Tadeusz Buksiński, Prawo a władza polityczna, Wyd. Naukowe IF UAM, Poznań 2009, ss. 308

CWYNAR, Katarzyna M.

Polish

  Przegląd Politologiczny  

Tadeusz Buksiñski, Prawo a w³adzapolityczna, Wyd. Naukowe IF UAM,Poznañ 2009, ss. 308.Ksi¹¿ka autorstwa Tadeusza Buksiñskie-go, Prawo a w³adza polityczna, z pewnoœci¹zainteresuje tych, którzy chc¹ zrozumieæ me-chanizmy funkcjonowania systemów poli-tycznych. Poznaæ i zrozumieæ myœl polityczn¹stanowi¹c¹ Ÿród³o kszta³towania œwiadomo-œci politycznej to poznaæ przyczynê podej-mowanych dzia³añ politycznych i zrozumieæpolitykê w praktyce. Czytelnika kieruj¹cegosiê tego rodzaju potrzeb¹ zachêci do lekturytej ksi¹¿ki ju¿ sam jej tytu³ i tematyka posz-czególnych rozdzia³ów. Na marginesie nale-¿y dodaæ, ¿e tak¿e walory estetyczne wydaniastanowi¹ pewn¹ zachêtê do zainteresowaniasiê t¹ publikacj¹.Na tom sk³ada siê dziesiêæ rozdzia³ów,w których Autor omawia w porz¹dku chro-nologicznym poszczególne koncepcje i pre-zentuje w³asne stanowisko. Odrêbne, a zara-zem ca³oœciowe omówienie prezentowanychkoncepcji pozwala na ich zrozumienie nieza-le¿nie od zaznajomienia siê z wczeœniejszymirozdzia³ami. Nale¿y podkreœliæ, ¿e – mimo,i¿ sam Autor przyznaje w Przedmowie (s. 7),¿e wybór omawianych koncepcji zosta³ po-dyktowany jego zainteresowaniami, a wiêcma charakter subiektywny – w ksi¹¿ce zo-sta³y zaprezentowane interesuj¹ce, a zarazemnajbardziej znacz¹ce koncepcje dla wspó³cze-snej myœli politycznej. Z tego te¿ wzglêdu jejtreœæ zas³uguje na omówienie poszczegól-nych rozdzia³ów i odniesienie siê do podej-mowanych kwestii przez jej Autora.Rozdzia³ pierwszy pt. Wprowadzeniew historiê pogl¹dów na prawo i politykê(s. 9–17) jest prezentacj¹, choæ wprawdziewybiórcz¹, myœli politycznej od jej pocz¹tkówdo koñca wieku XIX. Buksiñski analizuje tupogl¹dy Platona i Arystotelesa, by nastêpnieprzejœæ do prezentacji idei prawa naturalnegoi jego relacji do prawa stanowionego. W tymkontekœcie omawia tak¿e postrzeganie przezmyœlicieli nowo¿ytnych kwestii suwerennoœciludu oraz suwerennoœci w³adcy. Koncentrujesiê na pogl¹dach J. Bodina, T. Hobbesa,H. Grotiusa, J. Locke’a oraz J. J. Rousseau.W swoich analizach nie pomija tak¿e znacze-nia koncepcji prawa republikañskiego jakouniwersalnego prawa ustrojowego, sformu-³owanej przez Ch. L. Montesquieu. Tenostatni myœliciel podejmuje próbê uzasadnie-nia prawa republikañskiego na idei prawa na-turalnego. Buksiñski omawiaj¹c te koncepcjewskazuje na nowo¿ytne teorie Ÿróde³ prawa.Podkreœla tak¿e wp³yw na ich ukszta³towaniem.in. myœli I. Kanta oraz G. W. F. Hegla.Pogl¹dy tych¿e omawia szczegó³owo w ko-lejnych dwóch rozdzia³ach.W rozdziale drugim pt. Imperatyw kate-goryczny: osobowy, prawny, polityczny(s. 18–47) Autor analizuje wieloznacznoœæimperatywu kategorycznego w odniesieniudo ¿ycia osobistego, a tak¿e funkcjonowaniajednostki w sferze prawa i polityki. Wskazujeprzy tym na wynikaj¹ce z koncepcji Kantaparadoksy. Jak dowodzi, formu³owany przezKanta np. postulat zgodnoœci prawa stano-wionego z zasadami prawa naturalnego po-pada w sprzecznoœæ z obowi¹zkiem etycz-nym, prawnym i politycznym przestrzeganiawszelkich praw stanowionych. Nie ka¿de bo-wiem prawo stanowione musi byæ zgodnez prawem naturalnym. Jednoczeœnie obo-wi¹zek przestrzegania prawa pañstwowego(stanowionego) jest u Kanta wa¿niejszy,a w ka¿dym razie bardziej pierwotny ni¿ wy-nikaj¹ce z prawa natury zasady wolnoœci,sprawiedliwoœci czy równoœci. W konse-kwencji zwolennik prawa natury nie jestzwolniony z przestrzegania prawa stanowio-nego, nawet gdy jest ono sprzeczne z prawemnaturalnym. W tej sytuacji, jak zauwa¿a Buk-siñski, w œwiadomoœci podmiotu podej-muj¹cego dzia³ania pojawia siê konfliktPP 4 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 183miêdzy normami moralnoœci osoboweji prawnej.Analogiczny paradoks Buksiñski, Autoromawianej tu ksi¹¿ki, dostrzega w zastoso-waniu imperatywu w dzia³aniach politycz-nych. Kant sw¹ koncepcj¹ pozbawia bowiemprawa sprzeciwu poddanych wobec w³adcy,który mo¿e narzucaæ im dowolne prawo sta-nowione z racji tego, ¿e obowi¹zuje go jedy-nie moralny imperatyw polityczny. W tymkontekœcie wolnoœæ osobista jest, jak stwier-dza, po to by z w³asnej woli byæ pos³usznymprawu stanowionemu przez monarchê. Tennieliberalny, a w³aœciwie antyliberalny cha-rakter imperatywu kategorycznego i wyni-kaj¹ce z niego zasady moralizowania ¿yciapublicznego wykluczaj¹, zgodnie z wywoda-mi Buksiñskiego, mo¿liwoœæ uznania Kantaza teoretyka liberalizmu.W rozdziale trzecim pt. Hegel o relacjachmiêdzy prawem jurydycznym a w³adz¹ poli-tyczn¹ (s. 48–73) Buksiñski poszukuje odpo-wiedzi na kwestie dotycz¹ce zale¿noœci i nie-zale¿noœci praw od w³adzy politycznej oraztej¿e od norm prawnych. Hegel, uto¿samiaj¹cw³adzê polityczn¹ z w³adz¹ pañstwa i jegoorganów, postrzega³ pañstwo jako instytucjêdla zapewnienia niepodleg³oœci, bezpieczeñ-stwa i pokoju wewnêtrznego. Za pozapoli-tyczne obszary ¿ycia spo³ecznego uzna³ m.in.gospodarkê, religiê, kulturê. Niemniej tak¿ei w tym wypadku twierdzi³, i¿ ich autonomiajest w pewnym zakresie ograniczana przezprawa i pañstwo. Jednoczeœnie dowodzi³, ¿ewraz z powstaniem pañstwa znika stan natu-ry, którego wartoœci i zasady „spo³eczniewa¿ne” staj¹ siê prawem pañstwowym.Buksiñski, opisuj¹c koncepcjê Heglatrzech stanów natury, prawa natury, ustrojupolitycznego, rodzaju i zakresu w³adzy poli-tycznej, podejmuje tak¿e kwestie niezale¿no-œci sfery etycznej od w³adzy politycznej orazproblem suwerennoœci. Omawiaj¹c paradok-salny charakter relacji miêdzy polityk¹ a pra-wem w koncepcji Hegla, wskazuje na jegoantyliberalne i anytdemokratyczne stanowi-sko.W rozdziale czwartym pt. Normatywnoœæa politycznoœæ w ujêciu Carla Schmitta(s. 74–104) Buksiñski przedstawia pogl¹dyHansa Kelsena oraz C. Schmitta. Zauwa¿a,¿e teza Kelsena o nadrzêdnoœci prawa nadw³adz¹ polityczn¹ oraz jego propozycja ro-zumienia normy zasadniczej nie s¹ z sob¹ dopogodzenia. Pogl¹d Kelsena konfrontuje tak-¿e z teori¹ niemieckiego politologa CarlaSchmitta. Ten ostatni, podzielaj¹c dualizmKelsena odnoœnie prawa i polityki pojmujeprawo jako zbiór norm, uznanych za s³usznei rozumne. Pañstwo zaœ widzi jako funkcjêprawa. Zadaniem pañstwa, wed³ug Schmitta,jest urzeczywistnianie tzw. prawa rozumne-go przez prawo stanowione. Autor poddaj¹canalizie teorie Schmitta wskazuje na wielo-znacznoœæ u¿ywanych przez niego terminów.Rozwa¿a przy tym problem legalnoœci i legi-tymizacji w³adzy politycznej, prawa stanowio-nego i niestanowionego w stanach konfliktu,np. wojny domowej, narodowowyzwoleñczej,w koncepcjach Schmitta oraz odnosi siê dojego krytyki demokracji.W kolejnym rozdziale, zatytu³owanymMax Weber a problem legitymizacji w³adzypolitycznej (s. 105–140), Buksiñski podej-muje kwestie legitymizacji w³adzy politycz-nej oraz koniecznoœci odniesienia polityki dowartoœci konstytutywnych dla spo³eczeñstw.Do tych¿e zalicza: ¿ycie ludzkie, bezpieczeñ-stwo, pokój, zachowanie jednoœci, wolnoœæ,równoœæ, sprawiedliwoœæ, niepodleg³oœæ, to¿-samoœæ zbiorow¹, praworz¹dnoœæ i samore-alizacjê (s. 115). Wbrew Weberowi czy te¿Heglowi, Buksiñski utrzymuje, ¿e politykanie redukuje siê do dzia³añ instytucjonalnychpañstwa i organów pañstwowych (s. 116).Dzia³añ politycznych nie ogranicza on dozdobycia w³adzy politycznej w pañstwie, alewskazuje na koniecznoœæ realizacji wartoœciwe wszystkich sferach ¿ycia spo³ecznego.W jego przekonaniu etos polityczny kszta³tujesens dzia³añ politycznych, przy czym wszyscyobywatele maj¹ mo¿liwoœæ wp³ywu na urze-czywistnianie wartoœci politycznych poprzezw³asne postêpowanie. Mo¿liwoœæ realizacji184 Book reviews/Discussions PP 4 '11tego rodzaju polityki widzi w procesach glo-balizacji. Polityka ta winna byæ otwarta nainne spo³ecznoœci i jednoczeœnie wspó³odpo-wiedzialna za realizacjê prezentowanych przezte spo³ecznoœci wartoœci.Z powinnoœci odwo³ywania siê w dzia-³aniach politycznych do wartoœci Buksiñskiwyprowadza koncepcjê aksjologicznej legi-tymizacji w³adzy. Legitymizacjê traktuje jakorodzaj odniesienia w³adzy do wartoœci, które-go stopieñ mo¿na obiektywnie ustaliæ. Podej-muj¹c zaœ problem dobrowolnej akceptacjiw³adzy odwo³uje siê nie tylko do realizowa-nych wartoœci, ale tak¿e do szerszego kontek-stu aksjologicznego, tj. moralnoœci, motywówutylitarnych, roztropnoœciowych, zwyczajo-wych, a nawet irracjonalnych (emocji,uczuæ). W swych rozwa¿aniach nie pomijatak¿e kwestii autorytetu. Uznaje go za jedenz wyznaczników legitymizacji w³adzy.W rozdziale szóstym pt. Roland Dworkina problem walidacji praw stanowionych(s. 141–172) Autor podejmuj¹c problem wa-lidacji systemów prawnych konfrontuje po-gl¹dy R. Dworkina z teori¹ Herberta Harta.Podkreœla przy tym s³abe i mocne strony kon-cepcji walidacji, np. odwo³uj¹cych siê do jejzasadnoœci rodowodowej, proceduralnej, for-malnej, aksjologicznej, czy te¿ spo³ecznej.Poddaje tak¿e analizie krytycznej kwestiestatusu spo³ecznego zasad prawnych i ich za-le¿noœci od praktyki prawniczej. W swychrozwa¿aniach wskazuje na utopijnoœæ kon-cepcji Dworkina pisz¹c m.in. jego wspólnotazasad legitymizuj¹ca obowi¹zki obywatelioraz stosowanie wobec nich przymusu macharakter utopijny i statyczny (s. 161).Œwiadomoœæ wzajemnej zale¿noœci poli-tyki i prawa inspiruje Buksiñskiego do posta-wienia pytania: w jaki sposób w³adza poli-tyczna mo¿e ukonstytuowaæ siê bez prawa,czy te¿ poza prawem, z drugiej zaœ strony je-œli to w³adza polityczna zak³ada prawo to jakono powsta³o bez w³adzy? Rozwa¿ania te po-dejmuje w rozdziale siódmym zatytu³owa-nym Wspó³zale¿noœæ prawa i w³adzy poli-tycznej (s. 173–198). Odpowiedzi poszukujeodwo³uj¹c siê do ró¿nych typów prawa i w³a-dzy i ich wzajemnych odniesieñ w perspek-tywie teoretycznej, któr¹ okreœla jako quasi-historyczn¹. Podkreœla tak¿e znaczenie trady-cji, zwyczajów i obyczajów w formowaniusiê praw stanowionych jako mechanizmówtworzenia nawyków pos³uszeñstwa.W rozdziale ósmym pt. W³adza prawa ju-rydycznego a w³adza polityczna (s. 199–225)Buksiñski wychodz¹c od pojêcia „w³adza pra-wa”, podejmuje rozwa¿ania dotycz¹ce zna-czenia prawa jako narzêdzia w³adzy politycz-nej w odniesieniu do rzeczywistoœci. Analizujetak¿e problem wspó³czesnych koncepcjiw³adzy i si³y, np. w³adzy miêkkiej, twardej,bezpoœredniej, instytucjonalnej, strukturalnejczy te¿ symbolicznej. Wskazuje przy tymna ich polimorficzny charakter. Odwo³uj¹csiê do swojej innej pracy pt. Racjonalnoœæwspó³dzia³añ. Szkice z filozofii polityki,wskazuje na dwa rodzaje dzia³añ. Pierwszez nich, uzasadniane racjonalnoœci¹ aksjolo-giczn¹, s¹ dzia³aniami nastawionymi na re-alizacjê wartoœci. Drugie, maj¹ce swe uza-sadnienie w racjonalnoœci instrumentalnej,ukierunkowane s¹ na realizacjê partykular-nych interesów.W nawi¹zaniu do tego ujêcia Buksiñski,w rozdziale dziewi¹tym pt. Miêdzy autono-mi¹ a heteronomi¹ (s. 226–256), dokonujepodzia³u polityki na autoteliczn¹, która jestcelem w sobie oraz na politykê instrumen-taln¹. Do pierwszej z nich zalicza politykêopart¹ na cnotach oraz politykê rozumian¹jako sprawowanie w³adzy nad innymi, czyliposiadanie w³adzy dla niej samej (politykêautorytarn¹). Do instrumentalnych koncepcjipolityki zalicza zaœ politykê zdominowan¹przez interesownoœæ partycypuj¹cych wew³adzy oraz zdominowan¹ przez ideologiê.Analogicznie, w nawi¹zaniu do tematykiksi¹¿ki, dokonuje podzia³u prawa. Wyró¿niatu prawo aksjologiczno-normatywne oraz in-strumentalno-utylitarne. Autonomicznoœæ,a tak¿e heteronomicznoœæ praw rozwa¿a za-równo w odniesieniu do polityki, jak i innychsfer ¿ycia spo³ecznego. Autor zdaje sobiePP 4 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 185jednak sprawê z tego, i¿ we wskazanych ka-tegoriach nie da siê jednoznacznie przedsta-wiæ z³o¿onoœci relacji miêdzy polityk¹ a pra-wem stanowionym.Rozdzia³ ostatni ksi¹¿ki zatytu³owany Pra-wa i w³adze w epoce globalizacji (s. 257–307)niew¹tpliwie zainteresuje czytelnika, dla któ-rego wa¿kie s¹ wspó³czesne problemy do-tycz¹ce kszta³towania i przestrzegania prawmiêdzynarodowych oraz kwestie polityki miê-dzynarodowej, a tak¿e ich wymiar globalny.W tym ostatnim kontekœcie czytelnik znaj-dzie w tym rozdziale interesuj¹ce rozwa¿aniaodnoœnie prawa globalnego oraz w³adzy he-gemonicznej pañstw imperialnych. Buksiñ-ski wskazuj¹c na ró¿ne postacie autonomiza-cji, pluralizacji i globalizacji prawa wobecpañstwa odwo³uje siê tak¿e do ilustracji hi-storycznych. Autor zwraca uwagê na depre-cjacjê prawa, która paradoksalnie jest efek-tem iloœciowego wzrostu zarówno prawawewn¹trzpañstwowego, jak i miêdzynarodo-wego. W wyniku tego procesu nastêpuje au-tonomizacja polityki wobec prawa. Prowadzito do sytuacji bezkarnego nieprzestrzeganiapraw miêdzynarodowych i globalnych. W na-wi¹zaniu do rozwa¿añ Buksiñskiego mo¿naby postawiæ pytanie: czy polityka powinnabyæ poza prawem? Próbê odpowiedzi na tekwestie czytelnik niew¹tpliwie podejmie nietylko wspólnie z Autorem ksi¹¿ki podczas jejlektury, lecz tak¿e po jej przeczytaniu. Lek-tura ta bowiem stanowi inspiracjê do podjêciadalszych badañ nad mechanizmami zdoby-wania w³adzy politycznej, a tak¿e nad proce-sami kszta³towania i przestrzegania prawa.Ksi¹¿ka niew¹tpliwie przyci¹gnie uwagêka¿dego, kogo interesuje polityka. Autorwskaza³ zarówno na podstawy prawa i poli-tyki, dokona³ systematyzacji podstawowychpojêæ oraz sformu³owa³ w³asne oryginalnepropozycje w pojmowaniu statusu prawai polityki. Wa¿n¹ lektur¹ winna byæ tak¿eprzede wszystkim na studiach politologicz-nych i filozoficznych.Katarzyna M. CWYNARRzeszówJohn Blundell, Margaret Thatcher. Port-ret ¯elaznej Damy, Wstêp LeszekBalcerowicz, prze³o¿y³ Piotr Kuœ, Wy-dawnictwo Zysk i S-ka, Poznañ 2010,ss. 371 + ilustr.Spogl¹daj¹c na piêknie wydan¹ przez po-znañsk¹ oficynê biografiê jednej z najwybit-niejszych postaci w dziejach Europy drugiejpo³owy XX wieku nie mogê powstrzymaæ siênad refleksj¹ o kulturze politycznej krajównad Tamiz¹ i nad Wis³¹. Polski czytelnikz przyjemnoœci¹ czyta biografiê ¯elaznejDamy pióra jej rodaka i wspó³pracownika(Margaret Thatcher. Portrait of the IronLady, New York 2008) i ze smutkiem myœlio w³asnych rodakach i dotycz¹cym ich piœ-miennictwie. Ile¿ spotykamy prymitywizmui jadu w ksi¹¿kach opublikowanych w ostat-nim dziesiêcioleciu, czyli „po odzyskaniuniepodleg³oœci”! Na zachodzie jednak auto-rzy potrafi¹ doceniæ wybitne postacie, który-mi siê zajmuj¹, nawet jeœli maj¹ zastrze¿enia.To samo mo¿na powiedzieæ o biografiach fil-mowych. Najnowszym dowodem mo¿e tubyæ angielski obraz pt. The Iron Lady ze zna-komit¹ Meryl Strzep w roli tytu³owej. Mar-garet Thatcher zachowa³a sw¹ popularnoœæw spo³eczeñstwie i, co wiêcej, dla licznychswych rodaczek stanowi wzorzec nie tylkoambicji i kariery, ale równie¿ w zakresieubiorów, fryzury, szeroko pojêtej mody, choæ186 Book reviews/Discussions PP 4 '11

Tadeusz Buksiński, Prawo a władza polityczna, Wyd. Naukowe IF UAM, Poznań 2009, ss. 308.

Studia Germanica Posnaniensia

Tadeusz Buksiñski, Prawo a w³adza
polityczna, Wyd. Naukowe IF UAM,
Poznañ 2009, ss. 308.
Ksi¹¿ka autorstwa Tadeusza Buksiñskie-
go, Prawo a w³adza polityczna, z pewnoœci¹
zainteresuje tych, którzy chc¹ zrozumieæ me-
chanizmy funkcjonowania systemów poli-
tycznych. Poznaæ i zrozumieæ myœl polityczn¹
stanowi¹c¹ Ÿród³o kszta³towania œwiadomo-
œci politycznej to poznaæ przyczynê podej-
mowanych dzia³añ politycznych i zrozumieæ
politykê w praktyce. Czytelnika kieruj¹cego
siê tego rodzaju potrzeb¹ zachêci do lektury
tej ksi¹¿ki ju¿ sam jej tytu³ i tematyka posz-
czególnych rozdzia³ów. Na marginesie nale-
¿y dodaæ, ¿e tak¿e walory estetyczne wydania
stanowi¹ pewn¹ zachêtê do zainteresowania
siê t¹ publikacj¹.
Na tom sk³ada siê dziesiêæ rozdzia³ów,
w których Autor omawia w porz¹dku chro-
nologicznym poszczególne koncepcje i pre-
zentuje w³asne stanowisko. Odrêbne, a zara-
zem ca³oœciowe omówienie prezentowanych
koncepcji pozwala na ich zrozumienie nieza-
le¿nie od zaznajomienia siê z wczeœniejszymi
rozdzia³ami. Nale¿y podkreœliæ, ¿e – mimo,
i¿ sam Autor przyznaje w Przedmowie (s. 7),
¿e wybór omawianych koncepcji zosta³ po-
dyktowany jego zainteresowaniami, a wiêc
ma charakter subiektywny – w ksi¹¿ce zo-
sta³y zaprezentowane interesuj¹ce, a zarazem
najbardziej znacz¹ce koncepcje dla wspó³cze-
snej myœli politycznej. Z tego te¿ wzglêdu jej
treœæ zas³uguje na omówienie poszczegól-
nych rozdzia³ów i odniesienie siê do podej-
mowanych kwestii przez jej Autora.
Rozdzia³ pierwszy pt. Wprowadzenie
w historiê pogl¹dów na prawo i politykê
(s. 9–17) jest prezentacj¹, choæ wprawdzie
wybiórcz¹, myœli politycznej od jej pocz¹tków
do koñca wieku XIX. Buksiñski analizuje tu
pogl¹dy Platona i Arystotelesa, by nastêpnie
przejœæ do prezentacji idei prawa naturalnego
i jego relacji do prawa stanowionego. W tym
kontekœcie omawia tak¿e postrzeganie przez
myœlicieli nowo¿ytnych kwestii suwerennoœci
ludu oraz suwerennoœci w³adcy. Koncentruje
siê na pogl¹dach J. Bodina, T. Hobbesa,
H. Grotiusa, J. Locke’a oraz J. J. Rousseau.
W swoich analizach nie pomija tak¿e znacze-
nia koncepcji prawa republikañskiego jako
uniwersalnego prawa ustrojowego, sformu-
³owanej przez Ch. L. Montesquieu. Ten
ostatni myœliciel podejmuje próbê uzasadnie-
nia prawa republikañskiego na idei prawa na-
turalnego. Buksiñski omawiaj¹c te koncepcje
wskazuje na nowo¿ytne teorie Ÿróde³ prawa.
Podkreœla tak¿e wp³yw na ich ukszta³towanie
m.in. myœli I. Kanta oraz G. W. F. Hegla.
Pogl¹dy tych¿e omawia szczegó³owo w ko-
lejnych dwóch rozdzia³ach.
W rozdziale drugim pt. Imperatyw kate-
goryczny: osobowy, prawny, polityczny
(s. 18–47) Autor analizuje wieloznacznoœæ
imperatywu kategorycznego w odniesieniu
do ¿ycia osobistego, a tak¿e funkcjonowania
jednostki w sferze prawa i polityki. Wskazuje
przy tym na wynikaj¹ce z koncepcji Kanta
paradoksy. Jak dowodzi, formu³owany przez
Kanta np. postulat zgodnoœci prawa stano-
wionego z zasadami prawa naturalnego po-
pada w sprzecznoœæ z obowi¹zkiem etycz-
nym, prawnym i politycznym przestrzegania
wszelkich praw stanowionych. Nie ka¿de bo-
wiem prawo stanowione musi byæ zgodne
z prawem naturalnym. Jednoczeœnie obo-
wi¹zek przestrzegania prawa pañstwowego
(stanowionego) jest u Kanta wa¿niejszy,
a w ka¿dym razie bardziej pierwotny ni¿ wy-
nikaj¹ce z prawa natury zasady wolnoœci,
sprawiedliwoœci czy równoœci. W konse-
kwencji zwolennik prawa natury nie jest
zwolniony z przestrzegania prawa stanowio-
nego, nawet gdy jest ono sprzeczne z prawem
naturalnym. W tej sytuacji, jak zauwa¿a Buk-
siñski, w œwiadomoœci podmiotu podej-
muj¹cego dzia³ania pojawia siê konflikt
PP 4 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 183
miêdzy normami moralnoœci osobowej
i prawnej.
Analogiczny paradoks Buksiñski, Autor
omawianej tu ksi¹¿ki, dostrzega w zastoso-
waniu imperatywu w dzia³aniach politycz-
nych. Kant sw¹ koncepcj¹ pozbawia bowiem
prawa sprzeciwu poddanych wobec w³adcy,
który mo¿e narzucaæ im dowolne prawo sta-
nowione z racji tego, ¿e obowi¹zuje go jedy-
nie moralny imperatyw polityczny. W tym
kontekœcie wolnoœæ osobista jest, jak stwier-
dza, po to by z w³asnej woli byæ pos³usznym
prawu stanowionemu przez monarchê. Ten
nieliberalny, a w³aœciwie antyliberalny cha-
rakter imperatywu kategorycznego i wyni-
kaj¹ce z niego zasady moralizowania ¿ycia
publicznego wykluczaj¹, zgodnie z wywoda-
mi Buksiñskiego, mo¿liwoœæ uznania Kanta
za teoretyka liberalizmu.
W rozdziale trzecim pt. Hegel o relacjach
miêdzy prawem jurydycznym a w³adz¹ poli-
tyczn¹ (s. 48–73) Buksiñski poszukuje odpo-
wiedzi na kwestie dotycz¹ce zale¿noœci i nie-
zale¿noœci praw od w³adzy politycznej oraz
tej¿e od norm prawnych. Hegel, uto¿samiaj¹c
w³adzê polityczn¹ z w³adz¹ pañstwa i jego
organów, postrzega³ pañstwo jako instytucjê
dla zapewnienia niepodleg³oœci, bezpieczeñ-
stwa i pokoju wewnêtrznego. Za pozapoli-
tyczne obszary ¿ycia spo³ecznego uzna³ m.in.
gospodarkê, religiê, kulturê. Niemniej tak¿e
i w tym wypadku twierdzi³, i¿ ich autonomia
jest w pewnym zakresie ograniczana przez
prawa i pañstwo. Jednoczeœnie dowodzi³, ¿e
wraz z powstaniem pañstwa znika stan natu-
ry, którego wartoœci i zasady „spo³ecznie
wa¿ne” staj¹ siê prawem pañstwowym.
Buksiñski, opisuj¹c koncepcjê Hegla
trzech stanów natury, prawa natury, ustroju
politycznego, rodzaju i zakresu w³adzy poli-
tycznej, podejmuje tak¿e kwestie niezale¿no-
œci sfery etycznej od w³adzy politycznej oraz
problem suwerennoœci. Omawiaj¹c paradok-
salny charakter relacji miêdzy polityk¹ a pra-
wem w koncepcji Hegla, wskazuje na jego
antyliberalne i anytdemokratyczne stanowi-
sko.
W rozdziale czwartym pt. Normatywnoœæ
a politycznoœæ w ujêciu Carla Schmitta
(s. 74–104) Buksiñski przedstawia pogl¹dy
Hansa Kelsena oraz C. Schmitta. Zauwa¿a,
¿e teza Kelsena o nadrzêdnoœci prawa nad
w³adz¹ polityczn¹ oraz jego propozycja ro-
zumienia normy zasadniczej nie s¹ z sob¹ do
pogodzenia. Pogl¹d Kelsena konfrontuje tak-
¿e z teori¹ niemieckiego politologa Carla
Schmitta. Ten ostatni, podzielaj¹c dualizm
Kelsena odnoœnie prawa i polityki pojmuje
prawo jako zbiór norm, uznanych za s³uszne
i rozumne. Pañstwo zaœ widzi jako funkcjê
prawa. Zadaniem pañstwa, wed³ug Schmitta,
jest urzeczywistnianie tzw. prawa rozumne-
go przez prawo stanowione. Autor poddaj¹c
analizie teorie Schmitta wskazuje na wielo-
znacznoœæ u¿ywanych przez niego terminów.
Rozwa¿a przy tym problem legalnoœci i legi-
tymizacji w³adzy politycznej, prawa stanowio-
nego i niestanowionego w stanach konfliktu,
np. wojny domowej, narodowowyzwoleñczej,
w koncepcjach Schmitta oraz odnosi siê do
jego krytyki demokracji.
W kolejnym rozdziale, zatytu³owanym
Max Weber a problem legitymizacji w³adzy
politycznej (s. 105–140), Buksiñski podej-
muje kwestie legitymizacji w³adzy politycz-
nej oraz koniecznoœci odniesienia polityki do
wartoœci konstytutywnych dla spo³eczeñstw.
Do tych¿e zalicza: ¿ycie ludzkie, bezpieczeñ-
stwo, pokój, zachowanie jednoœci, wolnoœæ,
równoœæ, sprawiedliwoœæ, niepodleg³oœæ, to¿-
samoœæ zbiorow¹, praworz¹dnoœæ i samore-
alizacjê (s. 115). Wbrew Weberowi czy te¿
Heglowi, Buksiñski utrzymuje, ¿e polityka
nie redukuje siê do dzia³añ instytucjonalnych
pañstwa i organów pañstwowych (s. 116).
Dzia³añ politycznych nie ogranicza on do
zdobycia w³adzy politycznej w pañstwie, ale
wskazuje na koniecznoœæ realizacji wartoœci
we wszystkich sferach ¿ycia spo³ecznego.
W jego przekonaniu etos polityczny kszta³tuje
sens dzia³añ politycznych, przy czym wszyscy
obywatele maj¹ mo¿liwoœæ wp³ywu na urze-
czywistnianie wartoœci politycznych poprzez
w³asne postêpowanie. Mo¿liwoœæ realizacji
184 Book reviews/Discussions PP 4 '11
tego rodzaju polityki widzi w procesach glo-
balizacji. Polityka ta winna byæ otwarta na
inne spo³ecznoœci i jednoczeœnie wspó³odpo-
wiedzialna za realizacjê prezentowanych przez
te spo³ecznoœci wartoœci.
Z powinnoœci odwo³ywania siê w dzia-
³aniach politycznych do wartoœci Buksiñski
wyprowadza koncepcjê aksjologicznej legi-
tymizacji w³adzy. Legitymizacjê traktuje jako
rodzaj odniesienia w³adzy do wartoœci, które-
go stopieñ mo¿na obiektywnie ustaliæ. Podej-
muj¹c zaœ problem dobrowolnej akceptacji
w³adzy odwo³uje siê nie tylko do realizowa-
nych wartoœci, ale tak¿e do szerszego kontek-
stu aksjologicznego, tj. moralnoœci, motywów
utylitarnych, roztropnoœciowych, zwyczajo-
wych, a nawet irracjonalnych (emocji,
uczuæ). W swych rozwa¿aniach nie pomija
tak¿e kwestii autorytetu. Uznaje go za jeden
z wyznaczników legitymizacji w³adzy.
W rozdziale szóstym pt. Roland Dworkin
a problem walidacji praw stanowionych
(s. 141–172) Autor podejmuj¹c problem wa-
lidacji systemów prawnych konfrontuje po-
gl¹dy R. Dworkina z teori¹ Herberta Harta.
Podkreœla przy tym s³abe i mocne strony kon-
cepcji walidacji, np. odwo³uj¹cych siê do jej
zasadnoœci rodowodowej, proceduralnej, for-
malnej, aksjologicznej, czy te¿ spo³ecznej.
Poddaje tak¿e analizie krytycznej kwestie
statusu spo³ecznego zasad prawnych i ich za-
le¿noœci od praktyki prawniczej. W swych
rozwa¿aniach wskazuje na utopijnoœæ kon-
cepcji Dworkina pisz¹c m.in. jego wspólnota
zasad legitymizuj¹ca obowi¹zki obywateli
oraz stosowanie wobec nich przymusu ma
charakter utopijny i statyczny (s. 161).
Œwiadomoœæ wzajemnej zale¿noœci poli-
tyki i prawa inspiruje Buksiñskiego do posta-
wienia pytania: w jaki sposób w³adza poli-
tyczna mo¿e ukonstytuowaæ siê bez prawa,
czy te¿ poza prawem, z drugiej zaœ strony je-
œli to w³adza polityczna zak³ada prawo to jak
ono powsta³o bez w³adzy? Rozwa¿ania te po-
dejmuje w rozdziale siódmym zatytu³owa-
nym Wspó³zale¿noœæ prawa i w³adzy poli-
tycznej (s. 173–198). Odpowiedzi poszukuje
odwo³uj¹c siê do ró¿nych typów prawa i w³a-
dzy i ich wzajemnych odniesieñ w perspek-
tywie teoretycznej, któr¹ okreœla jako quasi-
historyczn¹. Podkreœla tak¿e znaczenie trady-
cji, zwyczajów i obyczajów w formowaniu
siê praw stanowionych jako mechanizmów
tworzenia nawyków pos³uszeñstwa.
W rozdziale ósmym pt. W³adza prawa ju-
rydycznego a w³adza polityczna (s. 199–225)
Buksiñski wychodz¹c od pojêcia „w³adza pra-
wa”, podejmuje rozwa¿ania dotycz¹ce zna-
czenia prawa jako narzêdzia w³adzy politycz-
nej w odniesieniu do rzeczywistoœci. Analizuje
tak¿e problem wspó³czesnych koncepcji
w³adzy i si³y, np. w³adzy miêkkiej, twardej,
bezpoœredniej, instytucjonalnej, strukturalnej
czy te¿ symbolicznej. Wskazuje przy tym
na ich polimorficzny charakter. Odwo³uj¹c
siê do swojej innej pracy pt. Racjonalnoœæ
wspó³dzia³añ. Szkice z filozofii polityki,
wskazuje na dwa rodzaje dzia³añ. Pierwsze
z nich, uzasadniane racjonalnoœci¹ aksjolo-
giczn¹, s¹ dzia³aniami nastawionymi na re-
alizacjê wartoœci. Drugie, maj¹ce swe uza-
sadnienie w racjonalnoœci instrumentalnej,
ukierunkowane s¹ na realizacjê partykular-
nych interesów.
W nawi¹zaniu do tego ujêcia Buksiñski,
w rozdziale dziewi¹tym pt. Miêdzy autono-
mi¹ a heteronomi¹ (s. 226–256), dokonuje
podzia³u polityki na autoteliczn¹, która jest
celem w sobie oraz na politykê instrumen-
taln¹. Do pierwszej z nich zalicza politykê
opart¹ na cnotach oraz politykê rozumian¹
jako sprawowanie w³adzy nad innymi, czyli
posiadanie w³adzy dla niej samej (politykê
autorytarn¹). Do instrumentalnych koncepcji
polityki zalicza zaœ politykê zdominowan¹
przez interesownoœæ partycypuj¹cych we
w³adzy oraz zdominowan¹ przez ideologiê.
Analogicznie, w nawi¹zaniu do tematyki
ksi¹¿ki, dokonuje podzia³u prawa. Wyró¿nia
tu prawo aksjologiczno-normatywne oraz in-
strumentalno-utylitarne. Autonomicznoœæ,
a tak¿e heteronomicznoœæ praw rozwa¿a za-
równo w odniesieniu do polityki, jak i innych
sfer ¿ycia spo³ecznego. Autor zdaje sobie
PP 4 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 185
jednak sprawê z tego, i¿ we wskazanych ka-
tegoriach nie da siê jednoznacznie przedsta-
wiæ z³o¿onoœci relacji miêdzy polityk¹ a pra-
wem stanowionym.
Rozdzia³ ostatni ksi¹¿ki zatytu³owany Pra-
wa i w³adze w epoce globalizacji (s. 257–307)
niew¹tpliwie zainteresuje czytelnika, dla któ-
rego wa¿kie s¹ wspó³czesne problemy do-
tycz¹ce kszta³towania i przestrzegania praw
miêdzynarodowych oraz kwestie polityki miê-
dzynarodowej, a tak¿e ich wymiar globalny.
W tym ostatnim kontekœcie czytelnik znaj-
dzie w tym rozdziale interesuj¹ce rozwa¿ania
odnoœnie prawa globalnego oraz w³adzy he-
gemonicznej pañstw imperialnych. Buksiñ-
ski wskazuj¹c na ró¿ne postacie autonomiza-
cji, pluralizacji i globalizacji prawa wobec
pañstwa odwo³uje siê tak¿e do ilustracji hi-
storycznych. Autor zwraca uwagê na depre-
cjacjê prawa, która paradoksalnie jest efek-
tem iloœciowego wzrostu zarówno prawa
wewn¹trzpañstwowego, jak i miêdzynarodo-
wego. W wyniku tego procesu nastêpuje au-
tonomizacja polityki wobec prawa. Prowadzi
to do sytuacji bezkarnego nieprzestrzegania
praw miêdzynarodowych i globalnych. W na-
wi¹zaniu do rozwa¿añ Buksiñskiego mo¿na
by postawiæ pytanie: czy polityka powinna
byæ poza prawem? Próbê odpowiedzi na te
kwestie czytelnik niew¹tpliwie podejmie nie
tylko wspólnie z Autorem ksi¹¿ki podczas jej
lektury, lecz tak¿e po jej przeczytaniu. Lek-
tura ta bowiem stanowi inspiracjê do podjêcia
dalszych badañ nad mechanizmami zdoby-
wania w³adzy politycznej, a tak¿e nad proce-
sami kszta³towania i przestrzegania prawa.
Ksi¹¿ka niew¹tpliwie przyci¹gnie uwagê
ka¿dego, kogo interesuje polityka. Autor
wskaza³ zarówno na podstawy prawa i poli-
tyki, dokona³ systematyzacji podstawowych
pojêæ oraz sformu³owa³ w³asne oryginalne
propozycje w pojmowaniu statusu prawa
i polityki. Wa¿n¹ lektur¹ winna byæ tak¿e
przede wszystkim na studiach politologicz-
nych i filozoficznych.
Katarzyna M. CWYNAR
Rzeszów
John Blundell, Margaret Thatcher. Port-
ret ¯elaznej Damy, Wstêp Leszek
Balcerowicz, prze³o¿y³ Piotr Kuœ, Wy-
dawnictwo Zysk i S-ka, Poznañ 2010,
ss. 371 + ilustr.
Spogl¹daj¹c na piêknie wydan¹ przez po-
znañsk¹ oficynê biografiê jednej z najwybit-
niejszych postaci w dziejach Europy drugiej
po³owy XX wieku nie mogê powstrzymaæ siê
nad refleksj¹ o kulturze politycznej krajów
nad Tamiz¹ i nad Wis³¹. Polski czytelnik
z przyjemnoœci¹ czyta biografiê ¯elaznej
Damy pióra jej rodaka i wspó³pracownika
(Margaret Thatcher. Portrait of the Iron
Lady, New York 2008) i ze smutkiem myœli
o w³asnych rodakach i dotycz¹cym ich piœ-
miennictwie. Ile¿ spotykamy prymitywizmu
i jadu w ksi¹¿kach opublikowanych w ostat-
nim dziesiêcioleciu, czyli „po odzyskaniu
niepodleg³oœci”! Na zachodzie jednak auto-
rzy potrafi¹ doceniæ wybitne postacie, który-
mi siê zajmuj¹, nawet jeœli maj¹ zastrze¿enia.
To samo mo¿na powiedzieæ o biografiach fil-
mowych. Najnowszym dowodem mo¿e tu
byæ angielski obraz pt. The Iron Lady ze zna-
komit¹ Meryl Strzep w roli tytu³owej. Mar-
garet Thatcher zachowa³a sw¹ popularnoœæ
w spo³eczeñstwie i, co wiêcej, dla licznych
swych rodaczek stanowi wzorzec nie tylko
ambicji i kariery, ale równie¿ w zakresie
ubiorów, fryzury, szeroko pojêtej mody, choæ
186 Book reviews/Discussions PP 4 '11


 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pp/article/download/14928/14663

Tadeusz Buksiński, Prawo a władza polityczna, Wyd. Naukowe IF UAM, Poznań 2009, ss. 308.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Przegląd Politologiczny

Studia Germanica Posnaniensia

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja