Alimcan İnayet

Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi

Directory of Open Access Journals

Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, Sayı: 1/1 2013, Sayfa: 155-157.Xelqara Uyğur Tetqiqati Jornali, San: 1/1 2013, Sehipe: 155-157.International Journal of Uyghur Studies, Volume: 1/1 2013, Page: 155-157.155Uçkuncan Ömer, Uyğur Xelq Tarixiy Qoşaqliri Qamusi(Uygur Halk Tarihi Koşakları Kamusu),Şincañ Universiteti Neşriyati, Ürümçi, 2009, 940 s.Alimcan İNAYET** Prof. Dr., Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, İzmir – TÜRKİYE, E-posta: alim1962@hotmail.comALİMCAN İNAYET 156Uygur halk şiiri içinde tarihi koşaklar çok önemli bir yer tutmaktadır. Uygur sözlütarihçilik geleneğinin bir ürünü olan bu koşaklar geçmişin izlerini günümüze taşır. Resmi tarihtekaydedilmemiş önemli ayrıntılar bu koşaklarda saklıdır. Dolayısıyla Uygur siyasi ve kültür tarihineayna ve ışık tutan bu ürünler sözlü tarih belgesi olarak tarih araştırmalarında kaynak niteliğitaşımaktadır. Uygur halk edebiyatçısı Uçkuncan Ömer’in “Uyğur Xelq Tarixiy Qoşaqliri Qamusi”(Uygur Halk Tarihi Koşakları Kamusu) adlı kitabı, bu bağlamda, büyük önem arz eder.Şair, gazeteci, folklor araştırmacısı, edebi çevirmen gibi çok yönlü kişiliğe sahip UçkuncanÖmer 1950’lı yıllardan itibaren Uygur halk edebiyatı ürünlerini toplama,  tanıtma ve yayımlamafaaliyetine başlamış, bu süreçte toplamış olduğu ürünleri 1980’lı yıllarda “Uyğur Xelq TarixiyQoşaqliri” (Uygur Halk Koşakları), “Seley Çaqan Letipiliri” (Seley Çakan Latifeleri), Uyğur XelqQoşaqçiliri” (Uygur Halk Koşakçıları), “Yumurlar”, “Uyğur Xelq Qoşaqliri” (Uygur HalkKoşakları), “Uyğur Xelq Tarixiy Qoşaqliri” (Uygur Halk Tarihi Koşakları), “Uyğur Xelq ToyQoşaqliri” (Uygur Halk Düğün Koşakları) adlı kitapları yayımlamıştır. “Uygur Halk TarihiKoşakları Kamusu” Uçkuncan Ömer’in Uygur halk şiirleriyle ilgili bir ömür sarf ettiği emeğin,çabanın son meyvesi sayılır. Oldukça hacimli ve kapsamlı olan bu eser Uygur halk şiirinin bir türüolan tarihi koşakların hemen hemen bütün metinlerini içermektedir. Kitapta bir araya getirilenkoşaklar “Qedimki Devrlerdiki Qoşaqlar” (Eski Dönemlere Ait Koşaklar), “Yeqinqi ZamandikiTarixiy Qoşaqlar” (Yakın Döneme Ait Tarihi Koşaklar), “Yeqinqi Zamandiki Dañliq TarixiyŞexsler Toğrisidiki Qoşaqlar” (Yakın Döneme Ait Ünlü Tarihi Şahıslar hakkındaki Koşaklar), “XasQoşaqlar” (Özel Koşaklar) diye 4 bölüme ayrılmıştır.“Qedimki Devrlerdiki Qoşaqlar” (Eski Dönemlere Ait Koşaklar) başlığını taşıyan 1. Bölümkendi içinde yine “Qedimki Tarixiy Şexsler Heqqidiki Qoşaqlar” (Eski Tarihi Şahıslar HakkındakiKoşaklar)”, “Qedimki Qovm ve Veqeler Heqqidiki Qoşaqlar” (Eski Kavm ve Olaylar HakkındakiKoşaklar), “Qoçu Uyğur Xanliqi Devridiki Qoşaqlar” (Koçu Uygur Hanlığı Dönemine AitKoşaklar), “Qaraxaniylar Xanliqi Devridiki Qoşaqlar” (Karanlılar Dönemine Ait Koşaklar”,“Yarkend Xanliqi Devridiki Qoşaqlar” (Yarkend Hanlığı Dönemine Ait Koşaklar) olmak üzere 5kısıma ayrılmıştır. Bu bölümde yazar Çin tarih kayıtlarına geçen eski Hun ve Türk şiirlerini, Umay,Afrasyab, Begkuli (Bey Kulu), Oğuz Han, Sultan Satuk Buğrahan, Farabi, Kaşgarlı Mahmud,Yüsüp Has Hacib, Ali Şir Nevai, Seid Han, Abdureşit Han, Amannisa Hanım gibi efsanevi ve tarihişahıslarla ilgili koşak ve şiirleri bir araya getirmiştir. Bu koşakların bazıları yazılı kaynaklardan,bazıları sözlü kaynaklardan toplanmıştır. İdikut Uygur Hanlığı dönemine ait edebi eserler, OğuzKağan Destanı, Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t-Türk adlı eseri yazarın yararlandığı önemlikaynaklar arasındadır. Bazı şiirler tarihi şahısların bizzat kendilerine aittir. Mesela Aprinçur Tegin,Farabi, Yusuf Has Hacib, Ali Şir Nevai, Said Han, Abdureşit Han, Amannisahan, Ayazbeg Kuşçihakkındaki şiirler söz konusu şahısların kendi şiirleridir.2. Bölüm “Yeqinqi Zamandiki Tarixiy Qoşaqlar” (Yakın Döneme Ait Tarihi Koşaklar)başlığını taşımaktadır. Bu bölüm de kendi içerisinde “Yeqinqi Zamandiki Tarixiy Veqeler, TarixiyHadisiler Toğrisidiki Qoşaqlar” (Yakın Döneme Ait Tarihi Olaylar, Tarihi Hadiseler HakkındakiKoşaklar), “İctimai Turmuşqa Dair Qoşaqlar” (Sosyal Yaşama dair Koşaklar), “Üç Vilayet İnqilabiMezgilidiki Qoşaqlar” (Üç Vilayet İhtilali Dönemine Ait Koşaklar), “Örp-Adet Qoşaqliri” (ÖrfAdet İle İlgili Koşaklar), “Aşiq-Meşuqlar Heqqidiki Qoşaqlar” (Sevgililer Hakkındaki Koşaklar)olmak üzere 5 kısıma ayrılmıştır. Bu bölümde yazar “Bayanday Uruşi Heqqide Qoşaklar(Bayanday Savaşı Hakkında Koşaklar), “Köç-köç Qoşaqliri” (Göç Koşakları), “Vañ XoluQoşaqliri” (Van Holu Koşakları), “Torpaq Yeğiliği Heqqide Qoşaqlar” (Torpak İsyanı HakkındaKoşaklar) gibi 19. yüzyılda cereyan eden olaylarla ilgili koşakları, 20. yüzyılın ilk yarısındameydana gelen Üç Vilayet İhtilali ile ilgili koşakları bir araya getirmiştir. Ayrıca, bazı sosyal KİTAP TANITMA157olaylar, örf adetler ve sevgililerle ilgili koşaklar da bu bölümde verilmiştir. “Seper Qoşaqliri”(Yolculukla İlgili Koşaklar), “Qiz Köçürüş Qoşiqi” (Kız Göçürme Koşağı), “Elley Qoşaqliri”(Ninniler), “Ügey Anilarniñ Zulmi Heqqide Qoşaqlar” (Üvey Annelerin Zulmü HakkındaKoşaklar”, “Ramazan Qoşaqliri” (Ramazan Koşakları), “Haza Qoaşaqliri” (Ağıtlar), “PéreQoşaqliri” (Şaman Koşakları), “Nevruz Qoşaqliri” (Nevruz Koşakları) başlıklarını taşıyan koşaklarbunların bazılarıdır.“Yeqinqi Zamandiki Dañliq Tarixiy Şexsler Toğrisidiki Qoşaqlar” (Yakın Döneme Ait ÜnlüTarihi Şahıslar hakkındaki Koşaklar) başlığını taşıyan 3. bölüm de “Ataqliq Şexslerge AitQoşaqlar” (Meşhur Şahıslara Ait Koşaklar), “Xelq Qoşaqçiliri, Xelq Sen’etkarliriniñ Qoşaliri”(Halk Koşakçıları, Halk Sanatçılarının Koşakları) olmak üzere 2 kısıma ayrılmıştır.Bu bölümde Uygur siyasi ve kültür tarihinde ün yapmış 55 şahısla ilgili koşaklar, Nozugum,Seyit Noçi ve Sadir Palvan gibi ünlü halk şairlerinin söylediği koşaklar yer almaktadır.Abdurahman Han Hoca, Tömür Helpe, Hoca Niyaz Hacı, Abdukadir Damollam, Yakup Beg gibiUygur kökenli meşhur tarihi şahıslarla birlikte Uygur siyasi tarihinde yapmış oldukları zulüm,katliam ve soy kırımlarıyla anılan Yang Zengşin, Cin Şuren, Şeng Şisey, Ma Cungying, Ma Titeygibi Çinlilerle ilgili koşaklar bu bölümün içeriğini oluşturmaktadır.“Halk Koşakçıları, Halk Sanatçılarının Koşakları” başlığını taşıyan kısımda ise UygurTürkleri arasında “koşakçı”, “halk şairi”, “sazende”, “el nağmeci” (el neğmiçi) adlarıyla tanınmış55 halk şairi ve halk sanatçısının koşakları bir araya getirilmiştir. Seley Çakan, Molla Zeydin,Taşvay, Ayup Samsak bu listede dikkatçi çeken isimlerdir. Bunlardan Seley Çakan, Molla Zeydinaslında Uygur Türkleri arasında fıkralarıyla bilinene ünlü fıkra tipleridir.Kitabın 4. bölümü “Xas Qoşaqlar” (Özel Koşaklar) başlığını taşımaktadır. “Xasliqqa İgeYerlik Qoşaqlar” (Özelliği Olan Yerel Koşaklar) ve “Hecvi Qoşaqlar” (Hiciv Koşakları) diye 2kısıma ayrılan bu bölümde Uygur on iki makamı ile ilgili koşaklar, halk meşrep koşakları, Ürümçi,Lopnor, Hoten, Kuça, Keriye, Casğıstay gibi çeşitli bölge ve yerlere has koşaklar ile sosyalyaşamın değişik alanlarıyla ilgili düzenlenmiş hiciv nitelikli koşaklar bir araya getirilmiştir.Sonuç olarak, Uçkuncan Ömer’in bu son çalışması halk edebiyatı çalışanları için önemli birkaynak olma niteliği taşımaktadır.

Uçkuncan Ömer, Uyğur Xelq Tarixiy Qoşaqliri Qamusi

http://uygurarastirmalari.com/arsiv/2013-1/2013_11.pdf

Uçkuncan Ömer, Uyğur Xelq Tarixiy Qoşaqliri Qamusi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals