Dil dizgesi ve dilsel gösterge üzerine Saussure'iin gözlemleri son çözümlemede geniş bir göstergebilim kuramını öngörmüştür, Buna göre insana ilişkin temel olgulardan dil öteki dizgelerle birlikte göstergebilime bağlanır: "Dil, kavramları belirtilen bir göstergeler dizgesidir. Onun için de, yazıyla, sağır dilsiz abecesiyle, simgesel nitelikli kutsal törenlerle, incelik belirtisi sayılan davranış biçimleriyle, askerlerin belirtkeleriyle, vb. karşılaştırılabilir. Yalnız dil bu dizgelerin en önermişidir" (Saussure 1985:18-19)

Nedret Öztokat

Dilbilim Araştırmaları Dergisi

Directory of Open Access Journals

Görsel Nesnelerin Çözümlenmesinde Göstergebilimsel Yöntem Nedret Öztokat İstanbul Üniversitesi I. Tasandan Öğretiye Göstergebilim Dil dizgesi ve dilsel gösterge üzerine Saussure'iin gözlemleri son çözümlemede geniş bir göstergebilim kuramını öngörmüştür, Buna göre insana ilişkin temel olgulardan dil öteki dizgelerle birlikte göstergebilime bağlanır: "Dil, kavramları belirtilen bir göstergeler dizgesidir. Onun için de, yazıyla, sağır￿dilsiz abecesiyle, simgesel nitelikli kutsal törenlerle, incelik belirtisi sayılan davranış biçimleriyle, askerlerin belirtkeleriyle, vb. karşılaştırılabilir. Yalnız dil bu dizgelerin en önermişidir" (Saussure 1985:18￿19). Benveniste ise gösterge kavramını ve göstergenin değerini incelemeye dil dışı dizgelerden başlanması gerektiğini savunur: "Özellikle birçok gösterge türünü ayırt edecek daha kesin bir tanım, bir göstergeler bilimi, bir göstergebilim ilkesi üstüne düşünmeyi ve bu bilimi oluşturmak için bir çaba gerektirir" (Benveniste 1995:115). Ünlü dilbilimciye göre dil göstergelerinin yanı sıra yazılı göstergeler, insan ilişkilerinde ortaya çıkan incelik, bağlılık belirten göstergeler, din ve inanç düzlemine bağlanan göstergeler, sanat göstergeleri, parasal göstergeler geniş bir gösterge ağı örerek yaşamımızı oluştururlar. Benveniste ayrıca, bugün görsel göstergebilimin konusunu oluşturan resim. çizim, yontu gibi betileyim sanatlarına ilişkin birimleri ele alır. Örneğin renklerin "temel dereceleri adlarıyla belirlenmiş bir dizi" oluşturduklarını, adları olmakla birlikte, kendi başlarına hiçbir şey belirtmediğini, hiçbir şeye gönderme yapmadığını, hiçbir şeyi çağrıştırmadığını söyler: "Sanatçı bunları seçer, kaynaştırır, istediği gibi tuvali üstünde düzenler; sonuç olarak yalnızca sanatçının oluşturduğu yapı içinde düzenlenirler ve ancak sanatçının yaptığı seçimler ve düzenlemeler aracılığıyla bir 'anlam' kazanırlar" (1995:121) derken, sanatçının kendi göstergebilimini oluşturduğunu belirtir. Sanat dizgelerinin kendine özgü ve karmaşık niteliğine dikkat çeken Benveniste, tıpkı dil dizgesinde olduğu gibi, anlamlamanın belli bir yapı içindeki bağıntılardan (karşıtlık ve değerlerden) oluştuğunu belirtir (1995:121). Dili göstergeler dizgesi olarak tanımlayan Saussure'ün izinden giden Benveniste de yapı, bağıntı, değer gibi temel kavramlarla estetik amaçlı nesnelerin anlamlama sorunlarına değinmiştir. O dönemde, ünlü dilbilimcinin "daha kesinlik taşımayan bir göstergebilim" olarak gördüğü betileyim sanatlarının incelenmesi, bugün yetkin çalışmalarla geniş bir göstergebilim kuramının içinde kesin bir yer edinmiştir. 136 Dilbilim Araştırmaları 1999 2. A.￿J. Greimas ve Görsel Göstergebilim Şimdi çok genel bir gözleme değinelim: Göstergebilimin inceleme nesnesi açısından "doğal" diller ve "doğal" dünyaya ilişkin nesnelerin çözümlenmesinden farklı bir yaklaşım gerektirdiği, çünkü inceleme nesnesinin "kurulmuş, oluşturulmuş" bir dil ve dünya olduğu görüşü sıklıkla dile getirilmiştir. Oysa, Greimas'ın dikkat çektiği gibi bu yaklaşımda sözlü olarak gerçekleştirdiğimiz söylemlere eşlik eden el, kol ya da yüz devinimlerini sağır dilsizlerin dilinden ayırmamızı sağlayan nokta bulanıktır. Söylemlerimizde hem "doğal" hem de "düzgülenmiş" görselliği birbirinden kesin çizgilerle ayırmak güçtür (Greimas 1984). Hu gibi yaklaşım belirsizliklerine karşı, Greimas bize görsel göstergebilim için (emel bir ölçüt önerir ve düzlemsel bir anlatım gereci kullanan nesneleri inceleme konuğu olarak belirler. Böylece resim, grafik, fotoğraf özgül görsel alanlar olarak tanımlanabilir. Bu alanları birer dil olarak ele aldığımızda, görsellikle ilgili olarak karşımıza çıkan temel kavram kuşkusuz "betileyim"dir (temsil; "representation"). Greimas'a göre betileyim olgusu birçok dizgeyi kapsar. Bu dizgeler bilgilendirme işlevi (örn: yol belirtkeleri), yazılım işlevi (örn: şemalar) üstlenebileceği gibi "oluşturum" işlevi de (mimarlık planları) üstlenebilir. Biçimsel diller ise, mantıksal betileyim örneğidir, yazısal birimleri kullanır, ancak simge olarak. Bu betileyimlerde betileyen ile betilenen arasında nedeı\siz bir bağıntı söz konusuyken, görsel nitelikli İK'tileyimlcrde bu bağıntı nedenlidir, sözbilimsel bir kavram olan "doğaya öykünü" ylc açıklanır. Öykünü işlemi dünyanın niteliklerinin belli bir biçimde indirgenmesine dayanır, çünkü doğal dünyanın ancak görsellik içeren nitelikleri öykünülebilir ve belli düzlemlere (örneğin tuvale) yansıtılabilir. Seçilmiş ve yansıtılmış bu özelliklerse artık dünyaya ilişkin nesneler olmaktan çıkan birer betidirler. İletişim yapısı açısından bakıldığında "doğa"yı betileyen, yeniden oluşturan ressam, sözceleyen özne, onu algılayan, bir başka deyişle yapıtta "doğal dünya" nın özelleklerini gören, tanıyan ise sözcelenen özne olur. O zaman da üretilmiş nesne sözcedir. Görsel ürün olarak resmi ele aldığımızda şu iletişim örnekçesi karşımıza çıkar: Sözcelenen (izleyen) tanıma Bu noktada Greimas algılayım sürecinde betilerin bir özelliğine dikkat çeker. Beliler arlık dış dünyanın bir nesnesi değildir. Bunları algılayan, örneğin tuvalde bir (ressam) öykünü (tuval) Nedret Öztokat 137 bitkiyi ya da bir hayvanı tanıyan özne, dış dünyaya ilişkin insan ölçekli bir okuma gerçekleştirir. Betileri birer nesneye indirgememizi, onları sınıflandırmamızı, kendi aralarında ilişkilendirmemizi, yorumlamamızı sağlayan, dünyaya bir anlam veren işte bu insan ölçekli okumadır. O zaman tuvale yansıtılan, dünyaya ilişkin bir "gösterilen" olur. Ancak Greimas böyle bir okumada, görüntüsel bir ilişkiden çok kavramsal bir ilişkinin söz konusu olduğuna dikkat çeker. Oysa resim gibi düzlemi kullanan nesnelerde betiselliğin ayırdına varılması için görselleştirici bir okuma gereklidir. Yalnızca bu türden bir okuma yönteminde semiosis'ten söz edilebilir (semiosis gösteren ile gösterilenin bir gösterge oluşturacak biçimde bir araya gelmesi işlemidir). Greimas'ın belirttiği gibi semiosis oluşturabilecek bir okuma helisel göstergebilimin alanına girer. Bu yaklaşıma göre, düzlemsel gösteren değişik yoğunluklardaki görsel niteliklerden oluşur ve bu görsel betileri gösterge￿nesnelere dönüştürerek birer gösterilen haline getirir. Böylece semiosis'in temel özelliği belli sayıda görsel niteliğin seçilerek, bütüne uygulanması ve karışık nitelikli görsel nitelik öbeklerinin bir bileşen oluşturacak biçimde dönüştürülmesine dayanan bir algılama işlemi olmasıdır. Bileşenlerin oluşmasındaki ayrık birimler ise Hjelmslev'in terimcesinde karşımıza çıkan "anlatım düzleminin betileri" dir. Resmi plastik bir metin olarak ele alan Greimas ve onu izleyenlere göre, plastik nitelikli beti ve ulamlar resmin plastik açıdan biçimini bize bildirir. Burada plastik ulamlar (renk, biçim) ve plastik karşıtlıklar (aynı yüzeyde, tek bir plastik ulama bağlanan karşıt ya da çelişkin birimlerin yan yana varolması) önemli birer kavram olarak belirir. Benzerlik ya da karşıtlıkların yinelemeli kullanımı yüzey yapısının temelini oluşturur, görsel metindeki gerilim ve bekleyiş yerdeşlikleri biçiminde derin yapıyı yönlendirirler. 3. Groupc fi ve Görsel Gösterge Görsel nitelikli nesneleri genel bir sözbilim kuramı çerçevesinde inceleyen Groupe fi dil göstergebilimiyle görüntü göstergebilimini kesin sınırlarla birbirinden ayırırken, dil araştırmalarının egemenliği altında kalmış görsel çözümlemelerini eleştirirler (Groupe fi, 1992). Geleneksel göstergebilim incelemelerinde iletişim dizgeleriyle ve anlamlama dizgelerinden, kullandıkları oluk (canal) ve insansal algılama aygıtı açısından ayrılır. Groupe pı'ye göre, görsel göstergeleri kavrayacak genci bir göstergebilim kuramı bizim renkleri ve biçimleri algılamamızda önemli etkileri olabilecek özelliklerin, bir başka deyişle, görsel oluğa ilişkin kimi özelliklerin göz önüne alınmasını gerekli kılar. Söze dayalı dilsel oluk çizgisel oluşuyla belirgindir ve dilsel bir iletinin yazılı ya da sözlü yoldan iletilmesi anlambilimsel açıdan önemli bir ayrım yaratmaz. Bu türden iletilerin tözünün büyük önem taşımaması kuşkusuz oluğa ilişkin nedensizlik özelliğinden kaynaklanır. Oysa görsel oluğu kullanan gösterge dizgeleri için böyle 138 Dilbilim Araştırmaları 1999 bir şey söz konusu değildir. Çünkü bu tür dizgelerde nedensiz bağıntılar sayıca azdır ve kullanılan oluğun (örneğin görsel oluk) dizgeye dayattığı kimi özellikler (algılamayla ilintili fizyolojik özellikler) vardır. Görsel algılamanın temel yapısını inceleyen araştırmacılar görsel dizgenin algılanışında temel öğeleri şöyle saptarlar: sınır ya da çizgi ve çevre çizgisi, düzlem, beti, biçim, dokusallık. renk. Görsel nesneye gelince, Groupe /< göstergeyle aralarında önemli bir ayrım bulunmadığını belirtir. Nesneler belli sayıda özelliğin bir araya gelmesi ve bir edimi yönlendirmesiyle göstergeye yaklaşır. Tanımı gereği gösterge, bir şeyi önceleme, anımsama gibi işlemleri olanaklı kılan edimbilimsel bir işlevi ve belli bir dizge içinde gerçekleşebilecek bir gönderi işlevi taşıyan değişmez (stable) nitelikli bir beti öbeği olarak kabul edilir. Röylece nesne olsun, gösterge olsun, algılayıcı bir öznenin girişliği işlemler töze dayatılmış bir biçimde yoğunlaşacaktır. Biçim ise toplumsal ve ekinsel niteliklidir. Groupe /ı'nün üyelerinden Klinkenberg ise yalnızca oluğun niteliğinin bir düzgüyü tanımlamakta yeterli olmayacağına başka bir yapıtta dikkat çeker (Klinkenberg, 1996). Yazı biçimlerinden beyaz bastona, değneğe, giysiden denizcilik belirtkelerine kadar birçok düzgünün görsel oluğu kullandığı bilinir. Görsel göstergeler de dört ana ulama ayrılabilir: belirtkeler (ateşi belirten dumanı görmek), simgeler (renkler), görüntüler (benzerlik ve nedenlilik ilkesine göre üretilmiş göstergeler) ve dar anlamıyla göstergeler. Görsel gösterge ikiye ayrılır: görüntüsel gösterge (dış gerçekliğe ilişkin bir nesneye mimesis ya da örnekseme (analogie) yoluyla göndermede bulunur) ve nJastik gösterge (mimesis düzleminde herhangi bir göndermeden bağımsız, çizgi, renk ve dokusallık düzgüleriııi kullanır). Her iki gösterge türü tek bir bütünde karşımıza çıkabilirler (tablo, yontu, film, grafiti, posta pulu, elektrik tablosu, karikatür, halı, kilim...) ancak örnek düzleminde iki ayrı düzgü söz konusudur, bir tablo, bir fotoğraf ya da en yalınından bir resim çokdüzgülü bir söylem örneği olarak betimlenebilir. Oysa gösterenlerinin yapılanışıyla birbirinden ayrılırlar: "Göriintiisel gösterilenler ayrık birimlerden oluşmuştur, çünkü bir görüntü dizgesine bağlıdırlar. Plastik gösterilenler için böyle bir şeyden söz edilemez, tözü farklıdır. Klinkenberg plastik göstergelerin simge ya da belirtke sınıflarına yakın durduğunu belirtir. Çoğu renkle önemli bir simge vükü vardır. Kuşkusuz bu göstergelerin simgesel ve belirtkesel nitelikleri belli bir ekinsel bakışa bağlıdır. 4. A. Zemzs ve Resimsel Uzam ükinsel bakış denildiğinde, görsel göstergebilime önemli katkıları olan Zemzs'in görüşlerini anmamız gerekir (Zemzs, 1985). Paris göstergebiliminin resim alanında önemli çalışmaların başlatıcısı olan Zemzs resmin bir dil olup olmadığını tartışmaya açarken, çıkış noktasını resim konulu yazı ya da araştırmaların farklılığına dayandırır. Dilbilim ve yapısalcılığa özgü ulamların plastik sanatlara. Nedret Öztokat 139 özellikle de resim alanına uygunluğunu tartışmak isteyen Zemzs ilk ağızda görüntüyle gerçeklik arasındaki uzaklığa dikkat çeker. Gerçek anlamda görünenle resmin bize gösterdiği arasındaki ayrım deneyimsel ile simgesel arasındaki ayrımla açıklanabilir. Çizgilerin ve renklerin kullanılmasıyla gerçekte görünen nesne resme dönüştürülür. Zemzs özellikle renk öğesinin önemli işlevlerini irdeler: fizyolojik, ruhsal, duygusal (bireylere özgü), betimleyici, anlatısal, simgesel, bezeyici işlevleri olan renk, toplumsal ve ekinsel uzlaşımların etkisi altındadır. Işığı da renk ulamı içinde ele alan Zemzs, geniş uyuşum (combinaison) olasılıkları taşıyan bir gösterge olarak görür ve resimsel uzamın simgesel boyutunu oluşturduğuna dikkat çeker. Bireylerin uzama bakışını gözün ve beynin optik yasalarıyla (algılama ve anlamlandırma) ekinsel ortamın kavramsal ulamları yönlendirir. Deneyimsel görünebilirlik alanı büyük ölçüde ekinle belirlenmiştir. Ressam ise görünebilir olanı yine görünebilir olandan yola çıkarak bir düzgü biçiminde yaratır. Rıınun için görünen dünyanın belli niteliklerini seçerek, düzgülenmiş bir optik aracılığıyla simgesel bir uzam oluşturur. Uöylece resimsel uzam gerçek uzamın simgesel bir betileyimi olur. Önemli olan üç boyutlu bir uzamı bir düzlemde yansıtmak değil, gerçek uzamı, gerçek derinliği anlamlandın m düzeyine çıkarmaktır. Böylece resimsel uzam gerçek uzamın yeniden düzenlenişi olarak karşımıza çıkar. Ancak basit bir bctileyimden resimsel bir biçeme geçiş sırasında, tasarlanan uzamla yaşanan uzam arasındaki tutarlılığa dayalı optik, anlamsal bir derinlik kazanır ve höyleee bireysel ya da ekinsel varlığın değişik düzeyleri anlamlandırılmış olur. Zemzs mutlak bir algılamanın olamayacağını vurgular, düzgülenmiş, tutarlı bir optiğin işlemesiyle kurulan resim uzamı yine ortak, topluma ve tarihe ilişkin bir optiğin devreye girmesiyle algılanabilir. Resim ancak bir uzam biçiminde belirir, kendine özgü seçimler yaparak karşıtlıklar içerir ve doğal algılama yasalarının dışında kalan yasaların belirlediği nesneler arasındaki ilişkileri gösteren simgesel bir alan oluşturur. 5. Resimlerdeki Anlatısal Boyut Çağımızda metinlerin iletilerini aktarmada imgenin de söz denli önem kazanması gerçeği çoğu araştırmacıyı görsel metnin içerik çözümlemesine yöneltmiş, söz ve imge arasındaki ilişkiler yeniden gözden geçirilmiştir. Örneğin tıpkı dil gibi, görüntüsel örnekler de, salt görüntü ya da izleksel düzeylerde belli bir ekine bağlanan dünya ve evren görüşünü, kavramlar bütününü yansıtmaktadır. İmgenin sözle birlikte bir ileti oluşturması (örn: tabloların adları, çizgi film yazıları) ya da imgenin bir söylemi görselleştirmesi araştırmacıların dikkatinden kaçmamıştır. 140 Dilbilim Araştırmaları 1999 Yazılı ve görsel metnin bir arada kullanıldığı iletilerde, sözün imgenin gösterilenlerini tanımlamada önemli bir işlev üstlendiği bilinir (Magritte'iıı ünlü tablosu "Bu bir pipo değildir" bu açıdan bakıldığında gösteren/gösterilen ilişkisinin sorgulanışıdır). Özellikle betisel sanatla tablo adları iletinin izleksel boyutuna ilişkin kesiıılcyici bir işlev üstlenir. Öte yandan imge anlatısal boyutla metnin yerini tutabilir. Özellikle Batı sanatında kutsal kişilerin, kralların yaşamlarından, edimlerinden birer kesit sunan tablo ya da halılar ile Doğu sanatında hemen hemen benzer anlatısal işlevler yüklenen minyatür resimsel anlatılar olarak belirir. Bu tür metinlerde kişiler, anlatılan olayla ilişkileri açısından betimlenebilir, anlatı izlenceleri saptanabilir, bu anlatı izlencesinde yer alan eyleyenler, değer nesneleri belirlenebilir. Quattrocento (1406￿1481) sanatçılarından Şano di Pietro'nun Sienna'da bulunan ve ermiş Blaise'in yaşamından bir kesiti anlatan resmini ("hirmiş Blaise kurdun çaldığı domuz etini dul kadına vermesini emreder") anlatı düzleminde inceleyen M. Rio da Greimas'çı yöntemden yararlanarak bir metin çözümlemesi gerçekleştirmiştir (Rio, 1978). Okuma eksenlerini saptayan Rio, türdeş bir uzam kullanarak tüm olayı bir kerede aktaran tablonun anlamlandmmında tarihsel kaynağın (yazılı metin) önemini vurgular. Kilise süslemelerinden halıya, Gozzoli'den Sasetta'ya Poussin'den Balthııs'a kadar resim sanatının okullaşmış ressamlarının yapıtlarını inceleyen A. Kibedi Varga ise göstergebilimle sözbilimi kaynaştıran görsel anlatılamadan söz eder (Varga, 1989). Batı sanatı bu konuda tek bir tabloyu kullanabildiği gibi, birçok tabloyla da bir olayı aktarmıştır (özellikle fresk ve vitraylarda). Saray ya da kiliselerin önemli estetik nesneleri olan ve çoğunlukla ya bir ermişi bir tansık gerçekleştirirken ya da bir devlet büyüğünü tarihsel bir olay sırasında gösteren bu tür resimlerde izleyende hayranlık, coşku, saygı gibi yüce duyguların uyanması amacı önemli bir özellik olarak belirir. O zaman, tıpkı yazınsal metinlerde olduğu gibi görsel metnin de şaşırtıcı etki uyandırmaya yönelik biçimde tasarlanmış olduğu dikkat çeker. Anlatısal boyuta öncelik veren bu görsel nesneler değişik teknikler aracılığıyla uzamı kullanır. Kibödi Varga uzam kullanımının biçimlerini saptarken resimsel dizgenin dilsel dizgeden ayrıldığı temel bir konuyu ele alır: Dil olumsuzluğu anlatabilirken (örneğin, "A B'yi öldürmedi") resim bu türden bir önermede bulunamaz. Kibedi Varga'ya göre Magritte'iıı yapıtı, yalnızca dile getirilebilmiş şeylerin dışında kalanları anlatabilecek görsel teknikler yaratma çabasına dayanıyordu. 6. Sonuç: Bir Okuma Yöntemi Olarak Göstergebilim Göstergebilim dünyanın anlamlı bir bütün olması görüşünden yola çıkarken, görselliği kullanan nesneleri sanatsal açıdan değerlendirmek gibi bir görev Nedret Öztokat 141 üstlenmekten özenle kaçınmış, söz konusu nesnelerin bu anlamlı bütün içinde nasıl "anlama geldiğini" araştırmış, bir okuma olanağı, metnin anlam katmanlarını kavrayacak tutarlı bir yöntemsel yöneliş olarak insan bilimlerinde kendine özgü, sağlam bir yer edinmiştir. Bir tanıtım panosunu, bir fotoğrafı, bir tabloyu, bir yontuyu incelerken göstergebilimci bu nesnelerin gerçeğin kaydı ya da yeniden biçimlendirilmesi olabilmesinden çok, nesnenin anlamlama yeteneğini göstermeyi amaçlar. Göstergebilimsel yöntem bir söylemi (görsel, anlatışa!...) konu alan bir iist￿söylcmdir. Görsel nesnelerin incelenmesi göslergebilimin temel yönelimlerinden birinin, söylemin ve anlamın belirim biçimlerinin saplanmasının gerçekleştirilmesi olarak görülebilir. Kaynakça Benveniste, E. (1995). Genel Dilbilim Sorunları. (Çev: Erdim Öztokat). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Greimas, A.￿J. (1984). "S6miotique figurative et semiotique plastique", Actes se'miotiques Doeuments. VI, 60., Paris: CNKS. Groupe^. (1992). Traitidu signe visuel. Paris: Seuil. Kib£di Varga, A. (1989). Discours, re~c.it, image. I,iege￿Bruxelles: Pierre Mardaga. Klinkenberg, J.￿M. (1996). Precis de semiotique generale. Bruxelles: De Boeck￿Universite\ Rio, M . (1978). "Le dit et le vu", Communications. 29, Paris: Seuil. Saussure, F. de. (1985). Genel Dilbilim Dersleri . (Çev: Prof. Dr. Berke Vardar), Ankara: Birey ve Toplum Yayınları. Zemzs, A. (1985). "Les Optiques coherentes", Actes semiotiques Doeuments. VII, 68., Paris: CNRS. 

Görsel Nesnelerin Çözümlenmesinde Göstergebilimsel Yöntem

http://dad.boun.edu.tr/download/article-file/52705

Görsel Nesnelerin Çözümlenmesinde Göstergebilimsel Yöntem

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals