The article discusses the negative phenomena in Polish scholarly editing of literary works: protracting for decades or abandoning at all the scholarly editions of the classical Polish writers’ collected works; excessive acribia in critical apparatus; vexatious meticulousness accompanied by serious and numerous errors in the commentaries

Markiewicz, Henryk

Wielogłos

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Several thoughts that are not new and not pleasant

Jagiellonian Univeristy Repository

Henryk MarkiewiczKilka myśli, co nienowe i niemiłeAbstractSeveral thoughts that are not new and not pleasantThe article discusses the negative phenomena in Polish scholarly editing of literary works: protracting for decades or abandoning at all the scholarly editions of the clas-sical Polish writers’ collected works; excessive acribia in critical apparatus; vexatious meticulousness accompanied by serious and numerous errors in the commentaries.Słowa kluczowe: klasyczna literatura polska, edytorstwo naukowe, aparat krytyczny, przypisyKeywords: classical Polish literature, scholarly editing, critical apparatus, notes1.Uwagi te powstały po lekturze ankiety Prawda tekstu rozpisanej przez redak-cję „Znaku” wśród edytorów (opublikowanej w numerze 10 z roku 2012). Ogólna tonacja jest tu optymistyczna. I tak, zdaniem Grażyny Borkowskiej, stan polskiego edytorstwa jest dobry, polepszyły się podstawy instytucjonalne do prowadzenia dużych prac edytorskich, stały się one modne i znajdują chęt-nych wykonawców. Piotr Kłoczowski przyznaje co prawda, że poważnych przedsięwzięć jest coraz mniej, ale te, które powstają, spełniają najwyższe standardy. Jerzy Święch cieszy się, że po latach zastoju prac edytorskich prze-żywają one obecnie swój renesans.Te głosy optymistyczne przeważają. Tylko Łukasz Garbal zauważa ten-dencję do obniżania standardów edytorskich, tylko Maria Prusak narzeka na arbitralność edytorskich decyzji i nieznajomość nowych zagranicznych pro-WIELOGŁOSPismo Wydziału Polonistyki UJ3(13)2012, s. 185–189doi: 10.4467/2084395XWI.12.016.0871186 Henryk Markiewiczpozycji metodologicznych w tym zakresie, tylko Jerzy Święch wzmiankuje o nieukończonych wydaniach krytycznych wielkich pisarzy. 2.Czytałem to wszystko nie bez zdumienia. W całej ankiecie panuje, poza jed-nym zdaniem u Święcha, jakby zmowa milczenia o tym, co jest niewybaczal-nym grzechem zarówno edytorów, jak i instytucji wydawniczych oraz nauko-wych. To grzech zaniechania rozpoczętych wydań zbiorowych. Pisałem o tym kilkakrotnie, m.in. w Liście otwartym do Prezydium Komitetu Nauk o Literatu-rze Polskiej PAN i do dyrekcji Instytutu Badań Literackich PAN („Ruch Litera-cki” 2000, nr 1). Nikt się wtedy w odpowiedzi nie odezwał. Szczegółowy spis tych poniechań opublikowałem w artykule Krótkie „narzekanie na porządną niedbałość naszę” („Pamiętnik Literacki” 2002, z. 1). Tutaj przypomnę tylko w skrócie, że chodzi o edycje Reja, Kochanowskiego (wydanie sejmowe!), Brodzińskiego, Mickiewicza (wydanie pod redakcją Konrada Górskiego), Orzeszkowej, Konopnickiej, Zapolskiej, Reymonta, Nałkowskiej, Kadena--Bandrowskiego, Tuwima. Trzy szczegóły charakterystyczne: 1) nikt nie zadbał przed laty o to, by do-prowadzić do wydania jednego brakującego tomu edycji Orzeszkowej; 2) do dzisiejszego dnia nie wznowiono w całości pism publicystycznych Żerom-skiego, których wcześniej nie puszczała cenzura; 3) wiadomo mi, że wdowa po Wiktorze Weintraubie bez powodzenia starała się o wydanie Szachów Ko-chanowskiego, sporządzone przez jej męża dla Wydania Sejmowego. Drugi grzech naszego edytorstwa to przeciąganie się edycji zbiorowych przez całe dziesięciolecia co – dodam nawiasem – zniechęca odbiorców indy-widualnych do ich nabycia. Poprzestanę na jednym przykładzie: działalność pisarska Stanisława Brzozowskiego trwała 8 lat. Wydanie jego pism ciągnie się już lat 40 i dalekie jest od ukończenia. 3.Jedną z przyczyn tych zaniechań czy opóźnień jest wzrastająca akrybia w bu-dowie aparatu krytycznego. Ale czy akrybia ta zawsze musi być tak daleko posunięta? Bezsporna jest jej konieczność, gdy chodzi o usunięcie błędów drukarskich, odnotowanie istotnych zmian semantycznych czy stylistycznych wprowadzonych przez autora, restytucję fragmentów usuniętych przez cenzu-rę czy autocenzurę. Czy warto jednak rejestrować wszystkie najdrobniejsze nawet odmiany tekstu, wynotowane z autografów i kolejnych wydań danego utworu, np. „Popiołów – sprawa druga” – „Popiołów sprawa druga”; „górą – niewidokiem” – „górą niewidokiem”; „jedli lub świerka” – „jedli albo świer-187Kilka myśli, co nienowe i niemiłe ka”; „w nieprzeniknionym mroku” – „w swym nieprzeniknionym mroku”; „ów taniec” – „ten taniec”. Dla kogo te i tym podobne informacje mogą być użyteczne? Dla interpretatorów opowiadania Wszystko i nic (przykłady wzięte są z odmian tekstu w Pismach zebranych pod redakcją Zbigniewa Golińskie-go, t. 4, 1990)?. Chyba nie. Badaczom cech stylu i techniki pisarskiej Żerom-skiego? I to wątpliwe. Zresztą czy dla wykrycia owych cech trzeba w ten spo-sób przeorać całą twórczość Żeromskiego i rezultaty tej gigantycznej pracy publikować? I wreszcie – czy na ewentualne potrzeby kilku czy kilkunastu specjalistów warto to robić? Jeżeli takie szczegóły są dla nich istotne – niech sami się o ich wydobycie potrudzą! Postawione tu znaki zapytania nie mają charakteru retorycznego. Dzielę się swoimi wątpliwościami. Dodam, że interesujące byłoby prześledzenie, w jakim stopniu z odmian tekstu, rejestrowanych tak skrupulatnie przez edyto-rów, korzystali dotychczasowi interpretatorzy. Obawiam się, że „współczyn-nik użytecznego oddziaływania” (dosłowne tłumaczenie rosyjskiego termi-nu oznaczającego to, co w polskiej terminologii nazywa się mniej wyraźnie „współczynnikiem sprawności”) aparatu krytycznego okazałby się niewielki. Ale może świadczy to tylko źle o interpretatorach. 4.Nasuwa się tu dalsza kwestia, zwłaszcza gdy chodzi o teksty krytycznoliterac-kie, publicystyczne, epistolografi ę i diarystykę, a więc takie teksty, których czytelnikami są z reguły fachowcy i kandydaci na nich (studenci) lub miłoś-nicy literatury, często zresztą dysponujący wiedzą obszerniejszą niż owi kan-dydaci. Co tu wymaga objaśnienia, kiedy objaśnienia te powinny pojawić się w komentarzu, a jeśli tak, to jak te objaśnienia należałoby zredagować? Dla uproszczenia wywodu wprowadzę podział na objaśnienia encyklopedyczne i kontekstualne. Łatwo domyślić się tu, o co chodzi, ale na wszelki wypadek podam przykład. Dla wersu Słowackiego „Kościuszko przeczuł was, krzycząc »Skończona«” objaśnieniem encyklopedycznym byłaby wiadomość, kim był Kościuszko, objaśnieniem kontekstualnym – że to aluzja do okrzyku Finis Poloniae!, przypisywanego Kościuszce. Prawdopodobnie każdy czytelnik tekstów, o których tu mowa, wie, kto to był Piotr Skarga, prawdopodobnie większość z nich nie wie, kto to był Fabian Birkowski. Być może także ze Skargą będzie w przyszłości gorzej. Musimy pogodzić się z tym, że wiedza encyklopedyczna czytelników potrzebna do zrozumienia tych tekstów jest niewystarczająca i potrzebna jest tu im jakaś po-moc. Ale przecież pomoc tę w razie potrzeby można bez trudu znaleźć w en-cyklopedii czy internecie. Oczywiście pojawiają się nazwiska, których znaleźć tam nie można. Wte-dy objaśnienie encyklopedyczne w komentarzu jest konieczne. Innymi słowy 188 Henryk Markiewicz– nie ma potrzeby objaśniać, kim był Przybyszewski w kwestii Żyda z Wesela, trzeba objaśniać, kim był ów Ptak, o którego pyta Czepca Gospodarz. Tym-czasem w dotychczasowej praktyce objaśnienia encyklopedyczne stosowane są powszechnie nawet w stosunku do ogólnie znanych postaci, i to z niepo-trzebną szczegółowością. Pierwszy z brzegu przykład: Herling-Grudziński w omówieniu serii Polska Szkolna Biblioteczka na Wschodzie z roku 1943 radzi, by redaktor sięgnął także do Skargi i Modrzewskiego. Skrupulatny edy-tor mógłby ewentualnie poinformować, że chodzi tu najpewniej o Kazania sejmowe i traktat O naprawie Rzeczypospolitej w wyborze. Ale takie objaś-nienia się nie pojawiają w Dziełach zebranych Herlinga (t. 1, s. 618). Zamiast nich znajdujemy biogramy Piotra Skargi i Modrzewskiego. Zacytuję pierwszy z nich, krótszy:Piotr Skarga (właśc. Piotr Pawęski; 1536–1612) – jezuita, kaznodzieja, hagio-graf. Kształcił się w Akademii Krakowskiej, następnie jako wychowawca Jana Tęczyńskiego wyjechał do Wiednia, później do Rzymu i tam wstąpił do zakonu jezuitów. Organizował szkolnictwo jezuickie, był pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej (1578–1584). Od 1588 r., przez 24 lata był nadwornym kaznodzieją i spowiednikiem Zygmunta III. Orędownik silnej władzy królewskiej i ukrócenia samowoli szlachty, sprzeciwiał się objęciu przez króla tronu szwedzkiego, doma-gał się prowadzenia wojny z Turcją. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli kontrreformacji, przeciwnik konfederacji warszawskiej. Zwolennik unii brzeskiej. Najbardziej popularne jego dzieła to Żywoty świętych (1579), Kazania sejmowe (1597) oraz utwory moralizatorskie: Żołnierskie nabożeństwo (1618), Pobudka do modlitwy 40 godzinnej (1610). Zajmował się działalnością fi lantropijną, założył Bractwo Miłosierdzia. I po cóż to wszystko? Podobnych przykładów znaleźć można w tym tomie setki. (W przypisach do omawianej recenzji Herlinga znaleźli się także Że-romski, Zofi a Kossak, Stanisław Kot, Abramowski, Limanowski i Daszyński). W rezultacie tekst główny w tym tomie zajmuje stron 530, a przypisy blisko 250!Być może propozycja odciążenia wydań komentowanych od informacji powszechnie dostępnych jest ryzykowna czy nietrafna. Niezależnie od tego sprzeciw budzi nadmiar wiadomości zupełnie niepotrzebnych w danym kon-tekście. Jeżeli już w omawianym tu przypisie miałaby znaleźć się informacja o Skardze, wystarczyłoby powiedzieć: „jezuita, znakomity kaznodzieja (m.in. Kazania sejmowe) i pisarz religijny”.Owa tendencja do nadmiaru nasiliła się po sukcesie Dzienników Nałkow-skiej w opracowaniu Hanny Kirchner. Powszechnie przyjęto je z entuzjazmem. Przy całym podziwie dla badaczki za rekonstrukcję życiorysów osób mało znanych, tych spoza encyklopedii, a ważnych w życiu Nałkowskiej (takich jak Edmund Szalit, Zofi a Villaume-Zahrtowa czy Genowefa Goryszewska), ja do entuzjastów nie należę. Pomijam już to, że praca nad komentarzem opóźniła terminy wydania dzienników. Wydaje mi się, że mało kto z ich czytelników nie wie, kim był np. Ignacy Mościcki, Karol Irzykowski czy Karol Szyma-189Kilka myśli, co nienowe i niemiłe nowski, a jeśli potrzebne są im jakieś dodatkowe wiadomości, to powtarzam, bez trudu znajdzie je w encyklopedii czy internecie. Hanna Kirchner znalazła wielu naśladowców i oto podobne biogramy tych samych osób wędrują także poprzez edycje innych pisarzy – Dąbrowskiej, Wata, Iwaszkiewicza, a jeśli chodzi o tego ostatniego, to z natury rzeczy poprzez edycje jego Dzienników, Listów do Żony (i żony do niego) oraz córek.Omówione tu wątpliwości mutatis mutandis odnoszą się do objaśnień wy-razów rzadko używanych i obcego pochodzenia. Ze wstępu Józefa Duka do biografi i literackiej: Julian Przyboś wynika, że ma on trudności z dokładnym rozumieniem takich słów, jak calizna, dzierza, kalenica, katarynka, a także dewocja, introspekcja, kolokwium, oportunizm, uniwersum. A pisze to pra-cownik naukowy. Czy więc i takie słowa należy uwzględniać w komentarzu? 5.Łukasz Garbal, wspominając o obniżeniu standardów edytorskich, ma na uwa-dze krytykę tekstu. Mnie martwi liczba grubych pomyłek faktografi cznych. Z edycji fi rmowanych przez cenione autorytety dowiedzieć się można np., że Samuel Zborowski został stracony w roku 1584 za udział rodu Zborowskich w wojnie kokoszej sprzed pół wieku, rozprawa Anty-Dühring Engelsa wyszła jako broszura z podtytułem Rozwój socjalizmu od utopii do nauki, w peryfra-zie „czołowy epigon młodoskamandrytów” chodzi o Ostapa Ortwina, sekre-tarzem redakcji młodzieżowego pisma „Orka na Ugorze” był Tadeusz Peiper (zamiast Papier), Marian Stępień jest redaktorem naczelnym „Tekstów”, luci-da intervalla to „wyraźny (jasny) odstęp”. Oczywiście, błędy są nieuniknione, dawniej też się pojawiały. Ale teraz są częstsze i – bardziej kompromitujące. 

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/74976/markiewicz_kilka_mysli_co_nienowe_i_niemile_2012.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Several thoughts that are not new and not pleasant

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Jagiellonian Univeristy Repository

Several thoughts that are not new and not pleasant

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Jagiellonian Univeristy Repository

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w