Mikuła, Maciej

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

318NAJMANOWIC JAKUB (ur. ok. 1584 r., zm. 23 XI 1641 r.)Wielokrotny zasłużony rektor, profesor obojga praw Jakub Najmanowic (Najman, Naymanowic) urodził się w Krakowie w pochodzącej ze Zgorzelca bogatej rodzinie kupieckiej. Jego ojcem był Jakub, matką Jadwiga (z drugiego małżeństwa Lipowska), starszy brat Krzysztof wykładał medycynę na Uniwersytecie Krakowskim, stryj Jan uzyskał na uniwersytecie bakalaureat. Kapłanem został 13 czerwca 1612 r.Studia na Uniwersytecie Krakowskim rozpoczął w semestrze zimowym 1596/1597, wnosząc opłatę w wysokości 5 groszy. Wkrótce jednak opuścił Kraków i kontynu-ował naukę we Włoszech, Francji, zapewne także w Niderlandach. Około 1604 r. uzyskał w Paryżu magisterium sztuk. Po czteroletnim pobycie w Polsce do Włoch zawitał w 1609 r. Studiował wówczas w Padwie (wpisał się tam w poczet członków nacji polskiej) i przez dwa lata w Rzymie, gdzie 21 lutego 1611 r. na Sapienzy obronił doktorat obojga praw.Wykłady na Wydziale Filozofi cznym rozpoczął po powrocie ze studiów zagra-nicznych i nostryfi kacji magisterium z fi lozofi i 13 stycznia 1605 r. Podczas obo-wiązkowej bezpłatnej docentury (sem. letni 1605 – sem. zimowy 1607/1608) pełnił funkcję seniora szkoły przy kościele NMP w Krakowie (9 grudnia 1605 – styczeń 1608). W 1613 r. po powrocie z Rzymu został prefektem Semina-rium Zamkowego i podjął kroki do nostryfi kacji dyplomu uzyskanego w Sapienzy, co nastąpiło 4 września 1614 r. W roku kolejnym objął Ka-tedrę Novorum Iurium.Jakub Najmanowic bez reszty poświęcił swe siły pracy dla dobra uniwersytetu. W 1618 r. walczył o zachowanie kompetencji rektora do zatwierdzania testamentów pro-fesorów, co próbował przejąć biskup krakowski Marcin Szyszkowski. Portret Jakuba Najmanowica(Muzeum UJ)319Problem spadków po profesorach podjął ponownie już jako rektor w 1632 r., broniąc dotychczasowych uprawnień rektorskich do rozporządzania majątkiem zmarłych w przypadku braku testamentu. Funkcje rektora pełnił szesnaście razy w semestrach 1621–1621/1622, 1623–1624, 1625–1626, 1628, 1631/1632–1632/1633, 1634/1635, 1635, 1641 i 1641/1642. W 1621 r. bronił cenzorskich uprawnień rektora. Podjął trud zreformowania zasad uzyskiwania stopni na Wydziale Teologicznym (m.in. celem nie-dopuszczenia do katedr jezuitów, 1628). Uporządkował niektóre problemy związane z majątkiem uniwersyteckim (kontrola dzierżaw dóbr, 1628). Próbował także wpływać na funkcjonowanie szkolnictwa parafi alnego jako pierwszego ogniwa edukacyjnego.Głównym zadaniem, jakie sobie postawił Najmanowic, było zachowanie dla uni-wersytetu statusu najważniejszego ośrodka dydaktycznego oraz naukowego w Kra-kowie i w ogóle w Rzeczypospolitej. Przeciwnikiem było Towarzystwo Jezusowe, z którym uniwersytet toczył spory od końca XVI w. Kwestiami spornymi były m.in.: niebezpieczeństwo powiązania uniwersytetu ze szkołami jezuickimi, próby opano-wania przez jezuitów Szkół Nowodworskich i otwarcia przez nich seminarium du-chownego oraz problem zakładania przez nich szkół publicznych. Już jako rektor Najmanowic doprowadził do powstania Bractwa Różańcowego, będącego konku-rencją dla prowadzonej przez jezuitów Sodalicji Mariańskiej (od 8 września 1621 r. członkostwo w niej dla studentów i profesorów Uniwersytetu Krakowskiego było zakazane). Obrona praw uniwersytetu nie była zadaniem łatwym, ponieważ jezuici mieli poparcie Zygmunta III oraz biskupów krakowskich. Z tego powodu Najma-nowic usiłował pozyskać zwolenników na dworze królewskim, wśród szlachty na sejmikach proszowskim i opatowskim oraz sejmach walnych. Przeciągająca się ry-walizacja z jezuitami obfi towała w porażki. Mimo jego protestów 5 grudnia 1621 r. otworzyli oni kolegium przy kościele św. Piotra. Od 1625 r. na podstawie przywileju królewskiego mogli prowadzić szkoły publiczne. Spowodowało to wszczęcie przez Najmanowica postępowania przed Trybunałem Roty Rzymskiej o pogwałcenie praw uniwersytetu. Zarówno wyroki rozstrzygające sprawy poboczne z lat 1626–1630, jak i główne orzeczenie, utrzymujące prawo jezuitów do prowadzenia w Krakowie szkół publicznych z 15 kwietnia 1630 r., były dla uniwersytetu bardzo niekorzystne. Ostatecznie jednak po śmierci Zygmunta III Najmanowic uzyskał poparcie szlach-ty na sejmiku proszowskim, a następnie Władysława IV. Na sejmie koronacyjnym w 1633 r. komisja poselsko-senacka uchwaliła konieczność zamknięcia szkoły jezuic-kiej w Krakowie, co zostało wciągnięte do konstytucji tego sejmu. Zwieńczeniem sukcesu Najmanowica było uzyskanie 15 stycznia 1634 r. konfi rmacyjnego breve Ur-bana VIII w sprawie zamknięcia publicznej szkoły jezuickiej w Krakowie oraz za-pewnienie w konstytucji sejmowej z 17 marca 1636 r. wyłączności uniwersytetu na zakładanie szkół w Krakowie i przedmieściach. Ofi arą sporu między uniwersytetem i jezuitami był bakałarz Bartłomiej Przepiórka-Ptaszyński, który zginął 13 czerwca 1625 r., biorąc udział w napadzie studentów uniwersytetu na kolegium jezuickie przy ulicy Grodzkiej. Była to kulminacja tumultów studenckich na kanwie tego sporu, którym Najmanowic usiłował się przeciwstawiać (m.in. edykt Quandoquidem multo z 16 maja 1625 r.).Jedną z metod walki z jezuitami była twórczość propagandowa. Najmanowic wy-stępował zarówno pod własnym nazwiskiem, jak i korzystał z pseudonimów (np. Sebastian Koszucki). Niektóre z jego pism antyjezuickich znalazły się w indeksie ksiąg zakazanych: wydane anonimowo Cathedra albo kazanie na Niedziele pierwszą po Trzech Królach (1616) czy spalone publicznie przez kata Responsio ad famosum... (1622). Bronił także Jana Brożka, który ostro wystąpił przeciw jezuitom w druku Gratis. Innymi pismami polemicznymi były: Prognostyk duchowny na kometę, któ-regośmy widzieli Grudnia przeszłego roku 1618 (1619), Zniesienie obrony Collegium S.J. w Krakowie Stanom Koronnym na Seymie Walnym Warszawskim... (1627, 1628), Memoriale exorbitancyjej i procesu Akademiej Krakowskiej (1632), Examen pretensji prawnej szkół oo. jezuitów (1632), Dowód memoryału Akademickiego przeciw Dekla-racyey zmyślonego ziemianina. Przez Sebastiana Koszuckiego... (1632). Wydał ponad-to m.in.: Questio de natura materiae... (tezy nostryfi kacyjne magisterium paryskiego, 1605), Questio de rescinenda venditione... (tezy do nostryfi kacji rzymskiego doktora-tu, 1614) oraz Questio de immunitate ecclesiae... (1634). Jakub Najmanowic utrzymywał się z dobrze uposażonych benefi cjów kościelnych. Probostwo w Mucharzu objął przed 30 maja 1608 r., archidiakonat w kolegiacie pili-ckiej w 1612 r. W 1616 r. został proboszczem w Koniuszy (wiódł długoletni spór o to benefi cjum z Marcinem Gilowskim Bularnym), w 1626 r. kanonikiem katedralnym krakowskim, a w 1628 r. plebanem w Kidowie. Przed 1640 r. został altarystą w ka-plicy Szafrańców w katedrze wawelskiej. Trzykrotnie udzielał prowizji klerykom na pracę w parafi i w Mucharzu. Spadku po ojcu zrzekł się na rzecz brata Krzysztofa. Ten wniósł z kolei pretensje do majątku pozostałego po zmarłym bracie, zapisanego w testamencie na potrzeby Bursy Ubogich i Szkół Nowodworskich. Zmarł w Krakowie 23 listopada 1641 r. okryty sławą niezłomnego obrońcy uni-wersytetu. Na jego cześć powstały liczne utwory funeralne, mowę pogrzebową za-tytułowaną Exanimis umbra in exequiis... wygłosił Stanisław Temberski. Zasługi Najmanowica zostały sumarycznie zebrane na epitafi um w kaplicy Szafrańców w ka-tedrze krakowskiej, gdzie został pochowany. AUJ rkps 49 cz. niepaginowana [s. 7, 10], cz. paginowana s. 3, 4, 7, 15; BJ rkps 220 k. 84v–90; AS 3 s. 201; Barycz Barok s. 21, 26, 27, 61, 213, 221; J. Bąk, Semper in Altum: z dziejów Szkół Nowodwor-skich, Kraków 1976, s. 31–33, 38, 53, 207; Estreicher Bibliografi a 23 s. 21–23; L. Hajdukiewicz, Nay-manowic Jakub, PSB, t. 22, Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977, s. 640–645; idem, Krakowska szkoła zamkowa 1510–1801 [w:] Studia do dziejów Wawelu, red. J.  Szablowski, A. Bochnak, t. 1, Kra-ków 1955, s. 271; HNP 6 s. 449; Księgi egzaminów nr 1014, 2089, 2094, 3455; Łętowski Katalog 3s. 357–364; E. Ozorowski, Najmanowic Jakub, SPTK 3 s. 192–194; Pietrzyk Poczet s. 160; J. Po-trzeszcz, Naymanowic, Najmanowicz Jakub, EK 13 kol. 857–859; Sondel Słownik UJ s. 900–901; W. Urban, Akademia krakowska w latach 1549–1632 [w:] Dzieje UJ wg indeksu s. 487.Maciej Mikuła

Najmanowic Jakub (ur. ok. 1584 r., zm. 23 XI 1641 r.)

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/71816/mikula_najmanowic_jakub_ur_ok_1584_r_2015.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Najmanowic Jakub (ur. ok. 1584 r., zm. 23 XI 1641 r.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository