Kruno Krstić

Krstić, Kruno

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

FRANE PETRIC U SVOJOJ KORESPONDENCIJI Kruno Krstić Posljednjih decenija objavljeno je više Petrićevih rukopisa, sa-čuvanih ponajviše u talijanskim bibliotekama i arhivima. Za upo-znavanje Petrićeve filozofske misli najvažniji Sll nedavno objavljeni i dosad nepoznati dijelovi njegove Poetike, dok nas o Petrićevoj in-timnoj ličnosti i njegovim društvenih odnosima najpotpunije oba-vještava njegova korespondencija. Pojedina Petrićeva pisma objavljivana su desetljećima u nizu publikacija (G. Claretta, A. Solerti, S. Pretis, P. Donazzolo, E. Soirni, O. Zenatti, P. Zambelli, A. Rotondo i dr.), a ipak je njihov velik dio ostao neobjavljen sve do 1975. kada je Danilo Aguzzi Barbagli me-đu izdanji'ma Nacionalnog instituta za renesansne stUdije u Firenzi objavio svu dosad spašenu, u mnogobrojnim arhivi,ma i biblioteka-ma sačuvanu i bilo gdje registriranu korespondencijsku ostavštinu Petrićevu. Autor te izvanredne publikacije, koji je nevjerojatnom akribi-jom popratio i komentirao 'Sva~u pojedinost u objavljenim pismi-ma, nije u svoju zbirku unio i posvetna pisma - predgovore kojima je Petrić pojedina svoja djela upućivao značajnim ličnostima svoga vremena, iako ona ponegdje sadržavaju elemente važne za ocrtava-nje Petrićeva duhovnog portreta i upotpunjavanje njegove biogra-fije. Sada kada je tiskom objavljena cjelokupna sačuvana Petrićeva korespondencija, vidimo da njoj nažalost nedostaju, osim par izni-maka, sva pisma iz vremena stUdija u Padovi, boravka na Cipru i u Veneciji; najveća većina pisama potječe iz godina, koje je Pe-trić proveo u Ferrari i Rimu. Dakako da u sačuvanoj korespondenciji ima i gdjekoje pismo vezano uz koju posve nevažnu pojedinost svakidašnjice, ali ipak dobar dio pisama odražava filozofov intenzivan i mnogostrano us-mjeren intelektualni interes i ocrtava nam sredinu u kojoj on živi i djeluje. 320 Kruno Krstić Naslovljenici Petrićevih pisama su mnogobrojne istaknute lič­nosti političkog, crkvenog i kulturnog života s kojima je Petrić po-državao prijateljske, stručne i službene veze: ferrarski vojvoda Al-fonso II d'Este, urbinski vojvoda Francesco Maria II Della Rovere, knez Ferrando Gonzaga, veliki vojvoda toskanski Ferdinando II de Medici, kardinal Federico Borromeo, Girolamo Bernrio, lppo-lito Aldobrandini, padovanski bibliofil, učenjak i mecena Gian Vi-cenzo Pinelli, kojemu je naš Antun Medo posvetio svoje komentare Aristotelovoj Metafizici, mletački matematičar Giambattista Bene-detti, firentinski diplomat i književnik, naslovljenik Petrićeve au-tobiografije Baccio Valori, govornik i prevodilac Aristotela Lorenzo Giacomini Tebalducci, pjesnik, mecena i jedna od centralnih lič­nosti firentinskog cinquecenta Giovan Battista Strozzi, bolonjski prirodoslovac, pionir ornitologije Ulisse Aldrovandi, medicinski pi-sac i profesor baselskog sveučilišta Teodor Zwinger, tiskar i izda-vač Aldo Manuzio Mlađi, čuvena ljepotica i književnica, voditeljica renesansnog salona Tarquinia Molza itd. - Pisana redovito tali-janski, iznimno latinski, Petrićeva pisma n1pošto ne odaju rene-sansnog epistografa koji se trudi oko elegancije stila 1 jezika; nje-gov je talijanski gramatički neujednačen, u izrazu krut i sabijen, a latinski školski korektan i suhoparan. Tematika pisama je vrlo različita te ide od činovničkih dopisa do visokih rasprava o pitanjima prirodne filozofije. Ipak stanovit je broj pisama vrlo značajan za upoznavanje Pe-trića čovjeka, istraživača i mislioca. Da nije pisma pisanog 1587. Bacciu Valoriju, ostao bi nam nepoznat velik dio Petrićeva života. O tom autografskom pismu postoji i nekoliko radova (Angelo So-lerti, N'ikola Žic, šime Jurić). Za Petrićeve prirodoznanstvene poglede značajna su četiri pi-sma, koja je Petrić uputio svojoj dugogodišnjoj prijateljici Tar-quiniji Molzi. Na nju je inače Petrić naslovio četvrtu knjigu svojih Discussiones peripateticae, a njenim tjelesnim i duhovnim vrlina-ma posvećena je i njegova opširna, kićenim renesansn<rplatoničkim ukusom pisana Ljubavna filozofija (Filosofia anlorosa). U tim pismima koja su zacijelo ostaci duže korespondencije Pe-trić govori o mnemotehnici, a zatim dodaje sažet pogled tadašnje astronomije, zaključujući astrologijom. Postoje tri pisma: jedno upućeno kardinalu Bernerio, a dva kongregaciji indeksa u vezi s prijetnjom Inkvizicije da će djelo No-va de universis philosophia biti stavljeno na indeks dok se ne »pro-čisti« (donec expurgetur) od Inkviziciji sumnjivih teza. U njima Pe-trić najprije obećava da će izvršiti željene ispravke, a zatim moli da se ti ispravci pregledaju. Kao što je poznato, drugo je izdanje Sveopće filozofije izašlo s Petrićevim ispravcima, ali i s krutosko-lastičkim komentarom cenzora Bernardina de Lugo. Frane Petrić u svojoj korespondenciji 321 Jedno od pisama upućeno ferrarskom vojvodi objašnjava poja-vu suzvučenja; za metodiku renesansne prirodne filozofije tipično je da Petrić, objasnivši sasvim točno rezonanciju kao rezultat šire-nja zvučnih valova zrakom, ipak dodaje mističnu ulogu »simpatije«. širinu Petrićeva interesa pokazuju i dva pisma upućena priro-doslovcu Aldrovandiju, autoru djela Ornitologija; pisma govore o jednoj vrsti strvinara, koje Aldrovandi nije uvrstio u svoju knjigu o pticama i obećava da će posredovati kako bi u nju ušle i druge vrste koje sada nedostaju. Par pisama odnosi se na spor između Ferrare i Bologne u vezi s tamošnjim mUljem u rijeci Padu uslijed naplavljivanja pritoka Reno. O tom pitanju postoje vrlo opširne Petrićeve rasprave, koje je D. Aguzzi Barbag1i objelodanio u istom svesku u kojem i nje-gova pisma. U Petrićevim pismima izbijaju neke tipične crte njegove lično­sti, koje možemo otkriti i u njegovim djelima i polemičkim spisima; npr. snažna samouvjerenost, pa intolerancija i zagrižljivost kad se radi o vlastitim stvarima. Svoja stajališta Petrić SInatra apsolutno valjanim i ogorčeno ih brani. Psihoanalitik bi možda pronašao ele-mente agresivnosti ponikle iz osjećaja manjevrijednosti, to više što se Petrićeva intimna ličnost očituje povremeno i u stanovitoj za-tvorenosti, profesorskoj ukrućenosti pa i bojažljivosti. S obzirom na pustopašnu renesansnu okolinu u kojoj se kretao (npr. dvor d'Este), osjećaj manjevrijednosti mogao bi se donekle tumačiti i neugled-nošou njegove. fizičke pojave, u vezi s kojom Gian Vittorio Rossi kaže: »Da nlU je pojava bila primjerena duhovnoj vrijednosti, nad-mašio bi sve ostale, ali narav ga je učinila malenim i ne osobito lijepim«. Ukrućenost »plašljivog zaljubljenika« vidljiva je npr. u Petrićevu odnosu prema čarobnoj Tarquiniji Molzi. Netko bi mogao iz često pretjerano udvornih fraza u Petrićevim pismima izvesti j stanovite elemente servilnosti; međutim te fraze treba shvatiti kao neizbježni ukus u društvenim dodirima i korespondenciji Petriće­va vremena. U našoj literaturi o hrvatskoj filozofskoj baštini postoji nešto opširnija Petrićeva biografija u tenleljitoj studiji Vladimira Premca Franciskus Patricius iz 1968. Pisac veće monografije o Petriću, koju možemo očekivati nakon ovoga simpozija, moći će vrlo korisno upotrijebiti i biografsku građu iz njegove nedavno objavljene kore-spondencije. Pri tome će mu izvrsno poslužiti i izvanrednim marom prikupljene pojedinosti o ličnostima, događajima i publikacijama kojima je D. Aguzzi - Barbag1i kao bilješkama popratio Petrićeva pisma. 322 Kruno Krstić Riassunto FRANE PETRIC NELLE SUE EPISTOLE Singole lettere del Petrić venivano pubblicate per decenni in varie pubblicazioni (G. Claretta, A. Solerti, S. Pretis, P. Domazzolo, E. Solmi, O. Zenatti, P. Zambelli, A. Ritondo e altri) eppure gran parte di esse sono rimaste inedite fino al 1975, quando Danilo Aguzzi Barbag1i pubblico nelle edizioni dell'Istituto nazionale di Firenze tutta l'eredita epistolare del Petrić che si salvo e si conservo nei numerosi archivi e biblioteche nonche tutte le lettere che furono registrate da qualche parte. Ora che quasi tutta la corrispondenza conservata del Petrić e edita notiamo che purtroppo mancano, salvo alcune eccezioni, tutte le lettere scritte durante la permanenza a Padova dove studio, durante il soggiorno a Cipro e a Venezia. I de-stinatari delle lettere del Petrić sono numerosi eminenti persona-lita della vita politica, religiosa e culturale con le qua1i il Petrić ave-va rapporti d'amicizia, professiona1i e ufficiali: il duca di Ferrara Alfonso II d'Este, il duca di Urbino Francesco Maria II Della Ro-vere, il principe Ferrando Gonzaga, il Granduca di Toscana Ferdi-nando II de' Medici, i cardina1i Federico Borromeo, Giordano Bo-Inerio, Ippolito Aldobrandino, il bibliofilo, scienziato e mecenate padovano Gian Vicenzo Pinelli al quale il nostro Antonio Medo dedico i suoi commenti della Metafisica di Aristotele; il matematico veneziano Giambattista Benedetti, il dipiomatico eletterato fioren-tino titolare dell'autobiografia del Petrić Baccio Valori, l'oratore e traduttore di Aristotele Lorenzo Giacomini Tebalducci, il poeta me-cenate e una delle maggiori personalita del Cinqucento fiorentino Giovan Battista Strozzi, il naturalista bolognese, pioniere dell'orni-tologia, Ulisse Aldovrandi, lo scrittore medico e professore dell'Uni-versita di Basilea Teodor Zwinger, l'editore e tipografo Aldo Manu-ZiD il Giovane, la famosa bellezza ispira trice di uno dei pili famosi salotti rinascimentalL Tarquinia Molzi e via dicendo. Le epistole di Petrić, scritte regolarmente in italiano, in via d'eccezione in latino, lettere di un epistolografo rinascimentale che fa tutti gli sforzi pos-sibili per ottenere un'eleganza di stile e di lingua, dimostrano che il suo italiano e grammaticalmente poco uniformato, l'espressione e rigida e concisa e il latino scolasticamente corretto e arido. Un certo numero di lettere e rilevante per conoscere il Petrić uomo, studioso e pensatore. Se non possedessimo la lettera del 1587 scritta a Baccio Valori, gran parte della vita del Petrić sarebbe ri-masta un'incognita per noi. Per sapere le opinioni del Petrić natu-ralista sono importanti quattro lettere che il Petrić invio alla sua vecchia amica Tarquinia Molzi. In queste epistole il Petrić scrive della mnemotecnica, e da un conciso quadro dell'astronomia del tempo concludendo con l'astrologia. Esistono tre lettere in rapporto alla minaccia dell'Inquisizione di mettere all'indice e di vietare l'opera »Nova de universis philosophia« finche non verra »purgata« delle tesi sospette all'Inquisizione. Una delle lettere inviate al duca di Ferrara spiega il concetto di consonorizzazione. Frane Petrić u svojoj korespondenciji 323 Anche le due lettere scdtte al naturalista Aldovrandi, autore dell'opera »Ornitologia«, provano la vastita degli interes si del Pe· trić; le epistole parlano di un tipo di avvoltoio che l'Aldovrandi non incluse nel suo libro sugli uccelli. Un paio di lettere si riferiscono alla controversia tra Ferrara e Bologna in merito alla feccia mel-Inosa nel fiume Po cagionata dagli ammassamenti dell'affluente Re-... 10. NeBe lettere del Petrić risaltano alcune linee tipiche della sua personalita che possiamo scoprire nelle sue opere e nei suoi scritti polemici per esempio la sua forte presunzione, l'intolleranza e il suo fervore nel difendere le proprie opinioni. Il Petrić ritiene che i suoi punti di vista sono assolutamente validi e li difende accanitamente. Uno psicanalista vi troverebbe elementi di aggressivita, provocati dal suo complesso d'inferiorita, tanto pili che la personalita intima del Petrić si manifesta periodicamente anche in una certa riserva· tezza, una rigidezza professorale e una timidezza. Il sentimento d'in-feriodta potrebbe venir spiegato anche con ilisuo aspetto fisico poco appariscente riguardo al quale Gian Vittorio Rossi dice: »Se il suo aspetto corrispondesse al valo re spirituale, supererebbe tutti, ma la natura lo feee basso e non particolarmente bello«. L'austerita dell' »innamorato timido« e visibile per esempio nel rapporto tra Petrić e l'affascinante Tarquinia Molzi. Dalle frasi esageratamente adulatrici delle lettere di Petrić qualcuno potrebbe desumere certi elementi di servilita, invece bisogna interpretare queste frasi ricordando che al tempo di Petrić erana un inevitabile costurne nei rapporti sociali e nella corrispondenza. 

Frane Petrić nelle sue epistole

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia