Ożóg, Krzysztof

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

326PAWEŁ WŁODKOWIC z Brudzenia h. Dołęga (ur. ok. 1370 r., zm. 2 III 1436 r.)Był synem Włodzimierza (Włodka) z rodu Dołęgów, dziedzica Brudzenia, położone-go w ziemi dobrzyńskiej. Nie wiadomo, w jakiej szkole Paweł uczył się przed wyrusze-niem na uniwersytet do czeskiej Pragi. Tam około 1387 r. podjął studia na Wydziale Sztuk Wyzwolonych i 24 listopada 1389 r. uzyskał bakalaureat artium, a następnie25 lutego 1393 r. osiągnął stopień magistra sztuk. Bezpośrednio po promocji magi-sterskiej w 1393 r. zapisał się na praski uniwersytet prawniczy (w tym czasie w Pradze istniały dwa uniwersytety). Studiował prawo kanoniczne i jednocześnie prowadził wy-kłady dla studentów sztuk wyzwolonych, a także zasiadał w komisjach egzaminacyj-nych. W 1396 r. został wypromowany na bakałarza dekretów. W Pradze spotkał wielu wybitnych uczonych, m.in. Mateusza z Krakowa oraz Maurycego Rvačkę, i zetknął się z rozwijającym się w środowisku praskim nurtem reformy Kościoła. Około 1398 r. Włodkowic wrócił do Polski i zabiegał o benefi cja kościelne. W 1404 r. wyjechał do Padwy i na tamtejszym uniwersy-tecie ultramontanów kontynuował studia prawnicze pod kierunkiem wybitnego uczonego kanonisty wło-skiego – Franciszka Zabarelli. Po czterech latach osiągnął licencjat dekretów, ale ze względu na bardzo wysokie koszty promocji doktor-skiej w Padwie zrezygnował z niej. Jednak w marcu 1411 r. wystarał się u papieża pizańskiego Jana XXIII o zezwolenie na promocję doktor-ską na Uniwersytecie Krakowskim. Na uroczystej promocji mowę reko-mendacyjną ku czci Pawła Włodko-wica (rozpoczynającą się od słów: Beatus vir) wygłosił Stanisław ze Oprawa rękopisu wykonana na zlecenie Pawła Włodkowica i górna część wklejki z jego imieniem (BJ rkps 700)327Skarbimierza, zawierając w niej głęboką refl eksję nad rolą uczonego w społeczeństwie, państwie i Kościele. W latach 1411–1436 Włodkowic wykładał z przerwami, niekiedy kilkuletnimi, prawo kanoniczne na Wydziale Prawa, łącząc działalność uniwersyte-cką z intensywną służbą publiczną na rzecz Królestwa Polskiego i Kościoła. Około23 kwietnia 1414 r. został wybrany na rektora uniwersytetu i formalnie urząd ten sprawował przez dwie jednoroczne kadencje. Jednakże Włodkowic osobiście kierował uczelnią tylko przez kilka miesięcy, bowiem w grudniu t.r. wyruszył na sobór w Kon-stancji jako przedstawiciel uniwersytetu i zarazem członek poselstwa królewskiego. Po powrocie z soboru jesienią 1418 r. został wicerektorem uniwersytetu i zastępował w semestrze zimowym 1418/1419 r. rektora Jana z Fałkowa.Kariera kościelna Pawła Włodkowica rozpoczęła się w 1398 r., gdy otrzymał od Stolicy Apostolskiej prowizję na kanonię w kapitule włocławskiej oraz na scho-lasterię w kapitule katedralnej poznańskiej (poświadczony na tej prałaturze dopiero w 1411 r.). Dwa lata później (przed 30 grudnia 1400 r.) objął scholasterię płocką i dzierżył tę prebendę do 1407/1411 r. W kapitule krakowskiej posiadał kustodię (1411–1423) i kanonię (1421–1436). Ponadto był kanonikiem poznańskim (1418–1423), gnieźnieńskim (1421–1436), włocławskim (1421–1433) oraz plebanem w Kłodawie (1421–1430) i kanonikiem kolegiaty św. Wita w Kruszwicy (1420–1435). Ufundował również klasztor Kanoników Regularnych w Kłodawie w 1427 r.Działalność publiczna Włodkowica rozpoczęła się wiosną 1413 r., kiedy to doktor dekretów Andrzej Łaskarzyc wprowadził go w sprawy toczącego się od roku procesu polsko-krzyżackiego przed Zygmuntem Luksemburskim jako sędzią polubownym. W maju 1414 r. w czasie budzińskiej fazy tego procesu Paweł był już pełnomocni-kiem księcia mazowieckiego Janusza I oraz Łaskrzyca jako prepozyta włocławskiego. Niezwykle ważną rolę odgrywał Włodkowic na soborze w Konstancji jako poseł kró-lewski i przedstawiciel uniwersytetu. Wraz z całą delegacją polską na czele z arcybi-skupem Mikołajem Trąbą przybył do Konstancji 29 stycznia 1415 r. Jeszcze w czasie podróży na sobór przygotował traktat De annatis, w którym wyłożył kilka ważnych kwestii dotyczących reformy Kościoła, szczególnie papieskich ekspektatyw, rezer-wacji, prowizji i świadczeń annatowych duchowieństwa na rzecz Kurii Rzymskiej. Uznał, że powodują one liczne nadużycia oraz symonię i rodzą wielkie zło w Koś-ciele. Do kwestii symonii Włodkowic powrócił w zaginionym traktacie De simonia, opracowanym już w czasie obrad soboru w Konstancji. Na potrzeby toczącej się na soborze sprawy polsko-litewsko-krzyżackiej opracował kilka pism podważających sens istnienia samego zakonu krzyżackiego oraz jego władztwa w Prusach. W obszer-nym traktacie Ad aperiendam, powstałym na początku 1416 r., doktor Paweł omówił stanowisko prawne zakonu w Prusach, stwierdzając, że Krzyżacy nie mają żadnych praw do posiadanych przez siebie ziem i dóbr oraz państwa, dlatego sobór powinien ich skutecznie zmusić do opuszczenia zajmowanych ziem. Dowodził przy tym, że Krzyżacy są sektą, która szkodzi chrześcijanom przez zgorszenia, zabójstwa oraz ra-bunki. Zasadniczy atak doktrynalny na zakon krzyżacki przypuścił Włodkowic latem 1416 r. w sławnym traktacie rozpoczynającym się od słów Saevientibus olim Pruthenis 328(zwany dawniej Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infi delium) oraz w jego skróconej wersji Opinio Ostiensis (tzw. Conclusiones). Oba pisma przedsta-wił uczestnikom soboru. Uczony krakowski stwierdził, że poganie żyjący w pokoju mają prawo do posiadania własności oraz swoich państw z mocy prawa naturalnego i narodów. Obszernie rozważał zagadnienie władzy papieża i cesarza nad niewierny-mi. Podkreślił przy tym pewne aspekty władzy papieża nad poganami, m.in. prawo wypowiadania im wojny w określonych sytuacjach. Jednocześnie Włodkowic pod-ważył jakiekolwiek prawo cesarzy do dysponowania ziemiami pogan, stąd wszyst-kie wyłudzone przez zakon krzyżacki przywileje papieskie i dokumenty z nadaniami cesarskimi są nieważne, bo sprzeciwiają się prawu naturalnemu i boskiemu. Dlatego Krzyżacy prowadzili z poganami wojny niesprawiedliwe, łamiąc wszelkie prawo, oraz popadli w grzech, zagarniając ich ziemie i dobra. Podkreślał przy tym, że wszyscy ludzie, także poganie oraz niewierni, są bliźnimi chrześcijan i jeśli tylko żyją w poko-ju z wierzącymi w Chrystusa, to nie można ich zbrojnie napadać, zabierać im dóbr oraz przemocą zmuszać do przyjęcia chrześcijaństwa. Przekonywał na forum soboru, że wiarę chrześcijańską skutecznie można szerzyć tylko przez pokojowe głoszenie Ewangelii. Wystąpienie Włodkowica miało doprowadzić ostatecznie do kasaty zako-nu krzyżackiego przez sobór. Wywołało ono burzliwą dyskusję w Konstancji, a kra-kowski prawnik bronił skutecznie swego doktrynalnego stanowiska w kilku publicz-nych dysputach i traktacie Quoniam error. W latach 1417–1418 Paweł Włodkowic z całą delegacją polską dążył usilnie do potępienia przez sobór i papieża Marcina V dominikanina Jana Falkenberga i jego Satyry wymierzonej przeciw Polakom i kró-lowi Władysławowi Jagielle. Ponieważ papież na ostatniej sesji soboru 22 kwietnia 1418 r. nie ogłosił ustalonej w komisji formuły potępienia pisma Falkenberga, Paweł Włodkowic przygotował uroczystą apelację w tej sprawie do przyszłego soboru, którą poselstwo polskie złożyło 1 maja t.r. w Konstancji.Po powrocie z soboru Paweł Włodkowic jako pełnomocnik Władysława Jagiełły przygotował w 1419 r. na kolejny proces polsko-krzyżacki przed Zygmuntem Luk-semburskim prawno-historyczny materiał dowodowy uzasadniający prawa Kró-lestwa Polskiego do Pomorza Gdańskiego oraz ziem chełmińskiej i michałowskiej, a także Litwy do Żmudzi (tzw. Allegationes pro parte regis Polonorum rozpoczynające się od słów: Oculi tui videant equitatem). Mimo starań Włodkowica król Zygmunt zignorował prawne dowody strony polskiej i wydał 6 stycznia 1420 r. krzywdzący dla Polski i Litwy wyrok, potwierdzający prawa zakonu do wspomnianych ziem. W tej sytuacji krakowski prawnik zaproponował królowi przeniesienie sporu polsko--krzyżackiego do Stolicy Apostolskiej, aby papież Marcin V go rozstrzygnął. Na taką koncepcję przystał Jagiełło, więc Włodkowic udał się tam i od sierpnia 1420 do końca 1423 r. kierował działaniami polskiej dyplomacji w Kurii Rzymskiej. Dla wsparcia stanowiska polskiego wystarał się o consilia kilku wybitnych prawników włoskich. Chociaż Paweł Włodkowic przygotował dla papieża obszerny materiał dowodowy i opracował kilka pism związanych ze stosunkami polsko-krzyżackimi (w tym traktat Ad videndum clare w 1421 r.), to jednak proces uległ zawieszeniu i Stolica Apostolska po trzech latach postępowania nie wydała ostatecznego wyroku. Na początku 1424 r. uczony przebywał jeszcze w Rzymie, gdzie był świadkiem publicznego odwołania przez Jana Falkenberga oszczerstw przeciw Jagielle i Polakom. Potem wrócił do kraju i nie brał już więcej udziału w działaniach dyplomacji królewskiej. Po raz ostatni za-brał głos w sprawach Krzyżaków po ich najeździe na północne ziemie Polski w sierp-niu i wrześniu 1431 r. Wtedy przebywał w Padwie i skierował w marcu następnego roku do Zbigniewa Oleśnickiego biskupa krakowskiego i Jana Szafrańca kanclerza koronnego obszerne pismo (Ad episcopum Cracoviensem), stwierdzając, że najlep-szym rozwiązaniem problemu krzyżackiego pozostaje wytoczenie procesu kanonicz-nego zakonowi przez polskich biskupów. Klarownie sformułował nowoczesną myśl, iż postępowanie sądowe może być środkiem ostatecznym i najlepszym załatwiania sporów międzynarodowych.Paweł Włodkowic zmarł 2 marca 1436 r. w wybudowanym przez siebie domu kapitulnym przy ulicy Kanoniczej w Krakowie. Zaledwie kilka rękopisów z księgo-zbioru Pawła zachowało się w Bibliotece Jagiellońskiej, zaś jego dzieła przetrwały głównie dzięki staraniom Zbigniewa Oleśnickiego. Włodkowic pozostawił po sobie olbrzymią spuściznę intelektualną i wniósł wielki wkład w „rozwój człowieka i czło-wieczeństwa” (św. Jan Paweł II).Pisma wybrane Pawła Włodkowica. Works of Paul Wladimiri (a Selection), wyd. L. Ehrlich, vol. 1–3, Warszawa 1966–1969; S.F. Belch [Bełch], Paulus Vladimiri and his Doctrine concerning Interna-tional Law and Politics, vol. 1–2, London–Th e Hague–Paris 1965; Czyżak Kapituła gnieźnieńska s. 377–378; L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Warszawa 1954; idem, Rek-tor Paweł Włodkowic. Rzecznik obrony przeciw Krzyżakom, Kraków 1963; J. Fijałek, Polonia apud Italos scholastica saeculum XV, Cracoviae 1900, s. 3–9; K. Górski, Paweł Włodkowic, PSB, t. 25, Wrocław 1981, s. 377–381; M.D. Kowalski, Uposażenie krakowskiej kapituły katedralnej w średnio-wieczu, Kraków 2000, s. 223–224; K. Lankosz, Paweł Włodkowic (ok. 1370–1436) [w:] Złota Księga s. 59–65; K. Ożóg, Uczeni w monarchii Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły (1384–1434), Kraków 2004 (wg indeksu); Pietrzyk Poczet s. 36–37; Sondel Słownik UJ s. 965–967; W. Świeboda, Innowiercy w opiniach prawnych uczonych polskich w XV wieku. Poganie, żydzi, muzułmanie, Kra-ków 2013 (wg indeksu); Tříška s. 440.Krzysztof Ożóg

Paweł Włodkowic z Brudzenia h. Dołęga (ur. ok. 1370 r., zm. 2 III 1436 r.)

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/71777/ozog_pawel_wlodkowic_2015.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Paweł Włodkowic z Brudzenia h. Dołęga (ur. ok. 1370 r., zm. 2 III 1436 r.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository