkih stripova, evrop-skih BD, azijatskih gekiga i sl.) i meta-stripova (onih kulturoloških pojava koje su nastale ili nastaju sintezom teksta i slike, odlikuju se fragmentarnošću i pripovednošću i imaju specifičnu funk-cionalnost). Sve ove forme još uvek se teško determinišu, a stalne inovacije čine složenim uspostavljanje direktne genetičke veze između današnjeg gra-fičkog romana i onih formi ilustrovane sižejne priče koje su postojale nekada ili postoje još uvek, ali se ne mogu smatrati grafičkim romanom ili stripom. Zato je Thierry Groensteen svojevremeno predlagao da se strip ili grafički roman ne determiniše kao objekt, već da se razmatra kao sistem “... koji bi izradio zajednički koncept i posredstvom tog koncepta opisivao različite oblike vizu-elnog teksta” (Groensteen 2009).Monografija Čitanje grafičkog ro mana: Žanr i naracija uspela je da pronađe drugi način i termin grafički roman oslobodi obaveznog upoređenja sa stripom. Monografija Achima Heschera po-činje istorijom nastajanja grafičkog romana kao posebne forme vizuelnog teksta. Po-sebnu pažnju autor posvećuje pregledu situacije na tržištu knjiga i pojavi alter-nativnih stripova, koji su unutar žanra 149O s v r t i , Čitanje vidljivog (147–150)“Umjetnost riječi” LXI (2017) • 1–2 • Zagreb • siječanj – lipanjpočeli da stvaraju nove forme. Poseb-no se naglašava veza između grafičkog romana i najkrupnije forme evropske crtane priče – francuskog BD ili Les bandes dessinées, čime se razvoj gra-fičkog romana povezuje sa evropskom tradicijom, što objašnjava i podela na podžanrove koji podsećaju na početni period evropske crtane sižejne priče, a koje autor određuje kao:–  grafički žurnalizam ili traveolog–  grafičke memoare ili autobiografiju–  istorijsku novelu–  avanturistički ili fantastični roman–  postkolonijalni roman–  metafikciju.Ova njegova tipologija se zasniva na općim kriterijima kategorizacije ili proto-tipovima (kako ih naziva autor). Ovde on izdvaja i objašnjava pojmove koji su ključni za razumevanje prirode grafičkog romana. To su: obim, odnosno veličina teksta i serijalizacija koja se razlikuje od tradici-onalnog stripa; ozbiljnost i autentičnost; multiplikacija ili cartoonicity i složenost.Posebna pažnja posvećena je serijal-nosti grafičkog romana. Uporedo sa seri-jalnošću, on izdvaja kategoriju pripovedne ozbiljnosti i ostavlja mogućnost da se u perspektivi ovaj pojam sagleda kao ključnu razliku između stripa i grafičkog romana.Ovaj uvod daje autoru mogućnost da formira originalnu strukturu analize. Analizirajući savremeni grafički roman, autor koristi sedam kategorija:1) veza i višeslojnost sižea i pripove-danja; 2) složenost kolorita; 3) uzajamna veza crteža i teksta; 4) dizajn i oprema; 5) strukturna performativnost; 6) citat-nost; 7) autoreferentni i metagrafički elementi.Tako da je fenomen razmotren kako u sinhroniji, tako i u dijahroniji.Posebno poglavlje je namenjeno analizi teksta kao ilustracije i teksta kao naracije, gde autor detaljno razmatra po-jam parateksta i donosi analizu različitih oblika teksta kao što su narativni opisi, oblačići (filakteri), oznake, onomatopeje i sl. 150O s v r t i , Čitanje vidljivog (147–150)“Umjetnost riječi” LXI (2017) • 1–2 • Zagreb • siječanj – lipanjAutor se kritički odnosi prema ka-tegorijama “narator” i “fokalizacija”, smatrajući da tačka gledišta, fokusirana narativnim aktom, ne može da objasni dva najvažnija parametra prikaza stri-pova: šta je prikazano (tačka gledišta ili mizanscena – Mise en Scène) i šta se (ne) vidi (doživljaj lika ili Character Vision), i rasuđuje o narativnim i slikovnim rečima u tekstu, o paratekstu i o znakovima i me-taformama sa subjektivnim sadržajem. Te reprezentacije subjektivnosti on deli na subjektivnosti autorskog (odnosno naratorskog) stila koje poseduju svoje simbole i svoju metaforiku i na subjektiv-nosti likova, koje zavise od nivoa fikcije i cilja pripovedanja.Analizirajući grafički roman kao pri-povedački tekst, autor stavlja pod sumnju mnoge koncepte klasične naratologije, smatrajući da grafički roman proširu-je mogućnosti semiotičkog sistema: on aktivno koristi nove teme i aktivno po-tčinjava svojim potrebama umetničke postupke drugih vrsta umetnosti, zbog čega je neophodno proučavati grafički roman samo kao otvoreni sistem, ko-ji omogućava da se analizira ne samo funkcionisanje samog sistema vizuelnog teksta, već i sam fenomen umetničkih postupaka koji se koriste u kontekstu razvoja kulture kao dela društva i razvoja kulture kao industrije.Monografija daje i pregled svih osnovnih teorijskih važnih radova, koji teorijski opisuju vizuelni tekst: shvatanje stripa Scotta McClouda, teorija postu-pnog čitanja Charlesa Hatfielda, teorija vizuelizacije Thierryja Groensteena i Martina Shivera, teoriju Hannah Mi-odrag. Sa mišljenjem autora možemo se slagati, možemo ga osporavati, ali ova monografija će, bez sumnje, postati oba-vezna literatura u proučavanju prirode grafičkog romana i šire – mehanizama narativnosti svojstvenih vizuelnom tek-stu.LITERATURAMitchell, W. J. T. 1995. “What is Visual Culture?”. U: Meaning in the Visual Arts: Views from the Outside. Ur. Irving Lavin.Princeton, NJ: Institute for Advanced Study: 34.Барзах, А. 2010. «Поэтика комикса». U: Рус­ский комикс. Moсква: НЛО: 10.Groensteen, T. 2009. „Why Are Comics Still in Search of Cultural Legitimization?“. U: A Comics Studies Reader. University Press of Mississippi: 3–11.Irina Antanasijević

Čitanje vidljivog

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia