Recenzja książki Teaching of National Languages in the V4 Countries. Eds. Marek Pieniążek and Stanislav Štĕpánik. Prague 2016 (Charles University Faculty of Education); ss. 18

Ewa Ogłoza

Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia de Cultura

Directory of Open Access Journals

FOLIA 237Annales Universitatis Paedagogicae CracoviensisStudia de Cultura 9(3) 2017 ISSN 2083-7275DOI 10.24917/20837275.9.3.25RecenSioniEwa OgłozaUniwersytet Śląski w KatowicachO szkole, nauczaniu i dydaktyce języków ojczystych  w czterech krajachTeaching of National Languages in the V4 Countries. Eds. Marek Pieniążek and Stanislav Štĕpánik. Prague 2016 (Charles University Faculty of Education); ss. 181Monografia jest interesującą i wartościową publikacją. Przedstawia wyniki świet-nego projektu badawczego z lat 2015–2016, niedługo po jego zakończeniu. Zwraca więc uwagę tempo i staranność procesu wydawniczego. Pomysłodawca i kierow-nik projektu badawczego, profesor Marek Pieniążek, obszernie omawia początek badań, kolejne etapy i konferencje, skład zespołu badawczego, zawartość opraco-wania. W projekcie wzięło udział ośmioro autorów o wielkim doświadczeniu na-uczycielskim, badawczym oraz naukowym z czterech krajów należących do tzw. Grupy Wyszehradzkiej, czyli krajów Europy Środkowej o podobnym położeniu ge-opolitycznym, historii i celach społeczno-kulturowych oraz edukacyjnych. Badacze reprezentują cztery uczelnie: Uniwersytet Pedagogiczny z Krakowa – Marek Pienią-żek, Uniwersytet Karola z Pragi – Stanislav Štĕpánik i Martina Šmejkalová, Uniwer-sytet Kościoła Reformowanego im. Gáspára Károliego z Budapesztu – János Imre Heltai, Réka Sólyom i Tibor M. Pintér oraz Uniwersytet Konstantyna Filozofa z Nitry – Silvia Pokrivčáková i Anton Pokrivčak.Publikację tworzą: część wstępna z notami o siedmiu autorach (About the au-thors), ich miejscu zatrudnienia, przygotowanych monografiach oraz doświadcze-niach w  pracy nauczycielskiej; dwa rozdziały informacyjne o projekcie i książce (Introduction; About the book; About the project); kilkudziesięciostronicowe omó-wienie rezultatów badawczych w poszczególnych krajach, które to rozdziały zostały skomponowane według tych samych problemów; część końcowa zawiera wnioski ze wszystkich fragmentów badawczej pracy zespołu (Discussion and conclusion), a także literaturę przedmiotu, streszczenia oraz listę słów kluczowych.Nie mam wątpliwości, że książka traktuje o pionierskich badaniach, empirycz-nych i źródłowych, porównawczych. We wcześniejszych publikacjach omawiane były problemy polskiej dydaktyki polonistycznej, natomiast w monografii poznaje-my specyfikę edukacji szkolnej w każdym z czterech krajów, możemy więc porów-nać poziom refleksji teoretycznej i stan osiągnięć dydaktycznych, a z porównania wyciągnąć wnioski, zastanowić się nad zaletami i niedociągnięciami każdego ze spo-sobów uprawiania edukacji językowej i literackiej.O szkole, nauczaniu i dydaktyce języków ojczystych w czterech krajach [267]Cztery rozdziały, w układzie alfabetycznym, o nauczaniu języka narodowego w poszczególnych krajach traktują o następujących zagadnieniach: o wpływie po-lityki na system szkolny i nauczanie, o kamieniach milowych w rozwoju edukacji, o współczesnym stanie edukacji języków narodowych (programy i podstawy, pod-ręczniki, praktyka szkolna, testy i egzaminy), o kształceniu nauczycieli, o uczeniu danego języka narodowego (też kultury) jako drugiego czy obcego; zawierają one ponadto wnioski oraz bibliografię.Marek Pieniążek podkreślił, że wnioski z badań na temat podobieństw i różnic w zakresie funkcjonowania szkoły w różnych warunkach pomogą odpowiedzieć na pytania, jak można uczyć lepiej i efektywniej, aby obronić własną tożsamość każde-go z narodów wobec takich zjawisk współczesnej Europy i świata, jak wielokultu-rowość i wielojęzyczność (por. s. 28). Wskazał na zagrożenia i niebezpieczeństwa reform edukacyjnych, wyraził wątpliwości, czy na pewno w ostatnich latach w Polsce rola języka polskiego została wzmocniona. Omówił egzaminy końcowe, ich kształt i kryteria zaliczania, a także podał niektóre ustalania empirycznych badań Instytutu Badań Edukacyjnych (dotyczące na przykład programów autorskich czy indywidu-alizacji nauczania). Pisząc o podstawie programowej, zwrócił uwagę na sposoby jej układania, strukturę, liczbę lektur, język wymagań szkolnych, a w związku z ogólny-mi kwestiami dydaktycznymi – poruszył problem układu chronologicznego, uczenia o języku i działaniach w języku oraz uczenia pod egzamin. Dla polskiego czytelnika książki ten właśnie rozdział skłania do refleksji nad stanem polskiej edukacji polo-nistycznej; rozdziały autorów z innych krajów mają przede wszystkim walor infor-macyjny i także inspirujący.W poszczególnych opracowaniach pojawiają się między innymi następujące te-maty: przeszłość i współczesność w nauczaniu, uwarunkowania edukacji, oddziel-ne lub łączne nauczanie w szkole o języku i literaturze, system czy użycie języka, język narodowy czy język ojczysty, pierwszy, przekazany przez rodziców („mother tongue”).Historyczne ujęcia są odmienne dla każdego z państw. Historia edukacji cze-skiej sięga XIII wieku, a szczególną formę przyjęła edukacja w 1918 roku w związku z utworzeniem państwa, a potem w 1989 roku; edukacja węgierska z kolei omówio-na jest od XVIII wieku, ze szczególnym zwróceniem uwagi na współcześnie obowią-zujące akty prawne i dokumenty oświatowe oraz kwestię gotowości nauczycieli do korzystania ze swobody i twórczego rozwijania zapisów w podstawach programo-wych, a także listę siedmiu typów kompetencji językowych i literackich (s. 72).W czeskim opracowaniu na temat podręczników i egzaminów są uwagi o pozy-tywnych i negatywnych aspektach wyboru podręcznika spośród kilku propozycji, a także wniosek o dedukcyjnym toku nauczania, od czego trzeba by odchodzić, oraz o egzaminie maturalnym, sprawdzanym w szkole (eksperyment z zewnętrznym ocenianiem na razie się nie udał).Na rynku węgierskim funkcjonuje w wersji papierowej lub internetowej kilka podręczników dla uczniów oraz materiały pomagające w uczeniu, których adresa-tem są i nauczyciele, i uczniowie. Podręczniki trafiają do rąk dzieci i młodzieży na Węgrzech, a także w ościennych krajach, gdzie żyją Węgrzy. Niestety w podręczni-kach i na lekcjach w zbyt małym stopniu uwzględnia się społecznie zdeterminowane [268] Ewa Ogłozazróżnicowanie językowe, przywołuje standardy poprawnościowe, a nie odwołuje się do żywej mowy. Z tego powodu lekcje języka węgierskiego oceniane są jako nudne, a użytkownik języka nie odnajduje siebie w omawianych przykładach. Podrozdział o maturze ma charakter informacyjny; przedstawiane są cele, podstawy prawne, przebieg egzaminu i kryteria oceny.W rozdziale o polskich podręcznikach znalazły się informacje o kilku seriach przeznaczonych według listy ministerialnej do szkoły licealnej, a także o badaniach nad podręcznikami. Odwołując się do praktyki nauczania, autor nie bez racji pi-sze o braku w edukacji nastawienia antropocentrycznego, dialogu i odpowiedzi na rzeczywiste potrzeby, zainteresowania czy opinie uczniów, o niedostatkach pracy z tekstem, o niewykorzystywaniu wiedzy o języku w tworzeniu i ocenie wypowiedzi czy uczestniczeniu w aktach mowy i ich analizie, a także o niewystarczającej pracy z multimediami. Krytyczna diagnoza z pewnością wymaga namysłu i znalezienia od-powiednich zastosowań nowoczesnych koncepcji i metod nauczania.Słowackie opracowanie informuje o bezpłatnych podręcznikach oraz korzy-ściach i niedogodnościach obowiązywania jednej książki dla uczniów. Autorzy cha-rakteryzują ponadto trzy typy egzaminów (po piątej i dziewiątej klasie oraz maturę) i przytaczają kilkupunktową ocenę wyników.Jeśli chodzi o kształcenie nauczycieli, w czeskim i węgierskim opracowaniu zwrócono uwagę na konieczność posiadanie tytułu magistra oraz na przygotowanie nauczycieli do nauczania na różnych poziomach szkolnych, a także – innych niż ję-zyk czeski przedmiotów. Dla M. Pieniążka istotne są takie problemy kształcenia na-uczycieli, jak dwa etapy studiów, włączenie do programu studiów uniwersyteckich wielu dziedzin refleksji pedagogicznej, regionalizmu, wiedzy dotyczącej uczniów o specjalnych potrzebach dydaktycznych czy bibliotekoznawstwa lub filozofii. Autor przywiązuje dużą wagę do większej liczby godzin i urozmaicenia merytorycz-nego praktyk szkolnych, ciągłych i śródrocznych. Słowackie opracowanie tematu obejmuje cele, podręcznik i programy nauczania języka słowackiego jako drugiego lub obcego – wśród mniejszości narodowych i dzieci cudzoziemców.We wszystkich czterech rozdziałach zamieszczono uwagi na temat innych sytu-acji niż typowe nauczanie języka ojczystego. I tak, nauczanie języka czeskiego jako drugiego czy obcego dotyczy zarówno mniejszości narodowych, dzieci cudzoziem-ców, jak i lektoratów języka czeskiego czy czeskich szkół na świecie.Pisząc o nauczaniu języka węgierskiego jako obcego, autorka przedstawiła ra-mowy program, w którym znajdują się nie tylko zagadnienia gramatyki czy komuni-kacji językowej, ale także problemy społeczne, fakty kulturowe, literatura (łącznie z przysłowiami), historia, znaczące miejsca i geografia.M. Pieniążek dostrzega niepokojące, chociaż zrozumiałe w globalnym świe-cie, zjawisko obniżania rangi języka polskiego, o czym świadczy na przykład po-pularność języka angielskiego (nauczanego w małych grupach, także na pozaszkol-nych zajęciach) czy punktacja w postępowaniu rekrutacyjnym na wyższe uczelnie. Omawia także nauczanie języka polskiego jako obcego na niewielką skalę wśród nielicznych mniejszości narodowych. Autorzy ze Słowacji najobszerniej omawiają to zagadnienie, przytaczając pro-gramy kursów języka słowackiego na różnych poziomach szkolnych, charakte- O szkole, nauczaniu i dydaktyce języków ojczystych w czterech krajach [269]ryzując podręczniki i słowniki, wymieniając najważniejsze cele edukacyjne wśród mniejszości narodowych (ruska, romska i węgierska) oraz cudzoziemców (dzieci i dorośli).Wnioski zamieszczone po kolejnych rozdziałach mają charakter syntetyczny i obejmują najistotniejsze kwestie. Według czeskich autorów przywiązanie do tra-dycji nie wyklucza przeprowadzenia zmian w nauczaniu, w zakresie na przykład aktywizowania uczniów, szanowania ich osobowości czy przygotowania uczniów do komunikowania się w nowych sytuacjach, pod warunkiem, że zmiany nie będą wiązać się wyłącznie ze zmieniającą się polityką i nie będą wynikać z nieuzasadnio-nego eksperymentowania.Węgierscy autorzy zastanawiają się nad edukacją językową – całościowym na-uczaniem języka i literatury bądź rozdzielaniem obu dziedzin, łączeniem nauczania o systemie z nauką używania języka w naturalnych sytuacjach (łączeniem systemu z kompetencjami), ze świadomym wykorzystaniem rozmaitych źródeł zasobów językowych.M. Pieniążek z troską i niepokojem konkluduje, że w polskiej szkole edukacja językowa jest w znacznym stopniu podporządkowana testom zewnętrznie ocenia-nym, a w zbyt małym stopniu wyzwalane jest twórcze podejście uczniów do języka, co pozwolić mogłoby na rozwijanie w publicznej przestrzeni żywej mowy i świa-domości jej etosu. Autor informuje także o założeniach rozpoczętej, nowej reformy systemu szkolnego.Autorka ze Słowacji podkreśliła pierwszoplanową rolę edukacji w zakresie ję-zyka ojczystego, ale dostrzegła konieczność zmian, które stawiałyby w  edukacji na kompetencje, nie zaś na opanowanie materiału. Przypomniała, że uczenie w słowac-kiej szkole odbywa się według jednego programu i jednej serii podręczników.Do wszystkich rozdziałów dołączono bogatą bibliografię, a na niektóre pozy-cje powoływano się w tekście głównym. Może warto byłoby przygotować w ramach dalszej – bardzo ważnej i potrzebnej współpracy między krajami – antologię wybra-nych artykułów z zakresu nauczania w czterech państwach, co przyczyniłoby się do popularyzacji osiągnięć edukacyjnych czy naukowych i miałoby inspirującą wartość dla dydaktyk narodowych.Lektura poszczególnych rozdziałów oraz bezpośrednia wymiana doświadczeń między autorami i nauczycielami z czterech państw pozwala na zorientowanie się, jak wprowadzać zmiany tam, gdzie jest inaczej, albo na co spoglądać krytycznie we wprowadzonych już rozwiązaniach. Budzi zainteresowanie procesem dydaktycz-nym i uczestniczącymi w nim podmiotami, zachęca do stawiania pytań o szczegó-łowe kwestie, bowiem każdy autor pisał o tym, co uważa za najważniejsze przede wszystkim ze swojego punktu widzenia.Warto byłoby poznać wszechstronnie wskazania metodyczne albo przyję-te w podręcznikach sposoby przekazywania wiedzy czy rozwijania umiejętności w ćwiczeniach i zadaniach. Może więc kolejny temat badawczy dotyczyłby analizy porównawczej podręczników?

O szkole, nauczaniu i dydaktyce języków ojczystych w czterech krajach

https://studiadecultura.up.krakow.pl/article/download/4382/4118

O szkole, nauczaniu i dydaktyce języków ojczystych w czterech krajach

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals