Marija Kleut

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

99 prikazi i kritike n i s t v a r a l a č k i d o p r i n o s b i o o n a k a v k a k o n a m s u g e r i r a Ned i ć . U z s p o m e n u t u v r i j e d n o s t i n t u i c i j e , k o j a j e , p o n a v l j a m , često u v j e r l j i v a , u p u ć u j e naša p r e t h o d n a rečen i ca i n a n e d o s t a t a k : n a n e d o v o l j n u e g -z a k t n o s t me tode . Posao N e d i ć e v n i j e b i o n i m a l o l a k . U z v e o m a o s k u d n e a k a t k a d a i n i k a k v e p o d a t k e o p o ­j e d i n i m p j e v a č i m a odnosno k a z i v a ­č i m a , p o k u š a o j e i z g r a d i t i n j i h o v e s t v a r a l a č k e p o r t r e t e i p o k a z a t i k a k o su p j e s n i č k i p r e o b r a z i l i p j e s m e p r e ­uze te iz t r a d i c i j e . Č i n i o j e to u s p o ­r e đ u j u ć i n j i h o v e p j e s m e s r a z l i č i ­t i m i n a č i c a m a i s t i h sižea d o k o j i h j e usp io d o ć i — a l i i bez z n a n j a , d a k a k o , o o n i m k o n k r e t n i m t e k s t o ­v i m a k o j e su V u k o v i p j e v a č i p r e ­uze l i od i z r a v n i h p r e t h o d n i k a i na svo j i h n a č i n p r e o b r a z i l i , te u n a j ­v e ć e m b r o j u s l u č a j e v a i bez z n a ­n j a o t o m e k a k v e su b i l e e v e n t u a l n e i n t e r v e n c i j e samog V u k a K a r a d ž i ć a u t e k s t zap isane p j esme . O v e p o ­teškoće, k o j e su se p r e d p i s c e m o b ­j e k t i v n o i s p r i j e č i l e , u v e ć a v a j u , u j e d n u r u k u , važnos t n j e g o v a d o p r i ­nosa, i z a z i v a j u naše p r i z n a n j e š to n i j e posus tao p r e d z a p r e k a m a k o j e b i se m n o g i m a u č i n i l e n e p r e m o s t i ­v i m a , a u d r u g u r u k u , z a h t i j e v a l e su m n o g o v i še op reza i r e l a t i v i r a n j a m o g u ć i h z a k l j u č a k a o o d n o s u p j e v a ­čeva t e k s t a p r e m a u z o r k u . T a v r s t a op reza u N e d i ć a n i j e b i l a d o v o l j n a . U s p o r e d i m o l i N e d i ć e v a t r a g a n j a s n e k i m a danas s v j e t s k i p o z n a t i m m e t o d a m a , s k o j i m a N e d i ć e v a i s t r a ­ž i v a n j a i m a j u p o s r e d n i h d o d i r n i h t očaka , v i d j e t ćemo d a g r a đ a k o j o j j e o n p r i s t u p i o n i j e p r i k l a d n a za p r i m j e n u t i h m e t o d a . M i s l i m , p r i j e svega, n a i s t r a ž i v a n j a A . B . L o r d a , n a n j e g o v o e k s p e r i m e n t a l n o p r o u č a ­v a n j e s t v a r a l a č k o g p o s t u p k a u s m e ­n o g p j evača . N o V u k o v i p j e v a č i n i s u naš i ž i v i s u v r e m e n i c i , o n j i m a z n a ­m o samo o n o l i k o k o l i k o o t k r i v a j u s a m i t e k s t o v i p j e s a m a i n e k i e v e n ­t u a l n i d o p u n s k i p o d a c i o n j i h o v u s t v a r a n j u . I z r a v n o p r o m a t r a n j e n j i ­h o v a osobnoga k r e a t i v n o g d o p r i n o s a t u n i j e moguće . M i s l i m i na i s t r a ­ž i v a n j a P. D . U h o v a , n a n j e g o v u r a s p r a v u Tipičeskie mesta (loci com-munes) kak sredstvo pasportizacii bylin ( »Russk i j f o l ' k l o r « , 2, 1957) i n a k n j i g u Atribucii russkih bylin ( M o s k v a 1970). U h o v se, s r o d n o N e ­d i ć u , p o z a b a v i o e p s k i m p j e s m a m a iz k l a s i č n i h z b i r k i p r o š l i h v r e m e n a i n a t e m