Il volume analizza il complesso rapporto tra giustizia e religione

Żłobicki, Wiktor

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

P o le m ik i i re c e n z je 239Przedstawiona do recenzji praca zbiorowa pt. K onflikt społeczny w  perspektywie socjolo­gicznej i pedagogiczno-psychologicznej. W ybrane kwestie pod red. Danuty Boreckiej-Biernat i Małgorzaty Cywińskiej potwierdza wysoką wrażliwość pedagogiczną i społeczną Autorów. Jest ważnym studium interdyscyplinarnym, w którym analizy pedagogiczne, socjologiczne i psychologiczne wyrażają wspólną troskę o rozpoznawanie mechanizmów powstawania konfliktów społecznych. Książka stanowi istotny wkład w rozwój teorii i praktyki edukacyjnej i z pewnością przyczyni się do poszerzenia jej perspektywy badawczej. Formułowane intere­sujące wnioski mogą być z powodzeniem zastosowane w praktyce, a niektóre z nich mogą stać się sygnałem do poszukiwań nowych, lepszych rozwiązań.Katarzyna SegietAgnieszka Gromkowska-Melosik, Elitarne szkolnictwo średnie. M iędzy reproduk­cją społeczno-kulturową a ruchliwością konkurencyjną, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2015, 475 s.Polska pedagogika w jej transdyscyplinarnym aspekcie socjologicznego pogranicza badawcze­go zyskała nowy, ważny impuls za sprawą obszernej, liczącej 475 stron monografii Agnieszki Gromkowskiej-Melosik pt. Elitarne szkolnictwo średnie. M iędzy reprodukcją społeczno- ku ltu ro w ą  a ruchliwością konkurencyjną. Poznańska pedagog z Wydziału Studiów Edukacyj­nych UAM zaprezentowała udaną próbę analizy społecznych funkcji szkolnictwa średniego w Polsce i na świecie. Jej książka składa się z dwóch części o rozbudowanej strukturze, opa­trzona jest rzetelnym wprowadzeniem, podsumowaniem i -  co szczególnie ważne -  licznymi, bo 1505 przypisami, przywołanymi na podstawie imponującego zestawu bibliograficznego obejmującego blisko 600 publikacji (należy zaznaczyć, że w większości obcojęzycznych) i ponad 120 źródeł netograficznych oraz opracowań rankingowych. Dotarcie do tak bogatego zbioru publikacji zagranicznych stanowiło zapewne duże wyzwanie logistyczne, a sposób, w jaki dokonano ich merytorycznej analizy, świadczy z jednej strony o znakomitym kontakcie ze światową literaturą z zakresu socjologii edukacji, z drugiej zaś dowodzi wyjątkowej erudycji Autorki.Rozprawa stanowi ponadstandardowy -  jak na jedną publikację -  wkład w dyscyplinarne pogranicze socjologii i pedagogiki, a konkretnie w rozwój komparatystyki pedagogicznej i socjologii edukacji, ale także w wyłaniającą się nową subdyscyplinę pedagogiki -  pedagogikę szkoły. Autorka, posługując się niezwykle sprawnie językiem polskim, stworzyła dzieło, któ­rego lektura zadowoli nie tylko poszukiwaczy specjalistycznej wiedzy, ale także przez wspo­mnianą sprawność językową może być zajmującą lekturą dla światłych rodziców, żywotnie zainteresowanych karierą szkolną swoich dzieci.240 P o le m ik i i rece n z jePracę inicjuje siedmiostronicowe W prowadzenie, w którym Autorka, uzasadniając wybór tematyki, trafnie stwierdza, że (...) problem ten zasługuje na uwagę, bowiem we współczesnych neoliberalnych społeczeństwach zdecydowanie następuje w  szkolnictwie „powrót do elitarności", a dyskusja dotycząca szkół elitarnych odbywa się ju ż  nie tylko na fo ru m  stricte naukowym, ale także codziennym /publicznym . Z ostrożnością właściwą odpowiedzialnym badaczom sygnali­zuje, że z perspektywy socjologii edukacji -  szczególnie anglosaskiego jej nurtu -  podjęła próbę dokonania analizy społecznych funkcji elitarnego szkolnictwa średniego, ze szczegól­nym akcentem położonym na funkcję selekcyjno-stratyfikacyjną oraz socjalizacyjną.Pierwszą część publikacji otwiera rozdział zatytułowany Elitarne szkoły średnie w  perspek­tywie teoretycznej, w którym Autorka, odwołując się do wielu ważnych teorii i kategorii poję­ciowych, przedstawiła szerokie tło teoretyczne dla swojej eksploracji badawczej funkcji elitarne­go szkolnictwa średniego, poprzedzającego edukację na poziomie akademickim. Rozpoczyna swoje rozważania od ukazania dwóch makrosocjologicznych podejść: adaptacyjnego oraz re­produkcyjnego, by w dalszej części rozdziału, posiłkując się licznymi odniesieniami do m ate­riałów źródłowych, erudycyjnie omówić kategorię elitarności, nie zaniedbując wszakże wątku egalitaryzmu, którem u poświęca uwagę także w drugiej części pracy oraz Zakończeniu. Agnieszka Gromkowska-Melosik, podejmując zagadnienie elitarności i odnosząc się do kate­gorii reprodukcji społecznej -  akcentowanej w podtytule pracy, czytelnie odwołuje się do klasycznych już poglądów Pierre’a Bourdieu. W  odniesieniu zaś do kategorii ruchliwości konkurencyjnej rekonstruuje koncepcję Ralpha Turnera, który ową ruchliwość konkurencyj­ną (ale także ruchliwość sponsorowaną) uznał za sposób przemieszczania się jednostek na tak zwanej drabinie społecznej. Dzięki podkreślanej już erudycji Autorki polski czytelnik ma w tym rozdziale okazję zapoznać się z zagraniczną (głównie anglosaską) literaturą fachową i poglądami jej przedstawicieli, na przykład: R.A. Gaztambide-Fernandeza, A. Howarda, S. Bowlesa, H. Gintisa, J.W. Meyera, P.W. Kingstona, L.S. Lewisa, M. Sako, P. Cooksona, C.H. Persel i wielu innych.Autorka na podstawie lektury wielu publikacji zdecydowała się na ustalenie listy państw, w których elitarna edukacja na poziomie średnim odgrywa specyficzną, społeczną rolę i zali­czyła do nich: Wielką Brytanię, Francję, Szwajcarię, Stany Zjednoczone, Japonię i Singapur. Interesującą z pedagogicznego punktu widzenia charakterystykę systemów elitarnego szkolnic­twa w tych krajach zamyka konkluzja, iż elitarne szkolnictwo średnie ma szereg cech wyróżnia­jących je z systemów edukacyjnych funkcjonujących w opisywanych krajach. W  kontekście społecznym elitarne szkoły średnie dysponują znaczącym potencjałem stratyfikacyjnym -  służą więc jako instrument reprodukcji dla i tak już uprzywilejowanych grup społecznych. Z uwagi zaś na specyficznie przebiegający proces socjalizacji, jaki zachodzi w elitarnych szkołach śred­nich, ucząca się w nich młodzież -  dysponując wysokim kapitałem kulturowym -  dzięki dostępowi do uprzywilejowanych form edukacji uzyskuje znaczną przewagę w rywalizacjio dostęp do elitarnych szkół wyższych, a następnie równie elitarnych miejsc pracy.Sześć kolejnych rozdziałów tej części pracy to efekt rekonstrukcji funkcjonowania edu­kacji elitarnej na poziomie średnim w Wielkiej Brytanii, Francji, Szwajcarii, Stanach Zjedno­czonych, Japonii i Singapurze -  krajach z utrwaloną społecznie tradycją szkolnictwa elitarne­go (w niektórych nawet wielowiekową). Trzeba podkreślić, że ta część książki odgrywaP o le m ik i i re c e n z je 241szczególną rolę ze względu na frapujący zestaw informacji w istotny sposób poszerzających i weryfikujących potoczną wiedzę o znanych, elitarnych szkołach uosabiających sukces eduka­cyjny dla wybranych. Autorka zadbała o to, by każdy z omawianych systemów edukacji eli­tarnej ukazany został w kontekście historycznym, którego szczegółowość dostosowała -  jak sądzę -  do faktografii dostępnej w obcojęzycznej literaturze. Najobszerniej więc zagadnienie to zostało omówione w odniesieniu do Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych, mniej historycznych szczegółów znajdziemy w opisie szkolnictwa elitarnego Japonii i Szwaj­carii, najmniej zaś w rozdziale poświęconym Singapurowi, gdyż cezurę czasową stanowi rok 1965, w którym kraj ten uzyskał niepodległość.Przyjęta przez Agnieszkę Gromkowską-Melosik rekonstrukcja elitarnego szkolnictwa średniego w różnych krajach z perspektywy przynależnych mu funkcji przyniosła ciekawy rezultat obejmujący istotne różnice, ale także cechy wspólne. Owo zróżnicowanie w przypad­ku Wielkiej Brytanii odnosi się do akcentowania funkcji stratyfikacyjnej i socjalizacyjnej. W  odniesieniu do elitarnych liceów francuskich charakterystyczne są paradoksy ruchliwości konkurencyjnej wynikające z dominującej merytokratycznej polityki edukacyjnej państwa. Szczególną cechą (oprócz bardzo wysokiego czesnego) elitarnych szkół szwajcarskich jest ich wielokulturowy charakter i międzynarodowy skład zespołów uczniowskich, co sprzyja glo­balnej stratyfikacji. W  Stanach Zjednoczonych dominuje model elitarnej szkoły średniej z internatem, partycypującej w procesach reprodukcji społeczno-kulturowej. Elitarne szkol­nictwo średnie w Japonii charakteryzuje ekstremalny poziom ruchliwości konkurencyjnej opartej na systemie testów i egzaminów. Singapur, jako stosunkowo młoda, niepodległa pań­stwowość akcentująca konieczność wyłonienia elity narodowej, opiera swoje elitarne szkol­nictwo średnie na merytokratycznym elitaryzmie, czy -  jak kto woli -  na elitarnej merytokra- cji. Cechą zaś wspólną wszystkich analizowanych elitarnych szkół średnich jest wypełnianie funkcji selekcyjno-stratyfikacyjnej oraz socjalizacyjnej, co w praktyce oznacza podążanie absolwentów ścieżką wyznaczoną przez elitarne szkoły wyższe oraz wysoki prestiż społeczny i zawodowy. Tak więc elitarność najlepszych szkół średnich potwierdza się w strukturze przy­jęć do najlepszych uniwersytetów, ale także w dostępie do prestiżowych stanowisk i ról spo­łecznych.Druga część książki, zatytułowana Elitarne licea ogólnokształcące we współczesnej Polsce z  perspektywy uczniów i absolwentów, stanowi w istocie autorskie uzupełnienie opisanych w części pierwszej analiz opartych na przykładach sześciu krajów. Przedstawione zostały wyniki przeprowadzonych osobiście przez Agnieszkę Gromkowską-Melosik w roku 2014 badań empirycznych o charakterze jakościowym, których przedmiotem był sposób postrze­gania przez uczniów i absolwentów dziesięciu polskich elitarnych liceów funkcjonujących w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Toruniu i Poznaniu. W  otwierającym tę część pracy rozdziale pt. Metodologiczne podstawy badań własnych Autorka rzetelnie zrelacjonowała swoje przygotowania do eksploracji badawczej: precyzując problemy badawcze i zastosowane jakościowe podejście badawcze; wyjaśniając istotę studium przypadku jako metody badań i omawiając wykorzystanie techniki pogłębionego, częściowo ustrukturyzowanego wywiadu indywidualnego. Uzasadniony został także celowy dobór próby badawczej, którą stanowiło242 P o le m ik i i rece n z je15 uczniów i 12 absolwentów z wybranych szkół. Uważna lektura tego rozdziału może być także dla innych badaczy przykładem logiki procesu metodologicznego.W  kolejnym rozdziale, pt. Polskie elitarne licea ogólnokształcące -  uzasadnienie kryteriów  wyboru, opierając się na tradycji, renomie i ogólnopolskich rankingach szkół ponadgimna- zjalnych, Autorka dokonała celowego wyboru, a następnie interesującej charakterystyki pla­cówek, wśród których znalazły się: I Liceum Ogólnokształcące im. Bartłomieja Nowodwor­skiego w Krakowie, Liceum Ogólnokształcące Zakonu Pijarów im. ks. Stanisława Konarskiego w Krakowie, V Liceum Ogólnokształcące im. Augusta Witkowskiego w Krakowie, II Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego w Warszawie, XLI Liceum Ogólnokształcące im. Joachima Lelewela w Warszawie, III Liceum Ogólnokształcące im. A. Mickiewicza we W ro­cławiu, I Liceum Ogólnokształcące im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Liceum Ogól­nokształcące św. Marii Magdaleny w Poznaniu.Kolejne trzy rozdziały, zamykające książkę, mają niezaprzeczalną wartość naukową, mi­mo iż w warstwie metodologicznej wykorzystano „miękkie”, jakościowe podejście badawcze. Autorka w toku konceptualizacji badań podjęła niezwykle trafną decyzję, zaplanowała bo­wiem wykorzystanie narracji dwóch pokoleń uczestników edukacji elitarnej -  aktualnych uczniów i absolwentów, co zaowocowało kapitalną możliwością fenomenologicznego wglądu w dynamikę procesu elitarnej edukacji.Zebrany materiał badawczy zaprezentowany został w rozdziale pt. Status elitarnego szkolnictwa średniego i jego rola: akceptacja ideologii ruchliwości konkurencyjnej i nierówności społecznych, w którym przybliżono między innymi sposoby rozumienia przez podmioty edu­kacji (czyli aktualnie uczących się i absolwentów): idei elitarności i jej kontekstów, uwarun­kowań zjawiska selekcji, kapitału kulturowego jako wyznacznika indywidualnej ścieżki sukce­su oraz roli nauki w elitarnej szkole średniej w procesie podejmowania decyzji o dalszej drodze edukacyjnej i zawodowej.Szeroko rozumiany proces kształcenia z perspektywy uczniów i absolwentów stał się m o­tywem przewodnim kolejnego rozdziału pt. D ynam ika fu n kc ji kształcącej w  elitarnych liceach: m iędzy ‘testokracją’ a ideałem człowieka wszechstronnie wykształconego. Podjęto w nim  trzy główne wątki: funkcji kształcącej szkoły, edukacji matematycznej oraz pedeutologiczny.Rekonstrukcja funkcji kształcącej szkoły średniej przez podmioty uczestniczące w eduka­cji elitarnej to w istocie relacja z poszukiwania złotego środka pomiędzy: wykształceniem ogólnym i specjalizacją, mierzalnymi (m.in. testowanymi) i niemierzalnymi wymiarami po­ziomu wiedzy oraz jednostkowym i grupowym wzmacnianiem talentów. To także emocjo­nalnie zabarwione relacje osób badanych na temat rozwoju osobistego oraz roli, jaką odegrała sama szkoła i zdobywana w niej wiedza.Uwzględnienie przez Agnieszkę Gromkowską-Melosik wątku jakości kształcenia mate­matycznego jako probierza elitarności wydaje się szczególnie ważne z uwagi na trwającą od jakiegoś czasu burzliwą dyskusję na temat dramatycznie niskich kompetencji matematycz­nych współczesnych uczniów i studentów. Narracje badanych uczniów i absolwentów nie pozostawiają wątpliwości, że znajomość matematyki jest kluczowym elementem wykształce­nia ogólnego, również u osób podążających ścieżką humanistyczną. Istotę rozważań o roli edukacji matematycznej w elitarnym kształceniu dobrze oddaje cytowana w książce myśl, żeP o le m ik i i re c e n z je 243(...) Kompetencje m atem atyczne są jedną  z  najwyżej ocenianych fo rm  kapitału intelektualne­go, a nawet kulturowego, stanowią niem al swoisty symbol „racjonalności Zachodu" (s. 394).Autorka w swoich badaniach nad elitarnością w edukacji nie pominęła wątku pedeutolo- gicznego, bowiem „szkoła nauczycielem stoi”. Z wypowiedzi badanych osób wyłania się obraz elitarnej szkoły ze znakomicie wykształconymi nauczycielami, dysponującymi wiedzą, kom ­petencjami dydaktycznymi i wychowawczymi na poziomie ponadstandardowym, nierzadko uznawanymi za osobowości charyzmatyczne. Podkreślić należy także wyłaniającą się z narra­cji badanych wiedzę o istotnej zmianie pokoleniowej nauczycieli, którzy współcześnie są znacznie lepiej przygotowani pedagogicznie i psychologicznie do odpowiedzialnej roli partne­ra ucznia w procesie uczenia się.W  zamykającym empiryczne analizy rozdziale pt. Socjalizacyjna funkcja  elitarnego li­ceum: m echanizm y identyfikacyjne i kształtowanie charakterów  poddano analizie: socjalizację do sukcesu, normy, wartości, dyscyplinę, szkolną tradycję rytuałów o charakterze inicjacyj­nym i identyfikacyjnym oraz interpersonalne relacje w społeczności absolwentów, przyjmują­ce specyficzną formę sieci.Pozornie łatwe wydaje się dokonywanie wszelkiego rodzaju podsumowań, ale w przy­padku tej książki, zawierającej ogromną ilość informacji, stanowi to nie lada wyzwanie. Te­stem weryfikującym owo wyzwanie jest uniknięcie niebezpieczeństwa zbanalizowania -  tak merytorycznego, jak i językowego -  efektów badań. Ten test, moim  zdaniem, Autorka zdała wzorowo i czytelnik istotnie otrzymuje kwintesencję podjętych problemów. Po pierwsze, klarowna i czytelna jest wyrażona w trzech punktach reasumpcja warstwy instytucjonalnej postrzegania elitarności szkoły przez uczniów i absolwentów szkół. Po drugie, pojawia się oparta na licznych lekturach i przywołanych tu badaniach próba naszkicowania obrazu ucznia oraz absolwenta elitarnej szkoły średniej. Po trzecie, elitarność szkół średnich w wy­miarze społecznym broni się za sprawą silnych wpływów merytokratycznych.Odniosę się także do Zakończenia, w którym Autorka, prezentując postawę odpowie­dzialnego badacza, słusznie stwierdza, iż (...) Ocena samego istnienia i sposobu funkcjonow a­nia elitarnego szkolnictwa zależeć będzie zawsze od ideologii edukacyjnej, której wyrazicielem  jes t osoba obserwatora. Jeśli bliskie będą m u założenia egalitaryzmu, przyjęcie krytycznej p o ­stawy wobec szkół elitarnych wydaje się być w jego przypadku nieuchronne. Z  kolei, jeśli określa się on m ianem  liberała, z  pewnością uzna istnienie szkół elitarnych za logiczną konsekwencję istniejących w  społeczeństwie procesów stratyfikacji, a także konsekwencję (i logicznie biorąc -  przyczynę) nierówności, które i tak będą stale obecne. Za sprawą Agnieszki Gromkowskiej- -Melosik i przedstawionych tu efektów Jej wnikliwych studiów dysponujemy bardziej pogłę­bionym wglądem w materię elitarności w edukacji. Mniemam, że ta publikacja będzie stano­wić znaczący głos w środowisku naukowym nie tylko polskiej pedagogiki, ale także socjologii; znajdzie miejsce w kanonie lektur studentów, zainteresuje nauczycieli i kadrę kierowniczą oświaty.W iktor Żłobicki

Agnieszka Gromkowska-Melosik, Elitarne szkolnictwo średnie. Między reprodukcją społeczno-kulturową a ruchliwością konkurencyjną, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2015, 475 s.

Agnieszka Gromkowska-Melosik, Elitarne szkolnictwo średnie. Między reprodukcją społeczno-kulturową a ruchliwością konkurencyjną, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2015, 475 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Archivio Istituzionale della Ricerca - Università degli Studi della Campania "Luigi Vanvitelli"

Crossref

Archivio Istituzionale della Ricerca - Università degli Studi della Campania "Luigi Vanvitelli"