Grzegorz Żuk, Twierdza czy wspólnota? Europa w polskim dyskursie publicznym, Lublin 2010, ss. 148

MAGUŚ, Justyna

Polish

  Przegląd Politologiczny  

Grzegorz ¯uk, Twierdza czy wspól-nota? Europa w polskim dyskursiepublicznym, Lublin 2010, ss. 148.Problem akceptacji lub odrzucenia ideiUnii Europejskiej uleg³ w ostatnich latachznacznej modyfikacji, niemniej jednak pro-ces integracji zdominowa³ swego czasu dys-kurs publiczny pozostawiaj¹c ciekawy mate-ria³ badawczy. Grzegorz ¯uk w interesuj¹cysposób dokona³ rekonstrukcji jêzykowegoobrazu œwiata w ksi¹¿ce pt. Twierdza czywspólnota? Europa w dyskursie politycznym.Rozwa¿ania Autora koncentruj¹ siê na okre-œleniu relacji polsko-europejskich kszta³to-wanych przez wiele wieków.Ksi¹¿ka ta jest zmodyfikowan¹ i okro-jon¹ wersj¹ rozprawy doktorskiej Autora, na-pisan¹ pod kierunkiem prof. Jerzego Bart-miñskiego w Instytucie Filologii PolskiejUMCS w Lublinie. ¯uk przyzna³, ¿e wyko-rzysta³ w swojej pracy pewne elementy meto-dy rekonstrukcji jêzykowo-kulturowej obrazuEuropy sformu³owane przez Bartmiñskiego.Wykorzysta³ ponadto koncepcjê nazwy w³as-nej u¿ywanej do opisu jêzykowego obrazuœwiata, zaprezentowan¹ przez Wojciecha Chle-bdê, przy pomocy której metaforycznie u¿ytenazwy w³asne pozwalaj¹ dotrzeæ do sferymentalnej narodu, do jemu tylko przynale¿-nej wizji rzeczywistoœci.Temat zosta³ przedstawiony z wykorzy-staniem zarówno argumentów eurosceptyków,jak i euroentuzjastów obecnych we wspó³cze-snej publicystyce z lat 1998–2004. Uwzglêd-niono w ksi¹¿ce definicje s³ownikowe, encyklo-pedyczne oraz teksty literackie i publicystycznesiêgaj¹ce nawet XV wieku. Autor zaprezen-towa³ dyskurs koœcielny nawi¹zuj¹cy do cy-wilizacyjnych wartoœci chrzeœcijañskich, ma-j¹cych funkcjê jednocz¹c¹ i dyskurs œwiecki,zgodnie z którym Europa jest rozumianaw kategoriach instytucjonalnych jako UniaEuropejska.Ksi¹¿ka sk³ada siê z trzech rozdzia³ów.W pierwszym z nich zatytu³owanym ObrazEuropy w œwiadomoœci jêzykowo-kulturowejPolaków ¯uk du¿o miejsca poœwiêci³ zna-czeniu s³owa Europa. Odwo³ywa³ siê do jegoetymologii oraz mitów. Podj¹³ równie¿ próbêstworzenia „uniwersalnej bazy kulturowej”wykorzystuj¹c badania ankietowe oraz inter-pretacje jêzykowe. Odwo³uj¹c siê do licz-nych ujêæ definiuj¹cych z³o¿onoœæ Europy,Autor sformu³owa³ trzy profile jej pojêcia.Wskaza³ on na profile: geograficzny, cywili-zacyjny i instytucjonalny. Na ich podstawieprzytoczy³ powszechnie funkcjonuj¹cy w œwia-domoœci spo³eczeñstwa polskiego zbiór cechodnosz¹cych siê do postrzegania Europy.Ujêcie geograficzne sytuuje Europê jakokontynent integralnie po³¹czony z Azj¹, za-mieszka³y przez bia³¹ rasê, gêsto zaludniony.Cywilizacyjnie natomiast Europa jest ró¿naod Azji. Autor podkreœla, ¿e uwidacznia siêwœród pañstw europejskich fascynacja Sta-nami Zjednoczonymi, jednak¿e to Europastanowi wzorzec cywilizacyjny. Jest to ob-szar niejednorodny pod wzglêdem narodo-woœciowym, zró¿nicowany kulturowo. War-toœci¹ Europy wedle przytoczonych badañjest tolerancja i wysoki stopieñ demokratyza-cji. Zdaniem ¯uka funkcjonuje równie¿ prze-konanie o okreœlonym stylu ¿ycia warunko-wanym rozwojem gospodarczym. W sensieinstytucjonalnym jest to obszar, który cechu-je chêæ wzajemnej wspó³pracy i zale¿noœci.Struktury UE maj¹ gwarantowaæ zacieœnia-nie jednoœci pañstw europejskich, co mia³obyzaowocowaæ wytworzeniem tzw. „patrioty-zmu europejskiego”.Badacz w rozdziale drugim Oblicza inte-gracji – Europa w wybranych tekstach prze-analizowa³ ewolucje wyodrêbnionych profiliw zestawieniu z funkcjonuj¹cymi w dyskur-sie publicznym pogl¹dami na temat integra-cji europejskiej. Rozwa¿aniom podda³ ró¿-ne koncepcje wschodniej granicy Europy.PP 3 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 213Wskaza³ tak¿e na postrzeganie usytuowaniaPolski w obrêbie jej granic. Autor zró¿nico-wa³ równie¿ wyobra¿enie o Europie w konte-kœcie integracji europejskiej przy pomocydwóch profili: Europa jako twierdza i Euro-pa jako wspólnota. Oba te podejœcia by³ykszta³towane przez wieki w œwiadomoœci na-rodu polskiego. Wizja Polski jako przedmu-rza doskonale wpisuje siê w kanon mitów na-rodowych, stale uwypuklanych w kryzysowychdla Europy wydarzeniach. Przytaczaj¹c do-robek publicystyczny wielu pokoleñ Autorksi¹¿ki doszukiwa³ siê równie¿ treœci, któresprzyja³y tworzeniu wspólnoty, w utrzyma-niu której szczególn¹ rolê przypisuje siê na-uce Koœcio³a. Te dwa podejœcia wynikaj¹z ró¿nego rozumienia s³owa Europa. W celuusystematyzowania zagadnienia ¯uk zapro-ponowa³ typ cz³owieka realisty (pragmaty-ka), który Europê postrzega jako twierdzêi cz³owieka idealisty (wizjonera), który Euro-pê rozumie jako wspólnotê.W kolejnym rozdziale ksi¹¿ki Dylematywspó³czesnoœci – Polska i Unia Europejskaw dyskursie integracyjnym jest mowa o dyle-matach wspó³czesnego postrzegania Europy.Analiza tekstów publicystycznych, humory-stycznych i licznych metafor ukaza³a nastro-je spo³eczeñstwa polskiego w przededniu ak-cesji do Unii Europejskiej. Zbiór kawa³ówoddaje tkwi¹ce w narodzie stereotypy od-nosz¹ce siê do negatywnych konotacji. Autorksi¹¿ki zwraca uwagê na czerpanie z tradycjikawa³ów okresu PRL, kiedy to Zachód uka-zywany by³ w z³ym œwietle. W tym przypad-ku Unia Europejska kojarzona jest z zagro¿e-niem suwerennoœci, w¹tpliw¹ moralnoœci¹spo³eczn¹. Wyczuwa siê obawê przed adop-towaniem zachodnich wzorców m.in. euta-nazji, aborcji, legalizacji zwi¹zków homo-seksualnych. ¯uk udowadnia, ¿e kawa³yprzywo³ane przez niego w tekœcie pe³ni³yfunkcjê perswazyjn¹: Przeciwnicy integracjistarali siê udowodniæ tezê, ¿e przysz³oœæ Pol-ski w UE, która jest kreowana przez w³adzêi g³ówne media jako wielka szansa na rozwój(waloryzacja pozytywna) naszego kraju, jestw rzeczywistoœci regresem (waloryzacja ne-gatywna), powrotem do realiów PRL czyokupacji hitlerowskiej, a nawet do jeszczebardziej odleg³ej w czasie germanizacji podzaborem pruskim.Zgo³a odmiennych cech Unii EuropejskiejAutor doszuka³ siê w metaforach pochodz¹cychze wspó³czesnej publicystyki. Zaznaczyæ na-le¿y, ¿e taki stan rzeczy spowodowany jestselektywnym doborem bazy Ÿród³owej opie-raj¹cej siê tylko na tekstach z tygodnika „Po-lityka”. W odpowiedzi na pytanie czym jestintegracja europejska, Autor przedstawi³ j¹jako obszar rywalizacji (gry politycznej),wielkiej rodziny czy elitarnego klubu lubjako p³aszczyznê do interesów. Analiza miej-sca Polski w „europejskim domu” nasuwaciekawe wnioski. Przede wszystkim trudno-œci sprawia wypracowanie jednoznacznej od-powiedzi, gdy¿ cywilizacyjnie Polska wpisujesiê w obszar Europy. Jednak¿e w kontekœcieintegracji europejskiej widoczne s¹ wyraŸneró¿nice ekonomiczne, które spychaj¹ Polskêdo rangi goœcia. W tym ujêciu mamy do czy-nienia z twierdz¹, która budzi po¿¹danie i jestw stanie zapewniæ bezpieczeñstwo i dobrobyt.Nale¿y podkreœliæ, ¿e Twierdza… ma du-¿¹ wartoœæ poznawcz¹, w syntetyczny sposóbprzedstawia z³o¿one treœci, ma bardzo przej-rzysty i klarowny uk³ad. Autor podejmuj¹cpróbê odpowiedzi na pytanie postawionew tytule ksi¹¿ki, mia³ przed sob¹ trudne za-danie. Siêgaj¹c do treœci historycznych,wspó³czesnej publicystyki i treœci humory-stycznych z sukcesem siê z niego wywi¹za³,oferuj¹c czytelnikowi niezwykle frapuj¹c¹przygodê oraz wskazuj¹c na z³o¿onoœæ po-strzegania Europy i jej relacji z Polsk¹ w ujê-ciu wielop³aszczyznowym. Wydaje siê, ¿eksi¹¿ka mo¿e stanowiæ przyczynek do dal-szych badañ nad jêzykowym obrazem œwiataw kontekœcie Unii Europejskiej.Justyna MAGUŒLublin214 Book reviews/Discussions PP 3 '11