e l j u f o r m u l a u r u s k i m b i -l i n a m a u t v r đ i v a o a u t o r s t v o t e k s t o v a , n o za r a z l i k u o d N e d i ć a , raspo lagao j e g o l e m o m p o r e d b e n o m g r a đ o m , p o n o v l j e n i m z a p i s i m a o d i s t i h k a z i ­vača , t e k s t o v i m a u č i t e l j a i u č e n i k a i s i . — što j e sve N e d i ć u n e d o s t a j a l o i l i m u j e b i l o d o s t u p n o u v r l o os­k u d n i m r a z m j e r i m a . I p a k , i o n j e u s p o r e d b o m f o r m u l a u t v r đ i v a o a u ­t o r s t v o p j e s a m a i n a t o m j e t r a g u došao do v r i j e d n i h o t k r i ć a . N e d i ć e v i p o r t r e t i V u k o v i h p j e v a č a p r e d o č e n i s u suges t i vno i u v j e r l j i v o p r e m d a n i s u l i š e n i s u b j e k t i v n i h d o ­m i š l j a n j a , k o j a k a t k a d a o s t a j u n e ­d o v o l j n o p o u z d a n i m a . N a j v a ž n i j i j e n j e g o v d o p r i n o s u t o m e š to s u se, z a h v a l j u j u ć i N e d i ć u , i za o i t a n a č k i p o z n a t i h , a u t o r s k i b e z l i č n i h n a r o d ­n i h e p s k i h p j e s a m a V u k o v e z b i r k e sada poče le p r e p o z n a v a t i l i č n o s t i n j i h o v i h s t v a r a l a c a , d a k a k o s t v a r a ­laca u o n o m s m i s l u k o j i o d g o v a r a t r a d i c i j s k o j u s m e n o j p o e z i j i . M a j a B o š k o v i ć - S t u l l i Serbo-Croatian Heroic Songs. Co l l ec ted b y Milman Parry, Albert B. Lord, a n d David E. Bynum, V o l u m e X I V . Bihaćka Krajina: Epics from Bihać, Cazin, and Kulen Vakuf, E d i t e d w i t h p r o l e g o m e n a a n d no tes b y David E. Bynum, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e , M a s s a c h u ­set ts , 1979, 529 s t r . O v a j e k n j i g a n a s t a v a k z n a č a j n o g i v e l i k o g p o d u h v a t a i z d a v a n j a m u ­s l i m a n s k i h n a r o d n i h pesama iz k o ­l e k c i j e k o j u j e zasnovao M i l m a n P a r r y , a k o j o m danas r u k o v o d i n j e ­g o v n a j b l i ž i s a r a d n i k i s l edben i k A l b e r t B . L o r d , t e j e t r e b a č i t a t i i m a j u ć i n a u m u p r e d g o v o r e uz p r v u i d r u g u k n j i g u . O b u h v a t a e p i k u B i ­h a ć k e k r a j i n e sa o s a m pesama od č e t v o r i c e p e v a č a : Ženidba Ograšović Ale, Ženidba Omerbega od Varada 100 narodna umjetnost 20 (1983) od Muja Veliča, Rakocija ban zauzi­ma Temišvar, Zajim Ali beg sa Glasinca u nevolji, Sila Osman beg i Pavišić Luka od Murata Zunića, Mustaj beg lički izbavlja Ajku, se­stru Crnice Alage, Ženidba Vrhovac Alage od Čamila Kulenovića i Ro­bovanje Osman-beg Omerbegovića od Ibrahima Nuhanovića. Izuzev po-slednju, koja je snimljena 1963. go­dine, sve pesme potiču iz 1935. go­dine i sve pripadaju onoj vrsti sti-hovane usmene tradicije koju Parry--Lordova škola zove epom, odnosno onima koje je Alois Schmaus nazvao krajinskim tipom muslimanskih ep­skih pesama. Dužina pesama u ovoj knjizi ide od 910 do 2 782 stiha, a među njima su i one koje su sami pevači, prema sadržini, označavali kao »ličke« i kao »unđurske«. Za­stupljeni su svi načini beleženja: među pesmama u ovoj knjizi ima takvih koje su snimane na ploče (najveći deo), a i takvih koje su za­pisivane po diktatu i rukom samog pevača. Publikovane pesme u ovom smislu čine reprezentativan izbor, iako ne bi bilo loše da su, makar u najsažetijem vidu, objašnjeni kri­terij umi izbora pesama iz kolekcije, odnosno iz repertoara pomenutih pe­vača. Način publikovanja tekstova, kon­cepcija predgovora i stavovi izneti u njemu zasnovani su na Parry-Lor-dovoj teoriji, o kojoj ovde, naravno, ne može biti posebno pisano, ali je prilika da se zainteresovani upute na knjigu Edwarda R. Haymesa Das mündliche Epos. Eine Einführung in die »Oral Poetry« (Sammlung Metzler, Band 151, Stuttgart, 1977), koja izvanredno sažeto, ali bez ba­nalnih uopštavanja, daje pregled is­traživačkih koncepcija o usmenom pesništvu. U načinu publikovanja tekstova ova je knjiga uzorna u svom na­stojanju da, prenoseći usmeni tekst u štampani, što je moguće manje izneveri značenje i zvučanje usme­nog izvođenja. Tako su se u tekstu našle sve »pogreške« pevačeve: od­stupanje od deseteračkog stiha, za­muckivanja, prekidi u pevanju i si. Novina ove knjige u načinu publi­kovanja tekstova u tome je što se stihovi ne publikuju u astrofičnim deseteračkim kolonima nego sa iz-vesnim oblikom strofe. Ovakav na­čin publikovanja D. E. Bynum ob­jašnjava nastojanjem da grafički oblik publikacije vernije dočara slušni utisak: prilikom pevanja uz pratnju tambure (saza), za razliku od pevanja uz gusle, javljaju se pauze nakon određenog broja stiho­va koje odgovaraju strofama. Izu­zetno je povoljno što se Parry-Lor-dova teorija, sa relativno velikim brojem pristalica, izgrađuje na dva plana: teorijskom (u mnogobrojnim pojedinačnim istraživanjima) i prak­tičnom (sakupljanje i publikovanje tekstova). Tako izuzetna skrupuloz-nost u publikovanju tekstova počiva na učenju o formuli i formulativ-nom. David E. Bynum snabdeo je knji­gu opširnim predgovorom, čiji pod­naslovi (Geneza poezije, Pevači, Pe-vanje, Pesme) već ukazuju na sve­strani pristup, a koji jednim svojim delom premašuje davanje obavešte-nja o pevačima i pesmama iz četr­naeste knjige Serbo-Croatian Heroic Songs, te pretenduje na donošenje opštijih zaključaka o biću epske pe­sme. U predgovoru je reč o starini i socijalnom poreklu srpskohrvatske usmene epike, donose se relevantni podaci o pevačima (posebno su za­nimljivi delovi o njihovim učitelji­ma i »primanju« pesama, odnosno načinu učenja), a zatim se detaljno analizira način pevanja. U odeljku pod naslovom Pesme analiziraju se varijante (upotrebljen je za nas te­ško prevodljivi termin »multiform«) i pesme srodnih motiva, kako bi se moglo reći (D. E. Bynum govori o »modulacijama nekih glavnih ide­ja«). Bez obzira na to kojom se od pomenutih tema bavi, D. E. Bynum istovremeno sledi dva toka istraži­vanja: prvi se očituje u pružanju što preciznije informacije o pevačima i pesmama (u širokom spektru od ži­votopisa pevača, vremena i načina beleženja i načina izvođenja, teksto­loških zapisa do poređenja sa pes-101 prikazi i kritike mama u Marjanovićevim, Horman-novim i Parryjevim zapisima iz dru­gih regija), a drugi u interpretaciji i težnji ka uopštavanju značenja pojedinačnog fakta. To se smatra idealnim naučnim putem i upravo to čini knjigu inspirativnom i za­nimljivom. Međutim, ovakav pristup ima i poneku manu: ponekad se u-čini da su prevažni opšti sudovi do-neti na osnovu premalog broja fa­kata, a ponekad se teško snaći u značenju koje se pridaje pojedinim terminima. Uvodna studija D. E. Bynuma jed­nim svojim delom odvaja se od Par­ry-Lordove teorije, iako je bez sum­nje glavna inspiracija u njoj. To se ponajviše tiče rasprave o genezi muslimanskih epskih pesama i ana­lize »multiformi« pesama, što zapra­vo predstavlja pokušaj da se pre-vaziđe ahistoričnost u pristupu. Prilog razmatranju geneze usme­nog pesništva sporan je u prvom re­du zbog toga što je nedovoljno jas­no razgraničeno da li je reč o genezi jednog tipa epike (ep) jednog naro­da (Muslimana) ili o starini i raz­voju srpskohrvatske usmene epike uopšte. Potpuno je jasno da metodi i tehnike beleženja usmenih tvore­vina, kao i odnos starijih sakuplja­ča prema autentičnom tekstu, ne od­govaraju savremenim gledanjima, međutim njihove su intencije ovđe površno tumačene jer je tumačenje zasnovano na uverenju o postojanju dubokog jaza i čvrstih granica iz­među seljačke i urbane kulture u XVIII i X I X veku na Balkanu, što nije tačno. Zatim, odstupanje ide u pravcu naglašene biologističke koncepcije, pa se, na primer, razlikovanje pi­sane i usmene književnosti provodi poredbom pisane sa mašinerijom, a za usmenu se kaže da je »pevanje epa u usmenoj tradiciji biološka funkcija«, što — ako se i može pri­hvatiti kao neobavezna stilska fi­gura — ne može dovesti do razume-vanja bića usmene poezije, niti se na taj način mogu definisati razlike među usmenom i pisanom književ­nošću. U analizi varijanti i vari-jantnih bliskosti pojedinih pesama, koje su inače vredne i zanimljive — pozajmljuju se termini iz biolo­gije (»ukrštanje«, »hibridizacija«, »hibridna modifikacija«). To, čak i bez obzira na to kako ćemo se od­nositi prema postavci da je »očita sličnost ovih procesa i njihovih re­zultata u usmenoj narativnoj tradi­ciji i onih u vrstama biološke po­pulacije«, postojeću i inače neusa-glašenu terminologiju u istraživanju usmene književnosti još više kom-plikuje, utoliko više što definicije pojmova nisu date, ili je to učinje­no uzgred. Namera mi je bila da ovim prika­zom pružim obaveštenje o knjizi, a da samo ovlaš ukazem na postoja­nje spornih aspekata u viđenju us­mene književnosti. U svakom slu­čaju ova knjiga Serbo-Croatian He-roic Songs izuzetno će korisno po­služiti istraživačima usmene epike, bez obzira na to koja ih pitanja i aspekti istraživanja posebno zani­maju, kako je naglasio R. Jakobson u predgovoru prvoj knjizi iz ove kolekcije. Marija Kleut Momčilo Zlatanović, Narodno pesništvo južne Srbije, Izd. Narodni muzej u Vra-nju. Posebna izdanja, knj. 7, Vranje 1982, 322 str. + 8 tabla. Posve je razumljivo što narodnoj književnosti, a samim tim i narod­noj poeziji, stvaranoj na govorima koji su — kao dijalekatski — ostali van osnovice srpskohrvatskog knji­ževnog jezika nije mogla da bude posvećena odgovarajuća pažnja ne samo u vreme Vuka Karadžića već i zadugo posle njega. Vuk je, u na­stojanju da naš književni jezik ute­melji na mlađim novoštokavskim govorima, pribirao usmeno narodno blago, sam ili uz pomoć brojnih sa-radnika, gotovo isključivo sa terena novoštokavštine (on, ako se izuzme njegov kraći boravak u Negotinu kod Hajduk Veljka, nije ni obitavao u staroštokavskoj zoni). Tako je pri-

Serbo-Croatian Heroic Songs. Collected by Milman Parry, Albert B. Lord, and David E. Bynum, Volume XIV. Bihaćka Krajina: Epics from Bihać, Cazin, and Kulen Vakuf, Edited with prolegomena and notes b y David E. Bynum, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1979, 529 str.

Serbo-Croatian Heroic Songs. Collected by Milman Parry, Albert B. Lord, and David E. Bynum, Volume XIV. Bihaćka Krajina: Epics from Bihać, Cazin, and Kulen Vakuf, Edited with prolegomena and notes b y David E. Bynum, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1979, 529 str.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia