Авторы на основе накопленного практического и теоретического материала дают краткий анализ орнитонимам с соматическими компонентами в татарском языке.284-28

Сабитова Ильхамия Исламетдиновна

Сафина  Эльвира Ирфатовна

Kazan Federal University Digital Repository

284  15. Плотникова, А.А. О символике свиста // Мир звучащий и молчащий: Семиотика звука и речи в традиционной культуре славян. – М., 1999. – С. 295–304. 16. Чисталев, П.И. Коми народные музыкальные инструменты. – Сыктывкар: Коми книжное изд-во, 1984. – 104 с.  17. Штейнфельд, Н.П. Бесермяне. Опыт этнографического исследования // Календарь и памятная книжка Вятской губернии на 1895 г. Вятка, 1894. – С. 220–259. 18. Munkácsi, Bernát. Votják népköltészeti hagyományok. Budapest: kiadja a Mag-yar tudomanyos academia, 1887.   Сабитова Илһамия Исламетдиновна Сафина Эльвира Ирфатовна ТР ФА нең Г. Ибраһимов ис. Тел, əдəбият һəм сəнгать институты, Казан  ТАТАР ТЕЛЕНДƏ СОМОКОМПОНЕНТЛЫ ОРНИТОНИМНАР  Авторы на основе накопленного практического и теоретического материала дают краткий анализ орнитонимам с соматическими компонен-тами в татарском языке. Ключевые слова: сомоним, сомонимия, соматизм, соматический термин, орнитоним, орнитологическая лексика, названия птиц. On the basis of practical and theoretical material authors give brief analysis to ornithonyms with somatic components in the Tatar language. Key words: somonym, somonymy, somatism, somatic term, ornithin, ornithological vocabulary of bird names.  Соматик лексика дөнья картинасын күзаллау, аңлау өчен əһəмиятле булган лексик төркемнəрдəн санала. Соматизмнар төрле лексик берəмлеклəр, терминнар һəм бигрəк тə фразеологизмнар составында күп очрый. Моны, беренчедəн, əгъза атамаларының лексиканың борынгы тармагын тəшкил итүе, икенчедəн, аларның җиңел һəм җайлы метафоралашуы белəн аңлатып булыр иде.  А.М. Кочеваткин эрзə теленең соматик лексикасын лингвогеографик анализлауга багышлаган хезмəтендə барлык соматик лексиканы, номинациялəү объектына бəйле рəвештə, түбəндəге төркемнəргə бүлə: сомонимнар (кеше əгъзалары атамалары), остеонимнар (сөяк: баш, гəүдə, очлык сөяклəре атамалары), спланхнонимнар (эчке органнар: аш кайнату, сидек-җенес, тын алу органнары атамалары), ангионимнар (кан, лимфа тамырлары, үт юллары), сенсонимнар (күрү, ишетү, сизү органнары атамалары) һəм кеше организмының төрле авыруларын һəм тышкы билгелəрен белдергəн лексика [2: 6]. Зур лексик пластны тəшкил иткəн һəм киң кулланышта булган кош атамалары арасында соматизм компонентлылары шактый. Бигрəк тə, калькалаштырылган атамалар арасында күп алар. Җыелган материалны 285  анализлагач, кошларның гəүдəсен кеше гəүдəсе, əгъзалары белəн чагыштырып, шуларга охшату, метафоралаштыру юлы белəн барлыкка килгəн орнитонимнарның сомонимнар (баш, арка, түш, аяк, корсак һ.б.), остеоним (койрык), сенсионим (күз) ярдəмендə ясалуы ачыкланды. Сан ягыннан иң күп сомокомпонентлы орнитонимнарны койрык остеонимы ярдəмендə ясалганнары тəшкил итə. Биредə койрыкның төсе, формасы, зурлыгы алгы планга чыга. Мəсəлəн, төс белəн бəйле: кара уткойрык, ак башлы уткойрык, кызылкойрык; аккойрык, аккойрык бөркет һ.б.; койрыкның формасы, рəвеше белəн бəйле (нəрсəгəдер охшаган булуы): җилпəзə койрыклы кошлар, яссы койрыклы тутый кошлар, чөй койрыклы тутый кош, аерча койрыклы тилгəн, мичче энəкойрык, энə койрыклы керəшə, ракета койрыклы күк карга, сəнəк койрыклы акчарлак, кылкойрык // безкойрык, сиртмəкойрык һ.б.; койрыкның зурлыгы (озын яки кыска һ.б. булуы): кыска койрыклы тутый кош, озын койрыклы диңгез бөркете, озын койрыклы ябалак, озын койрыклы күке, озын койрыклы песнəк,озын койрыклы каракош, озын койрыклы соры ябалак, кыска койрыклы үлəксə акчарлагы, озын койрыклы ясмык чыпчыгы һ.б. Хəтта, башка кошлар койрыгы белəн чагыштырудан туган калькалаштырылган атама да бар: күке койрыклы һөдһөд. Метафорик үсеш-үзгəреш нəтиҗəсендə сомонимнарның мəгънə спектры киңəю нəтиҗəсендə барлыкка килгəн кош атамаларына да тукталып үтик. Баш сомонимы белəн ясалган орнитонимнар, нигездə, башның төсен белдерə торган сыйфатлар белəн бергə килə. Ак, кызыл, кара, яшел, көрəн һ.б. башлы кошлар күпчелекне тəшкил итə. Мəсəлəн: ак башлы диңгез бөркете, ак башлы таш чыпчыгы, ак башлы сип, ак башлы гриф, ак башлы уткойрык, акбаш; кызыл башлы тукран, кызыл башлы чумгалак; кара башлы чыпчык, кара башлы купшы, кара башлы зур имəнборын, кара башлы көрəн песнəк, кара башлы купшы, карабаш шаркылдык, əрəмə карабашы, сары башлы кəрлə чыпчык, җирəн башлы лачын, сары башлы чəперчек, зəңгəр башлы асылма тутый кош, яшелбаш, яшел башлы чəперчек,көрəн башлы песнəк һ.б. Моннан тыш, кошларның башын төрле предметлар яисə хайваннар башы белəн чагыштыру өчен кулланыла торган сүзлəр ярдəмендə ясалган сомокомпонентлы орнитонимнар да очрый: китбаш, чүкечбаш, чүкечбаш-лылар, мəче башлы ябалак, алмабаш чүрəкəй, алмабаш (вак үрдəк төре) һ.б. Борын сомонимы кергəн орнитонимнарда, гадəттə, кошлар томшыгының зурлыгын – кечкенəлеген, формасын, төсен һ.б. белдерə торган сүзлəр була: озын борынлы чумгалак, кəкре борынлы шөлди, түгəрəк борынлы йөзəр шөлди, яссы борынлы йөзəр шөлди, көрəкборын, сары борынлы аккош, кызыл борынлы альп каргасы, үрдəкборын, безборын, киңборын, корыборын, имəнборын, кара башлы зур имəнборын, мөгезборынлы зур кош, зур һинд мөгезборыны һ.б. 286  Арка сомокомпонентлы орнитонимнар арканың төсен белдергəн сыйфатлар ярдəмендə генə ясалган: сары аркалы чəперчек, ак аркалы тукран, ак аркалы альбатрос, кара аркалы альбатрос, кара аркалы давыл кошы, сары аркалы чебенче һ.б. Авыз, аяк компонентлы орнитонимнарныңда соматизмның төсен, формасын яки башка үзенчəлеген билгели торган сыйфатлары бар: киңавыз, киң авызлы күке, киң авызлы көнчыгыш күк каргасы, ябалаксыман бакаавыз,ачык авызлы лəклəк, киң авызлы көнчыгыш каргасы, кыска аяклы шөлди, озын аяклы челəн, йөнтəс аяклы ябалак, шəрə аяклы ябалак, энə аяклы ябалак, төкле аяклы ябалак, йөнтəс аяклы йөгерек, кызыл аяклы ибис, агаяк, кызыл аяклы милəш чыпчыгы, кызыл аяклы ибис һ.б. Ярымтəпиле казлар атамасында тəпи сомокомпоненты бар.  Бары тик төсне генə белдергəн сыйфатлар һəм соматизмнар ярдəмендə ясалган кош атамалары аерым бер зур төркемне тəшкил итə. Мəсəлəн, бил (ак билле керəшə), корсак (аккорсак, ак корсаклы дала күгəрчене, ак корсаклы керəшə, кара корсаклы дала күгəрчене), иңсə (ак иңсəле диңгез бөркете), каш (ак кашлы милəш чыпчыгы, кашкалак, сарыкаш, ак кашлы сайрар сандугач һ.б.), күкрəк (кызыл күкрəкле үлəксəашар), маңгай (ак маңгайлы каз, кара маңгайлы каракош), түш (актүш, каратүш, күктүш, сарытүш, чуартүш, кызылтүш, карлыгач сыман актүшле каракош, каратүшле чыпчык, кызыл түшле гагара, кызыл түшле казарка, кызыл түшле тургай һ.б.), яңак (ак яңаклы акчарлак, ак яңаклы казарка, ак яңаклы былбыл, соры яңаклы чумга) һ.б. Анализ кош атамаларын ясауда бармак (кыска бармаклы былбыл, өчбармаксыманнар, өч бармаклы акчарлак, өч бармаклы тукран, өчбармак һ.б.), колак (зур колаклы кыргавыл, зур колаклы ябалак, колаклы ябалак), сыйрак (озын сыйраклылар) соматизмнарының да катнашуын күрсəтə. Муен сомонимы да кош атамалары ясауда продуктив компонентларның берсе булып санала: еланмуен, гади еланмуен, акмуен, ак муенлы чебенче, кызыл муенлы ком шөлдие, кызыл муенлы чумга, кара муенлы аккош, кара муенлы балкүрсəткеч, муенчаклы солы чыпчыгы, муенчаклы ябалакчык, муенчаклы яр чыпчыгы. Шулай ук, бүксə атамасы да (бүксəч күгəрчен, зур бүксəле йөгерек шөлди, кызыл бүксəле казарка, кызыл бүксə, кара бүксəле диңгез казы, кара бүксəле гагара, кызыл бүксəле тургай һ.б.) орнитонимнар ясауда үзенең продуктивлыгы белəн аерылып тора.  Эзлəнү-тикшеренү процессында күз сенсионимының кош атамалары ясауда шактый актив роль уйнавы күренде: ак күзле чумгалак, аккүз кошлар, күзлекле бабакош, күзлекле баклан, ак күзле чумгалак,күзлекле гага, көрəн янлы аккүзчек һ.б.ш. Соматизмнарның алтынчы төркеме – кеше организмындагы төрле авыруларны һəм тышкы билгелəрне белдергəн лексика да орнитонимнар 287  составында күп очрый. Мисал итеп мыек (мыеклы керəшə, мыеклач песнəк, мыеклы песнəк), төк (төкле аяклы ябалак), сакал (сакалтəй, сакалтəй кошлар, сакаллы кыңгыраучылар, сакаллы көртлек, сакаллы карчыга, сакаллы гриф, сакаллы ябалак,сакаллы соры ябалак), йон (йонлач карчыга, йөнтəс аяклы ябалак, йөнтəс аяклы елак карчыга, йөнтəс аяклы йөгерек, йөнтəс озынаяк, йонлач һ.б.) соматизмнарын китерергə була. Анализланган фактик материал сомокомпонентлы орнитонимнарның татар телендə махсус специальлəшкəн термин булудан бигрəк, халык өчен җиңел аңлаешлы гомумлексикасының бер өлеше булып торуын күрсəтə. Мисаллардан күренгəнчə, телебездə сомокомпонентлы орнитонимнар шактый һəм алар арасында күпчелекне авыз, аяк, баш, койрык, борын, муен, күз компонентлы кош атамалары тəшкил итə. Бил, корсак, яңак, сакал, түш һəм башка соматизмнар кергəн орнитонимнар да очрый.   Əдəбият Богус, З.А. Сомантическая лексика и сомантический язык / З.А. Богус // Куль-турная жизнь Юга России. – 2007. – N 1. – С. 59-60. Кочеваткин, А.М. Соматическая лексика эрзянского языка: Учеб. пособие / А.М. Кочеваткин. – Саранск: Тип. «Крас. Окт.», 2001. – 208 с. Костина, Н.Ю. Названия птиц как специфическая группа слов: Дисс. ... канд. филол. наук: 10.02.01. Орел, 2004. – 280 c. Мугу, Р.Ю. Полисемантизм соматической лексики (на материале русского и немецкого языков): Дисс. … канд. филол. наук: 10.02.01., 10.02.20. / Адыгейс. гос. ун-т, Майкоп, 2003. – 189 с. Сафина, Э.И. Названия птиц в татарском языке и их лексикографирование / Э.И. Сафина. – Казань: Изд-во «Дом печати», 2006. – 160 с. Симакова, О.Б. Лексико-семантическая группа «Орнитонимы» (на материале русского и французского языков): Дисс. ... канд. филол. наук: 10.02.01., 10.02.19. Пенза, 2003. – 293 c.   Сагдеева Фаузия Кабировна Институт языка, литературы и искусства  им. Г. Ибрагимова АН РТ, Казань  МОДЕЛИРОВАНИЕ ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОГО  ПОНЯТИЙНОГО АППАРАТА  В конце ХХ века в лингвистике формируется новое междисциплинар-ное направление – лингвокультурология. Основу развития данного направ-ления составляет антропоцентрическая парадигма. Антропоцентриче-ская парадигма предполагает новый подход к языку как объекту исследова-ния, новые ключевые понятия и терминологию, которая отражает эти по-нятия и составляет метаязык лингвокультурологии.  

ТАТАР ТЕЛЕНДӘ СОМОКОМПОНЕНТЛЫ ОРНИТОНИМНАР

http://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/net/109352/-1/Tat_ling2016_284_287.pdf

ТАТАР ТЕЛЕНДӘ СОМОКОМПОНЕНТЛЫ ОРНИТОНИМНАР

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Kazan Federal University Digital Repository