Grzegorz Żuk, Twierdza czy wspólnota? Europa w polskim dyskursie publicznym, Lublin 2010, ss. 148.

 Nauka i Szkolnictwo Wyższe 

Grzegorz ¯uk, Twierdza czy wspól-
nota? Europa w polskim dyskursie
publicznym, Lublin 2010, ss. 148.
Problem akceptacji lub odrzucenia idei
Unii Europejskiej uleg³ w ostatnich latach
znacznej modyfikacji, niemniej jednak pro-
ces integracji zdominowa³ swego czasu dys-
kurs publiczny pozostawiaj¹c ciekawy mate-
ria³ badawczy. Grzegorz ¯uk w interesuj¹cy
sposób dokona³ rekonstrukcji jêzykowego
obrazu œwiata w ksi¹¿ce pt. Twierdza czy
wspólnota? Europa w dyskursie politycznym.
Rozwa¿ania Autora koncentruj¹ siê na okre-
œleniu relacji polsko-europejskich kszta³to-
wanych przez wiele wieków.
Ksi¹¿ka ta jest zmodyfikowan¹ i okro-
jon¹ wersj¹ rozprawy doktorskiej Autora, na-
pisan¹ pod kierunkiem prof. Jerzego Bart-
miñskiego w Instytucie Filologii Polskiej
UMCS w Lublinie. ¯uk przyzna³, ¿e wyko-
rzysta³ w swojej pracy pewne elementy meto-
dy rekonstrukcji jêzykowo-kulturowej obrazu
Europy sformu³owane przez Bartmiñskiego.
Wykorzysta³ ponadto koncepcjê nazwy w³as-
nej u¿ywanej do opisu jêzykowego obrazu
œwiata, zaprezentowan¹ przez Wojciecha Chle-
bdê, przy pomocy której metaforycznie u¿yte
nazwy w³asne pozwalaj¹ dotrzeæ do sfery
mentalnej narodu, do jemu tylko przynale¿-
nej wizji rzeczywistoœci.
Temat zosta³ przedstawiony z wykorzy-
staniem zarówno argumentów eurosceptyków,
jak i euroentuzjastów obecnych we wspó³cze-
snej publicystyce z lat 1998–2004. Uwzglêd-
niono w ksi¹¿ce definicje s³ownikowe, encyklo-
pedyczne oraz teksty literackie i publicystyczne
siêgaj¹ce nawet XV wieku. Autor zaprezen-
towa³ dyskurs koœcielny nawi¹zuj¹cy do cy-
wilizacyjnych wartoœci chrzeœcijañskich, ma-
j¹cych funkcjê jednocz¹c¹ i dyskurs œwiecki,
zgodnie z którym Europa jest rozumiana
w kategoriach instytucjonalnych jako Unia
Europejska.
Ksi¹¿ka sk³ada siê z trzech rozdzia³ów.
W pierwszym z nich zatytu³owanym Obraz
Europy w œwiadomoœci jêzykowo-kulturowej
Polaków ¯uk du¿o miejsca poœwiêci³ zna-
czeniu s³owa Europa. Odwo³ywa³ siê do jego
etymologii oraz mitów. Podj¹³ równie¿ próbê
stworzenia „uniwersalnej bazy kulturowej”
wykorzystuj¹c badania ankietowe oraz inter-
pretacje jêzykowe. Odwo³uj¹c siê do licz-
nych ujêæ definiuj¹cych z³o¿onoœæ Europy,
Autor sformu³owa³ trzy profile jej pojêcia.
Wskaza³ on na profile: geograficzny, cywili-
zacyjny i instytucjonalny. Na ich podstawie
przytoczy³ powszechnie funkcjonuj¹cy w œwia-
domoœci spo³eczeñstwa polskiego zbiór cech
odnosz¹cych siê do postrzegania Europy.
Ujêcie geograficzne sytuuje Europê jako
kontynent integralnie po³¹czony z Azj¹, za-
mieszka³y przez bia³¹ rasê, gêsto zaludniony.
Cywilizacyjnie natomiast Europa jest ró¿na
od Azji. Autor podkreœla, ¿e uwidacznia siê
wœród pañstw europejskich fascynacja Sta-
nami Zjednoczonymi, jednak¿e to Europa
stanowi wzorzec cywilizacyjny. Jest to ob-
szar niejednorodny pod wzglêdem narodo-
woœciowym, zró¿nicowany kulturowo. War-
toœci¹ Europy wedle przytoczonych badañ
jest tolerancja i wysoki stopieñ demokratyza-
cji. Zdaniem ¯uka funkcjonuje równie¿ prze-
konanie o okreœlonym stylu ¿ycia warunko-
wanym rozwojem gospodarczym. W sensie
instytucjonalnym jest to obszar, który cechu-
je chêæ wzajemnej wspó³pracy i zale¿noœci.
Struktury UE maj¹ gwarantowaæ zacieœnia-
nie jednoœci pañstw europejskich, co mia³oby
zaowocowaæ wytworzeniem tzw. „patrioty-
zmu europejskiego”.
Badacz w rozdziale drugim Oblicza inte-
gracji – Europa w wybranych tekstach prze-
analizowa³ ewolucje wyodrêbnionych profili
w zestawieniu z funkcjonuj¹cymi w dyskur-
sie publicznym pogl¹dami na temat integra-
cji europejskiej. Rozwa¿aniom podda³ ró¿-
ne koncepcje wschodniej granicy Europy.
PP 3 '11 Przegl¹d ksi¹¿ek/Dyskusje 213
Wskaza³ tak¿e na postrzeganie usytuowania
Polski w obrêbie jej granic. Autor zró¿nico-
wa³ równie¿ wyobra¿enie o Europie w konte-
kœcie integracji europejskiej przy pomocy
dwóch profili: Europa jako twierdza i Euro-
pa jako wspólnota. Oba te podejœcia by³y
kszta³towane przez wieki w œwiadomoœci na-
rodu polskiego. Wizja Polski jako przedmu-
rza doskonale wpisuje siê w kanon mitów na-
rodowych, stale uwypuklanych w kryzysowych
dla Europy wydarzeniach. Przytaczaj¹c do-
robek publicystyczny wielu pokoleñ Autor
ksi¹¿ki doszukiwa³ siê równie¿ treœci, które
sprzyja³y tworzeniu wspólnoty, w utrzyma-
niu której szczególn¹ rolê przypisuje siê na-
uce Koœcio³a. Te dwa podejœcia wynikaj¹
z ró¿nego rozumienia s³owa Europa. W celu
usystematyzowania zagadnienia ¯uk zapro-
ponowa³ typ cz³owieka realisty (pragmaty-
ka), który Europê postrzega jako twierdzê
i cz³owieka idealisty (wizjonera), który Euro-
pê rozumie jako wspólnotê.
W kolejnym rozdziale ksi¹¿ki Dylematy
wspó³czesnoœci – Polska i Unia Europejska
w dyskursie integracyjnym jest mowa o dyle-
matach wspó³czesnego postrzegania Europy.
Analiza tekstów publicystycznych, humory-
stycznych i licznych metafor ukaza³a nastro-
je spo³eczeñstwa polskiego w przededniu ak-
cesji do Unii Europejskiej. Zbiór kawa³ów
oddaje tkwi¹ce w narodzie stereotypy od-
nosz¹ce siê do negatywnych konotacji. Autor
ksi¹¿ki zwraca uwagê na czerpanie z tradycji
kawa³ów okresu PRL, kiedy to Zachód uka-
zywany by³ w z³ym œwietle. W tym przypad-
ku Unia Europejska kojarzona jest z zagro¿e-
niem suwerennoœci, w¹tpliw¹ moralnoœci¹
spo³eczn¹. Wyczuwa siê obawê przed adop-
towaniem zachodnich wzorców m.in. euta-
nazji, aborcji, legalizacji zwi¹zków homo-
seksualnych. ¯uk udowadnia, ¿e kawa³y
przywo³ane przez niego w tekœcie pe³ni³y
funkcjê perswazyjn¹: Przeciwnicy integracji
starali siê udowodniæ tezê, ¿e przysz³oœæ Pol-
ski w UE, która jest kreowana przez w³adzê
i g³ówne media jako wielka szansa na rozwój
(waloryzacja pozytywna) naszego kraju, jest
w rzeczywistoœci regresem (waloryzacja ne-
gatywna), powrotem do realiów PRL czy
okupacji hitlerowskiej, a nawet do jeszcze
bardziej odleg³ej w czasie germanizacji pod
zaborem pruskim.
Zgo³a odmiennych cech Unii Europejskiej
Autor doszuka³ siê w metaforach pochodz¹cych
ze wspó³czesnej publicystyki. Zaznaczyæ na-
le¿y, ¿e taki stan rzeczy spowodowany jest
selektywnym doborem bazy Ÿród³owej opie-
raj¹cej siê tylko na tekstach z tygodnika „Po-
lityka”. W odpowiedzi na pytanie czym jest
integracja europejska, Autor przedstawi³ j¹
jako obszar rywalizacji (gry politycznej),
wielkiej rodziny czy elitarnego klubu lub
jako p³aszczyznê do interesów. Analiza miej-
sca Polski w „europejskim domu” nasuwa
ciekawe wnioski. Przede wszystkim trudno-
œci sprawia wypracowanie jednoznacznej od-
powiedzi, gdy¿ cywilizacyjnie Polska wpisuje
siê w obszar Europy. Jednak¿e w kontekœcie
integracji europejskiej widoczne s¹ wyraŸne
ró¿nice ekonomiczne, które spychaj¹ Polskê
do rangi goœcia. W tym ujêciu mamy do czy-
nienia z twierdz¹, która budzi po¿¹danie i jest
w stanie zapewniæ bezpieczeñstwo i dobrobyt.
Nale¿y podkreœliæ, ¿e Twierdza… ma du-
¿¹ wartoœæ poznawcz¹, w syntetyczny sposób
przedstawia z³o¿one treœci, ma bardzo przej-
rzysty i klarowny uk³ad. Autor podejmuj¹c
próbê odpowiedzi na pytanie postawione
w tytule ksi¹¿ki, mia³ przed sob¹ trudne za-
danie. Siêgaj¹c do treœci historycznych,
wspó³czesnej publicystyki i treœci humory-
stycznych z sukcesem siê z niego wywi¹za³,
oferuj¹c czytelnikowi niezwykle frapuj¹c¹
przygodê oraz wskazuj¹c na z³o¿onoœæ po-
strzegania Europy i jej relacji z Polsk¹ w ujê-
ciu wielop³aszczyznowym. Wydaje siê, ¿e
ksi¹¿ka mo¿e stanowiæ przyczynek do dal-
szych badañ nad jêzykowym obrazem œwiata
w kontekœcie Unii Europejskiej.
Justyna MAGUŒ
Lublin
214 Book reviews/Discussions PP 3 '11


  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pp/article/download/14946/14680

Grzegorz Żuk, Twierdza czy wspólnota? Europa w polskim dyskursie publicznym, Lublin 2010, ss. 148.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Przegląd Politologiczny

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein