Chrześcijaństwo nie zna większej tajemnicy niż tajemnica Trójjedynego Boga. Trynitarna
wiara – w jednoczesnym zachwycie nad różnicą Osób Boskich i jednością boskiej
natury – nie poddaje się łatwo logice ludzkiego myślenia. Wielką śmiałością charakteru
i intelektu wykazuje się każdy, kto próbuje zgłębić tę wiarę i ująć ją w nowe kategorie, bardziej
przystające do współczesnego myślenia. Z pewnością tak właśnie najprościej można
określić to, co w książce Komplementarność modeli w teologii trynitarnej podejmuje się
uczynić ks. Sławomir Kołata. Jest to próba zastosowania kategorii modelu – powszechnie
obecnej w metodologii nauk szczegółowych – do opisu Trójcy Świętej. Pojęcie modelu
– w zamyśle autora książki – ma stać się zatem narzędziem metodologicznym, które
pomoże wyrazić tajemnicę Boga Trójcy na różne i wzajemnie komplementarne sposoby
(por. s. 205)[…

Maliszewska, Anna

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

             Title: Komplementarność modeli w teologii trynitarnej - recenzja  Author: Anna Maliszewska  Citation style: Maliszewska Anna. (2017). Komplementarność modeli w teologii trynitarnej - recenzja. "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" (2017, z. 2, s. 477-481). 477REcEnzjEtyka bardzo interesująca. nie będąc muzykologiem ani psychologiem, trudno do końca ocenić, na ile ta próba jest udana. teologowi narzuca się pytanie o to, jakie aspekty teo-logiczne udało się odkryć, a których nie ujmuje tradycyjna egzegeza. oczekiwałoby się, że zostaną one w zakończeniu monografii uwypuklone. niemniej jednak praca s. Joanny nowińskiej zasługuje na uwagę i lekturę, gdyż wprowadza czytelnika w kolejny wymiar tej niesamowitej księgi, jaką jest apokalipsa św. Jana.Beata urbanek„Śląskie studia historyczno-teologiczne” 50,2 (2017), s. 477-481 Ks. Sławomir Kołata, Komplementarność modeli w teologii trynitarnej, Kraków 2017, ss. 228chrześcijaństwo nie zna większej tajemnicy niż tajemnica trójjedynego Boga. tryni-tarna wiara – w jednoczesnym zachwycie nad różnicą osób Boskich i jednością boskiej natury – nie poddaje się łatwo logice ludzkiego myślenia. Wielką śmiałością charakteru i intelektu wykazuje się każdy, kto próbuje zgłębić tę wiarę i ująć ją w nowe kategorie, bar-dziej przystające do współczesnego myślenia. z pewnością tak właśnie najprościej można określić to, co w książce Komplementarność modeli w teologii trynitarnej podejmuje się uczynić ks. sławomir kołata. Jest to próba zastosowania kategorii modelu – powszechnie obecnej w metodologii nauk szczegółowych – do opisu trójcy Świętej. Pojęcie mode-lu – w zamyśle autora książki – ma stać się zatem narzędziem metodologicznym, które pomoże wyrazić tajemnicę Boga trójcy na różne i wzajemnie komplementarne sposoby (por. s. 205). zanim przejdziemy do bardziej szczegółowego omówienia struktury i treści książki, warto podkreślić, że ta znakomita pozycja jest – opublikowaną w renomowanej serii wy-dawniczej „Myśl teologiczna” Wydawnictwa WaM – dysertacją doktorską ks. sławomira kołaty (s. 11, 15). autorowi można zatem pogratulować tak wyśmienitego początku na-ukowej kariery i mieć nadzieję na jego kolejne, pasjonujące publikacje. książka, oprócz oczywistych części składowych, takich jak: wykaz skrótów, wstęp, zakończenie, bibliografia, spis ilustracji, indeks osób, zawiera cztery rozdziały, z których każdy jest podzielony na trzy podrozdziały, a te z kolei dzielą się jeszcze wewnątrz na mniejsze jednostki. autorowi udało się zatem zachować harmonijny, symetryczny układ pracy. Warto przy tym zauważyć, że rozdziały i i iV są pewnego rodzaju klamrą dla dwóch środkowych rozdziałów, które są szczegółową analizą poszczególnych wyobrażeń (modeli) trójcy. rozdział i odgrywa rolę poszerzonego metodologicznego wprowadzenia, zaś rozdział iV jest podsumowaniem i syntezą analiz dokonanych w dwóch poprzednich rozdziałach.rozdział i, zatytułowany „ogólna teoria modeli”, jest wprowadzeniem w teorię mo-deli obecną w naukach szczegółowych. kołata przytacza szczegółowo typologie mode-li w ujęciu różnych teoretyków nauki, dochodząc ostatecznie do wniosku, że większość z nich wyróżnia dwa typy modeli, które można nazwać modelami idealizacyjno-uprosz-czającymi (M1) oraz poznawczo-wyjaśniającymi (M2). Pierwsze mają za zadanie wierne przedstawienie badanej rzeczywistości tak, aby możliwe było dalsze zastosowanie meto-478 REcEnzjEdy naukowej. drugi rodzaj modeli, bazując na idealizacji dokonanej w ramach modeli ide-alizacyjno-upraszczających, wyjaśnia badane zjawisko. dla teologii przydatne są jedynie modele poznawczo-wyjaśniające i właściwie zawsze mówiąc o modelu, autor ma na myśli modele M2. Model rodzaju M2 składa się więc z modelu M1 (pewnego systemu, który określany jest przez autora jak „B”) oraz „jego opisu” (system a), który odwzorowuje jedynie pewne struktury systemu B. z racji tego możliwe jest równoczesne istnienie wielu różnych czy wręcz sprzecznych systemów a (s. 24).Model rozumiany jest zatem jako symboliczne ujęcie pewnego aspektu badanej rze-czywistości, przy równoczesnym pomięciu innych jej aspektów. co istotne, modele trak-towane są często w sposób prowizoryczny – najpierw buduje się jakiś model, który następ-nie jest weryfikowany przez dalsze badania. Modele są więc często mocno spekulatywne, zanim zostaną empirycznie zweryfikowane. Jednak dzięki tej śmiałości – opisywania do-tąd niepoznanego – mają w sobie ogromny potencjał rozwoju nauki (s. 26).Modele oparte są na zasadzie analogii, a więc na podobieństwie struktur pomiędzy badanym zjawiskiem a skonstruowanym modelem. Podobieństwo to oscyluje pomiędzy homomorfizmem (jednemu elementowi systemu a przypisanych jest wiele elementów systemu B) a izomorfizmem (jednoznaczne przyporządkowanie poszczególnych elemen-tów). na ile jednak – pyta autor – takie „nieprecyzyjne” modele są w stanie odwzorować badane zjawisko, jaka jest ich wartość poznawcza? kołata, opierając się na Barbourze, wymienia dominujące w tej kwestii podejścia: (1) naiwny realizm – stanowisko przyjmu-jące, że model jest dosłowną kopią rzeczywistości (2) fikcjonizm – model jest jedynie uży-teczną fikcją, której nie można uznać ani za prawdziwą, ani za fałszywą, oraz stanowisko pośrednie – (3) realizm krytyczny, który głosi, że nie należy modelu traktować dosłownie, ale równocześnie trzeba traktować go bardzo poważnie. to ostatnie, pośrednie stanowi-sko, za Barbourem, przyjmuje autor książki (s. 26-28). następnie – jakby uzasadniając swój pomysł wprowadzenia do teologii narzędzi ba-dawczych nauk szczegółowych – kołata próbuje określić właściwą relację pomiędzy na-uką a teologią. tu również odrzuca stanowiska skrajne: (1) konflikt – gdy dane naukowe i wiara stawiane są w opozycji (jak to miało/ma miejsce w przypadku teorii ewolucji i fundamentalnego odczytywania biblijnego opisu stworzenia) oraz (2) niezależność, gdy nauka i religia nie są sobą wzajemnie zainteresowane. Przychyla się zaś do rozwiązań pośrednich, takich jak: (3) dialog – pomimo różnic w prowadzeniu badań pojawiają się pytania na styku dyscyplin, na które nie da się odpowiedzieć tylko jednostronnie, dlatego konieczne jest wejście w dialog oraz (4) integracja – gdy naukowiec i teolog, korzystając z osiągnięć danej dziedziny, decydują się na „trzecią” drogę, aby wypracować nową wizję rzeczywistości (s. 28-29).druga część rozdziału i poświęcona została zastosowaniu modeli w teologii. autor stwierdza, że poszczególne modele mają funkcję wyrażania doświadczenia religijnego lub pożądanej postawy. na przykład: określając Boga jako ojca, wyrażone zostaje równocze-śnie doświadczenie Bożej opieki („jest jak ojciec, który się troszczy”) oraz konieczność przyjęcia postawy dziecka wobec Boga („mam zaufać Bogu, jak dziecko ufa ojcu”). ko-łata przypomina również klasyczną nauką o analogii obecną w teologii od czasów ojców, a szczególnie rozwiniętą przez myśl św. tomasza z akwinu. Przytacza również szczegó-łowo typologię modeli Boga według poszczególnych autorów (Barboura, hryniewicza), a także propozycję prof. a. Wierzbickiej wyrażenia trójcy Świętej w języku pojęć pod-stawowych, którą warto tu pokrótce przywołać. Podstawowym założeniem Wierzbickiej jest przekonanie, że prawdziwe słowo Boże da się wyrazić w każdym języku ludzkim. następnie autorka, powołując się na badania empiryczne, stwierdza, że istnieje ok. 60 słów, które można odnaleźć we wszystkich językach świata. słowa te tworzą słownik 479REcEnzjEpojęć uniwersalnych i za ich pomocą próbuje ona ułożyć „nowe credo”. Jej zdaniem ta-kie wyznanie wiary – dzięki wykorzystaniu jedynie pojęć funkcjonujących w każdym języku – powinno być zrozumiałe dla każdego człowieka (s. 44-47). kołata pozytywnie ocenia propozycję Wierzbickiej, nie dostrzegając niestety pewnych pułapek w jej myśle-niu. W tym miejscu nie możemy pozwolić sobie jednak na szerszą dyskusję z poglądami tej autorki. ostatni paragraf i rozdziału poświęcony jest potrzebie i faktycznemu istnieniu kom-plementarnych modeli w obrębie teologii (szczególnie w chrystologii, czy mówiąc pre-cyzyjniej – soteriologii, a także w eschatologii – s. 52-55). autor podkreśla jednak, że komplementarność musi być właściwie rozumiana, a zatem nie może być traktowana jako proste rozwiązanie w sytuacji, gdy napotykamy na trudności (rozbieżności czy wręcz sprzeczności) w badanym obszarze (na przykład w ramach twierdzeń: „Bóg to kochający ojciec” i „Bóg to sprawiedliwy sędzia”). teologia musi dążyć do unifikacji i uzgadniania poszczególnych modeli między sobą. Ponadto modele mogą być uznane za komplemen-tarne tylko wówczas, gdy mają ten sam desygnat (model naukowe i teologiczne nie mogą być uznane ze komplementarne właśnie w tego powodu) oraz stosowanie jednych modeli nie może ograniczać stosowania innych (s. 51). rozdziały ii i iii są jakby antologiami modeli trójcy obecnych w tradycji kościoła od czasów starożytnych po dziś dzień. choć sam autor zastrzega w zakończeniu swo-jej książki, że jego zestawienie z pewnością nie jest kompletne (s. 208), trzeba jednak przyznać, że jest bardzo bogate. rozdział ii poświęcony jest modelom nieosobowym, zaś rozdział iii modelom osobowym. W rozdziale ii omawiane są zatem modele matematyczno-przyrodnicze, modele geo-metryczne oraz analogia światła. Możliwość poszukiwania analogii trójcy w świecie na-turalnym (nieosobowym) uzasadniania jest przez autora katolicką nauką o śladach stwór-cy w stworzonym świecie. skoro świat nosi w sobie ślad Boga, można mówić o Bogu, odnosząc się do zjawisk przyrody, gdyż pomiędzy Bogiem a światem zachodzi pewne podobieństwo, a także po owych śladach w stworzeniu wnioskować o tym, kim jest Bóg. rozdział ii, szczególnie w miejscach poświęconych analogiom matematycznym czy ze świata fizyki, odsłania wielkie obeznanie ks. kołaty z dziedzinami pozateologicznymi. fragmenty te mogą sprawiać czytelnikowi mniej biegłemu w przedmiotach ścisłych nie-małe problemy. nie jest to jednak – jak się wydaje – spowodowane brakiem umiejętności prowadzenia jasnego wywodu przez autora, a jedynie stopniem trudności omawianych zagadnień. należy podkreślić, że kołata nie tylko referuje poglądy innych autorów (naukowców, teologów, mistyków, świętych), ale za każdym razem poddaje je trafnej, krytycznej oce-nie, czasem posiłkując się poglądami innych, czasem formułując zupełnie autorskie tezy. autor proponuje też własne analogie lub poszerza analogie obecne w tradycji teologicznej (s. 118-120). koniecznie trzeba również zwrócić uwagę na fakt, że nieustannie, jak refren, w książce powtarza się fundamentalne twierdzenie o fragmentaryczności i niewystarczal-ności jednego tylko modelu Bogu, a zatem o konieczności wieloaspektowego i komple-mentarnego spojrzenia na tajemnicę trójcy Świętej.Jak zostało wspomniane, rozdział iii dotyczy osobowych modeli trójcy. Modele te autor porządkuje według trzech perspektyw: wydarzenia chrystusa (s. 126nn), antropo-logicznej (s. 143nn) i wspólnoty (s. 158nn). Możliwość tworzenia modeli osobowych (czy ściślej mówiąc antropologicznych) kołata uzasadnia prawdą o stworzeniu człowieka na Boży obraz i podobieństwo. W człowieku zatem objawia się Bóg, co najmocniej i w pełni dokonuje się dzięki Wcieleniu syna.480 REcEnzjErównież w rozdziale iii autor nie tylko szczegółowo omawia przytaczane modele, ale także krytycznie je analizuje, wskazując na ich mocne i słabe strony. autor zdaje się jednak nie zauważać pewnych niebezpieczeństw w interpretowaniu obrazu Bożego w człowieku w kategoriach somatycznych lub psychicznych. na przykład Moltmanowska analogia formy, która dostrzega podobieństwo człowieka do Boga na podstawie wypro-stowanego chodu i patrzenia w górę (s. 146), może być niebezpieczna, jeśli pociąga za sobą rozumowanie, że ten, który nie chodzi, nie jest podobny do Boga (lub jest podobny w mniejszym stopniu). Podobnie rzecz ma się z analogiami psychologicznymi – czy na przykład człowiek, który stracił pamięć, stracił (choćby częściowo) swoje podobieństwo do Boga? Żałować można zatem, że kołata nie zbadał poszczególnych modeli Boga pod kątem ich kulturowego (społecznego) oddziaływania, a jedynie ustalił, na ile precyzyjnie oddają one prawdy wiary. Jak sam pisze, ocenił on (jedynie) zgodność poszczególnych modeli trójcy z dogmatem trynitarnym (s. 207). autor nie liczy się (choć je przytacza) z argu-mentami teolożek feministycznych, które podkreślają, że stosowanie wyłącznie męskich określeń w odniesieniu do Boga podtrzymuje patriarchat w społeczeństwie (s. 168-169), a zatem, że język teologiczny ma realny wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa. nale-ży też ubolewać, że teologia feministyczna, która przywiązuje tak wielką rolę do języka religijnego i jest niezwykle płodna w tworzeniu nowych obrazów Boga lub odświeże-niu dawnych metafor funkcjonujących na obrzeżach głównego nurtu teologicznego, jest przez ks. kołatę potraktowana dość po macoszemu. Ponadto autor pomimo deklaracji o konieczności stosowaniu różnych modeli w odniesieniu do trójcy zdaje się wyraźnie faworyzować męskie określenia Boga, na przykład poprzez stwierdzenie „szukanie płci w Bogu (...) jest zabiegiem bezzasadnym, a dane objawienia wyraźnie określają trójcę jako ojca, syna i ducha Świętego” (s. 169). czy oznacza to, że kołata określenia „ojciec” i „syn” rozumie jako nieposiadające konotacji do płci? a może zapomina w tym momen-cie o zasadzie analogii i traktuje je jako dosłowne, własne imiona osób Boskich? Warto również wspomnieć, że ks. sławomir kołata, ukazując w rozdziale iii osobo-we modele trynitarne, poszerza perspektywę swoich badań o dzieła sztuki, omawiając poszczególne przedstawienia trójcy Świętej, szczególnie te występujące w ikonografii. Żałować można jednak, że w książce nie odnajdujemy ilustracji wszystkich omawianych dzieł, co zdecydowanie ułatwiłoby lekturę. rozdział iV ponownie, choć w sposób bardziej pogłębiony, niż miało to miejsce w rozdziale i, podejmuje zagadnienie komplementarności modeli. autor zarysowuje tutaj różnice pomiędzy komplementarnością modeli w teologii i w fizyce (jedność i troistość jako jednoczesna cecha Boga oraz elektron, który nie jest równocześnie falą i cząstką, ale zachowuje się raz jak fala, raz jak cząstka). Podkreśla komplementarność modeli oso-bowych i nieosobowych, jak i komplementarność w ramach poszczególnych kategorii. niezwykle trafne i cenne jest również porównanie dogmatu do pojęcia aksjomatu uży-wanego w naukach ścisłych – oba z nich stanowią nieempiryczne i niedające się dowieść podstawy, które traktowane są jako intuicyjnie oczywiste (s. 187). kołata ocenia również status epistemologiczny modeli osobowych i nieosobowych Boga. twierdzi, że modele osobowe są bardziej apofatyczne, oddają mniej prawdy o tym, kim jest Bóg (wymiar katafatyczny), niż modele osobowe, a bardziej podkreślają Boską tajemnicę. kołata stwierdza, że bliżej im do fikcjonizmu niż do krytycznego realizmu (s. 188). Ponadto autor określa stopnień izomorficzności poszczególnych modeli osobo-wych, przyznając chrystusowi najwyższy stopień izomorficzności w stosunku do Boga (s. 192).481REcEnzjEautor książki w ostatnim paragrafie iV rozdziału formułuje bardzo odważną i nie-bagatelną tezę. twierdzi, że teologia powinna przyjąć strategię podobną do nauk szcze-gółowych – przyjmować choćby „na próbę”, tymczasowo nowe modele trójcy, a nawet „poszukując nowych sposób opisu tajemnicy trójjedynego, odważnie stosować próby odchodzenia od klasycznej ontologii” (s. 200-201).W zakończeniu autor raz jeszcze, w bardzo trafny i syntetyczny sposób, zbiera wnioski pojawiające się w toku całej pracy. do najważniejszych z nich należy zaliczyć twierdzenie o statusie epistemologicznym modeli – nie są one tożsame z rzeczywistością, którą opi-sują, jednak zawsze w pewien sposób jej dotykają. W ten sposób zachowujemy katolicką naukę o zupełnej inności Boga wobec stworzenia, a z drugiej o objawieniu Bożym i moż-liwości poznania stwórcy. również w zakończeniu kołata podkreśla konieczność kom-plementarnego traktowania poszczególnych modeli Boga, a także ukazuje konieczność poszukiwania nowych modeli. zdaniem ks. kołaty, szczególnie potrzebny byłby model trójcy, który umożliwiłby chrześcijaństwu – bez podejrzewania go o tryteizm – dialog z innymi religiami monoteistycznymi (s. 209). Ponadto raz jeszcze zostaje podkreślone, że komplementarność modeli nie zwalnia teologii z obowiązku poszukiwania sposobu unifikacji poszczególnych modeli. odnosząc się całościowo do książki ks. sławomira kołaty, trzeba stwierdzić, że jest ona napisana w sposób jasny, precyzyjny i bardzo wyważony. autor w pełni liczy się z nauczaniem kościoła i nie formułuje żadnych skrajnych tez czy wniosków niezgodnych z magisterium Eccelesiae. z drugiej strony w książce nie brak wątków i twierdzeń odważ-nych i inspirujących. Metoda badawcza jest jasno określona i konsekwentnie stosowana. Podziw budzi roz-piętość materiału badawczego uwzględnionego w książce i umiejętność autora łączenia spojrzenia teologicznego i pozateologicznego. Pozycja autorstwa ks. sławomira kołaty jest więc z wielu względów godna uwagi i polecenia. Po lekturze książki ks. kołaty nasuwa się przekonanie łączące tradycję apofatyczną i katafatyczną teologii: Bóg jest taką tajemnicą, w obliczu której wszystkie ludzkie słowa i obrazy okazują się zawodzić. Bóg jest również taką tajemnicą, którą można i trzeba na różne sposoby wypowiadać w nieskończoność. anna maliszewska

Komplementarność modeli w teologii trynitarnej - recenzja

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/7867/1/Maliszewska_Komplementarnosc_modeli_w_teologii_trynitarnej_recenzja.pdf

Komplementarność modeli w teologii trynitarnej - recenzja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