Comité Comarcal de Sindicatos de Menorca

Confederación Regional del Trabajo de Baleares

Sindicato Único de Trabajadores de Mahón

Van Voorst, Sandra

University of Groningen Research Database

  
 University of Groningen
H. Edelman, International Publishing in the Netherlands, 1933-1945:
van Voorst, Sandra
Published in:
BMGN-The low countries historical review
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.7468
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record
Publication date:
2011
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database
Citation for published version (APA):
Van Voorst, S. (2011). H. Edelman, International Publishing in the Netherlands, 1933-1945:: German Exile,
Scholarly Expansion, War-Time Clandestinity . BMGN-The low countries historical review, 126(4), 143-145.
DOI: 10.18352/bmgn-lchr.7468
Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 10-02-2018
­143
kennelijk niet door de auteur, die er geen woord 
aan vuil maakt, gedeeld wordt) niet geopperd. 
De vorstin benoemde daarop Th. Heemskerk, de 
voorzitter van de anti-revolutionaire kamerfractie, 
tot formateur: aan hem de taak om een rechts 
ministerie te vormen dat in ieder geval tot de 
verkiezingen van 1909 zou aanblijven.
 De vorming van het kabinet-Heemskerk, 
dat bestond uit anti-revolutionaire en katholieke 
ministers, en gedoogsteun kreeg van de 
Christelijke-Historische Unie, zou echter de 
nodige voeten in de aarde hebben. Verreweg 
het belangrijkste obstakel werd gevormd door 
Heemskerks partijgenoot Abraham Kuyper. 
Na de verkiezingen van 1905, die voor de anti-
revolutionairen op een debacle waren uitgelopen, 
had Kuyper zich weliswaar teruggetrokken uit de 
Kamer, maar als partijleider had hij nog altijd een 
enorme invloed en was mateloos populair onder 
de ‘kleine luyden’. Kuyper zou echter, daar waren 
Heemskerk en zijn partijkader, de gedroomde 
coalitie- en gedoogpartner én de koningin het 
geheel over eens, buiten het nieuwe kabinet 
moeten worden gehouden. Niet alleen waren 
de verhoudingen tussen hem en A. de Savornin 
Lohman (chu) zowel op persoonlijk, politiek als 
theologisch vlak ernstig verstoord, ook, zo stelt 
Kuyper-kenner De Bruijn, had de persoonlijke 
leiderschapsstijl van de ex-premier op het 
Binnenhof veel weerstand opgewekt.
 Heemskerk, die aangespoord door De Savornin 
Lohman de formatieopdracht had aanvaard, moest 
dus voorzichtig manoeuvreren wilde hij zijn partij 
meekrijgen. De belangrijkste hoofdstukken van het 
boek van De Bruijn zijn besteed aan het steekspel 
dat volgt. Ze lezen als een politieke thriller, 
waardoor het zonde is om hier al te veel van het 
plot weg te geven. De hoofdstukken zijn uitstekend 
gedocumenteerd, dankzij uitgebreid speurwerk in 
de persoonlijke archieven van de hoofdrolspelers, 
inclusief het Koninklijk Huisarchief. De Bruijn 
beschrijft hoe Heemskerk er in slaagde Kuyper in 
een positie te manoeuvreren akkoord te gaan met 
zijn benoeming en, wellicht belangrijker, Kuyper 
van zijn plan af te brengen om na de verkiezingen 
van 1909 het stokje over te nemen en alsnog 
premier te worden.
 De vorstin was Heemskerk zeker behulpzaam 
bij zijn, uiteindelijk geslaagde, formatiepoging. 
Zij rekende er op dat een rechts kabinet het 
desastreuze defensiebeleid van haar voorganger 
zou terugdraaien en ze had, zo laat De Bruijn 
zien, bijster weinig op met Kuyper. Maar de 
hoofdrol die haar door De Bruijn is toebedacht, 
kan zij niet opeisen. De sterspeler in het politieke 
drama is Heemskerk, die zich gedurende de 
formatie steeds zelfbewuster gaat opstellen en er 
uiteindelijk met de hoofdprijs vandoor gaat. Dat 
doet weinig af aan de kwaliteiten van dit boek, dat 
weliswaar geen diepgravende analyses biedt over 
het formatieproces zelf of van de belangrijkste 
functies daarbinnen – zoals de achterkant de lezer 
wel beloofd – maar wél veel spannende nieuwe 
informatie presenteert over de totstandkoming van 
het kabinet-Heemskerk. Ondergetekende heeft het 
in ieder geval met rode oortjes gelezen.
samuël kruizinga, universiteit van 
amsterdam
Edelman, Hendrik, International Publishing in the 
Netherlands, 1933-1945: German Exile, Scholarly 
Expansion, War-Time Clandestinity (Library of the 
Written Word 13, The Industrial World 3; Leiden, 
Boston: Brill, 2010, xviii + 221 blz., isbn 978 90 04 
18777 1).
Nederland is altijd een goede markt geweest voor 
buitenlandse literatuur en wetenschappelijke 
werken, al dan niet in vertaling. Nederlandse 
uitgevers brengen al sinds de zeventiende eeuw 
Duitse, Engelse of Franse uitgaven op de markt. 
Zo werden tussen 1933 en 1940 honderden Duitse 
boeken en tijdschriften gepubliceerd door en voor 
de exil-gemeenschap in Nederland, de schrijvers 
en kunstenaars die uit Duitsland en Oostenrijk 
bm
gn
-lchr | deel 126 - 4 
n
ieuw
ste geschieden
is
gevlucht waren. Gerenommeerde uitgeverijen als 
Querido, Allert de Lange en Sijthoff zetten speciale 
programma’s op met Duitstalige boeken. 
 Edelman stelt in de inleiding van zijn studie 
dat de geschiedenis van het exil-uitgeven en de 
groei van de internationale wetenschappelijke 
uitgeverijbranche in Nederland nauw aan elkaar 
gerelateerd zijn. Het traditionele model van het 
wetenschappelijke uitgeven, waarin veel van de 
gesubsidieerde boeken werden gepubliceerd 
door universiteiten en andere door de overheid 
ondersteunde wetenschappelijke instellingen, was 
nog steeds de norm begin jaren dertig. Nijhoff, 
Sijthoff en Brill waren de drie grootste uitgever-
distributeurs van zulke publicaties. Onder meer 
doordat de productie van wetenschappelijke 
werken in Duitsland terugliep, ontstonden er 
volgens Edelman meer mogelijkheden voor 
Nederlandse uitgevers als Junk, Chronica Botanica 
en Elsevier om nieuwe Duits- en Engelstalige 
reeksen uit te geven op eigen initiatief en voor 
eigen rekening. 
 Het verband dat Edelman ziet tussen de 
opkomst van exil-uitgeverijen en de groei van de 
internationale wetenschappelijke uitgeversbranche 
in Nederland in de jaren dertig wordt in het 
boek niet verder systematisch uitgewerkt. Na 
een uiteenzetting over de voorgeschiedenis van 
het internationale uitgeven wordt in het tweede 
deel ingezoomd op de periode 1933-1945. Eerst 
komen afzonderlijk de geschiedenissen van de drie 
genoemde exil-uitgeverijen aan bod. Daarna volgen 
aparte verhalen over een achttal wetenschappelijke 
uitgevers. Tot slot wordt kort aandacht besteed aan 
‘book arts printing and publishing’. Na de Duitse 
inval ontstond een illegale pers, die boeken en 
pamfletten in vele talen uitbracht. Edelman geeft 
een beeld van deze ontwikkelingen, opnieuw aan 
de hand van een aantal uitgeversportretten, maar 
soms wel erg beknopt, zo krijgt Stols maar vier 
bladzijden toebedeeld.
 Edelman wil met deze wijze van presenteren 
bereiken dat ‘the complete story is illustrated 
by the individual publisher profiles’ (xv). De 
afzonderlijke geschiedenissen zijn zeker de 
moeite waard om te lezen, vooral de uitgebreide 
beschrijvingen van de contacten en netwerken 
van de uitgevers die een internationaal fonds 
probeerden op te bouwen in de moeilijke politieke 
omstandigheden voor de Tweede Wereldoorlog. 
De keerzijde van deze manier van presenteren 
is dat de individuele uitgeversschetsen vaak erg 
anekdotisch blijven en weinig kritisch zijn. Edelman, 
emeritus hoogleraar, heeft zelf veel ervaring in 
de uitgeversbranche, eerst bij Nijhoff en later bij 
Reidel Publishing en kan dus veel ‘van binnen uit’ 
beschrijven. Zo komen we te weten dat Emanuel 
Querido in maart 1937 een woedeuitbarsting kreeg 
toen Alice van Nahuys en Fred von Eugen, zijn 
verkoopmanager, na een skivakantie in St. Moritz 
hun trouwplannen aankondigden; ‘Von Eugen was 
fired on the spot and evicted from the Querido 
household in Laren closely followed by van Nahuys, 
who held firm to her marriage commitment’ (43). 
Of we lezen over de zoon van Allert de Lange 
dat hij opgroeide in een comfortabele omgeving, 
aanbeden door zijn moeder en vijftien jaar 
oudere zus: ‘He was smart, but simultanious lazy, 
often rude and unruly’ (51). Maar hoe moet de 
lezer deze bio-bibliografische details verbinden 
met de uitgezette grote lijnen, het verband 
tussen de opkomst van exil-uitgeverijen en de 
groei van de internationale wetenschappelijke 
uitgeversbranche in Nederland in de jaren dertig? 
Er is geen afsluitend hoofdstuk dat alles weer 
samenbrengt. Achterin is wel een lijst opgenomen 
met internationale publicaties in de periode 1933-
1945, waardoor je een aardige indruk krijgt van 
wat er zoal op de markt gebracht werd. De lijst is 
alleen alfabetisch op auteur en per jaar geordend, 
waardoor het zicht op de uitgeverijactiviteiten – 
welke uitgeverijen brachten de meeste titels en 
reeksen? – belemmerd wordt. Wie antwoord op 
deze vraag wil, zal dus eerst moeten turven.
 Een ander, groter, probleem is het ontbreken 
van enige bronvermelding. Waar gebruik 
gemaakt is van secundaire literatuur wordt dat 
wel vermeld, maar nergens wordt verwezen naar 
recensies
­145
de bronnen uit de collecties van de Universiteit 
van Amsterdam en de Universiteit Leiden, 
de Koninklijke Bibliotheek, het Letterkundig 
Museum en het Noord-Hollands archief die de 
auteur zegt benut te hebben. Edelman vermeldt 
evenmin welke archieven en welk materiaal hij 
bij deze instellingen geraadpleegd heeft. Het is 
mogelijk dat (een deel van) het archiefmateriaal 
niet openbaar is, maar dat neemt niet weg dat 
het wel vermeld moet worden. Bronvermelding 
maakt de tekst controleerbaar, maar nu kan niets 
terug gezocht worden of uitgediept en verwerkt 
worden in verder (uitgeverij)onderzoek. Dat is 
een gemiste kans want International Publishing 
in the Netherlands,1933-1945: German Exile, 
Scholarly Expansion, War-Time Clandestinity is 
een interessante studie over de praktijk van het 
internationale uitgeven en met veel interne kennis 
van zaken geschreven.
sandra van voorst, rijksuniversiteit 
groningen
Meihuizen, Joggli, Smalle marges. De Nederlandse 
advocatuur in de Tweede Wereldoorlog 
(Amsterdam: Boom, 2010, 476 blz., isbn 978 90 
8506 941 6).
Joggli Meihuizen heeft een bijzondere prestatie 
verricht: het schrijven van de geschiedenis van 
de Nederlandse advocatuur tijdens de Duitse 
bezetting op basis van grotendeels niet of 
nauwelijks eerder gebruikte archiefstukken en 
interviews met elf personen die in die periode 
zelf advocaat zijn geweest. In de inleiding legt 
de auteur uit dat er maar weinig archiefmateriaal 
is overgeleverd. Omdat voor hun functioneren 
strikte discretie noodzakelijk is, bewaren advocaten 
doorgaans zo min mogelijk. Alles wat er nog is, lijkt 
Meihuizen gezien te hebben, waaronder ook veel 
materiaal van particulieren. 
 De advocaten zetten hun praktijk onder de 
bezetter zo goed en zo kwaad als dat ging voort. 
Advocaten die het verzet ingingen, werden 
daar volgens Meihuizen door hun hoogstaande 
beroepsethiek toe bewogen. Dat is opvallend, 
aangezien die beroepsethiek juist niet leidde tot 
verzet in de beroepsuitoefening zelf (zie ook 
Anna Tijsselings recensie voor Pro Memorie 12:2 
(2010) 240-245). De verklaring hiervoor zou zijn 
dat de Hoge Raad in het beruchte Toetsingsarrest 
alle verordeningen van de bezetter formeel 
onaantastbaar had verklaard, en het dus niet 
haalbaar en niet in het belang van de cliënt was om 
principiële verweren tegen de geldigheid van die 
verordeningen te voeren. Er bleven voor verzet 
dus slechts zeer ‘smalle marges’ over. Hiermee is 
echter om twee redenen de kous niet af: ten eerste 
zijn de uitspraken van de Hoge Raad niet bindend 
voor lagere rechters, laat staan voor advocaten. 
Daarom is ook de ongeldigheid van verordeningen 
aangevoerd. Meihuizen behandelt de pogingen 
hiertoe van advocaat Schenkeveld, die ook enkele 
rechters meekreeg. Ten tweede blijkt niet dat 
Schenkeveld of zijn cliënten hier nadelige gevolgen 
van hebben ondervonden.
 De fundamentele discussie tussen schipperen 
om erger te voorkomen en principieel verzet 
komt verspreid over verschillende paragrafen 
en hoofdstukken aan bod. De onsystematische 
en bijna terloopse behandeling ervan is des te 
merkwaardiger omdat deze discussie blijkens de 
paragraaftitels van de conclusie tot beantwoording 
van enkele hoofdvragen van het boek leidt: hoe 
kan de houding van de advocatuur verklaard en 
beoordeeld worden? De positie van de auteur is 
in dezen niet goed te onderscheiden van die van 
de diverse aangehaalde advocaten, bij monde van 
wie de discussie voornamelijk gevoerd wordt. 
Die verschuilen zich op hun beurt voornamelijk 
achter de houding van de rechterlijke macht en 
de belangen van de cliënt. Een discussie met 
de bestaande literatuur over dit onderwerp 
(zoals Jansen, Doorgaan of stoppen? of Romijn, 
Burgemeesters in oorlogstijd) ontbreekt helaas. Een 
bm
gn
-lchr | deel 126 - 4 
n
ieuw
ste geschieden
is


H. Edelman, International Publishing in the Netherlands, 1933-1945::German Exile, Scholarly Expansion, War-Time Clandestinity

Biblioteca Virtual de Prensa Histórica (Virtual Library of Historical Newspapers)

La Voz de Menorca  : diario republicano: Año I Número 7  - 1906 octubre 8

https://pure.rug.nl/ws/files/53977295/7468_10948_1_PB.pdf

H. Edelman, International Publishing in the Netherlands, 1933-1945::German Exile, Scholarly Expansion, War-Time Clandestinity

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Groningen Research Database

Biblioteca Virtual de Prensa Histórica (Virtual Library of Historical Newspapers)