Czebreszuk, Janusz

Folia Praehistorica Posnaniensia

FOLIA PRAEHISTORICA POSNANIENSIA T. X/XI -  2002/2003 INSTYTUT PRAHISTORII UAM POZNAŃ -  ISBN 83-232-1183-3 ISSN 0239-8524KRONIKAMIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM  „OD NEOLITYZACJI DO POCZĄTKÓW EPOKI BRĄZU. PRZEMIANY KULTUROWE W MIĘDZYRZECZU ODRY I DNIEPRU MIĘDZY V I I II TYS. BC”,BRZEŚĆ, REPUBLIKA BIAŁORUŚ, 28-31 MAJA 2000 R.W dniach od 28 do 31 maja 2000 roku w Brześciu (Białoruś) odbyło się międzynarodo­we sympozjum archeologiczne „Od neolityzacji do początków epoki brązu. Przemiany kultu­rowe w międzyrzeczu Odry i Dniepru między VI i II tys. BC” („Aa HeajiÌTbi3aubii nanar- Ky 3noxi 6poH3bi. KyjitTypHbisi 3\ieHbi y MÌ>Kp3HHbi Ojipbi i / I ,H a n p a  naMiw VI i II Tbic. na Jego głównymi organizatorami były: Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Republiki Białoruś w Mińsku oraz Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W organizacji brały udział także: Wydziały Kultury i Edukacji Komitetu Wyko­nawczego Obwodu Brzeskiego, Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Aleksandra Pusz­kina w Brześciu, Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Muzeum Krajoznawcze w Brześciu oraz Fundacja Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.W Komitecie Honorowym sympozjum zasiedli: Wasil B. Dałgaloj, przewodniczący Komitetu Wykonawczego Obwodu Brzeskiego, Tomasz Klimański, konsul generalny Rze­czypospolitej Polskiej w Brześciu, Rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu-  prof, dr hab. Stefan Jurga, Rektor Brzeskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Aleksandra S. Puszkina -  prof, dr Wladimir A. Pleciuchow, członek rzeczywisty Naro­dowej Akademii Nauk Białorusi prof, dr hab. Michaił P. Kasciuk -  dyrektor Instytutu Histo­rii Narodowej Akademii Nauk Białorusi, prof, dr hab. Tomasz Jasiński -  dziekan Wydziału Historycznego UAM, prof, dr hab. Hanna Kócka-Krenz -  dyrektor Instytutu Prahistorii UAM, prof, dr hab. Grzegorz Kotlarski -  dyrektor Instytutu Wschodniego UAM oraz mgr inż. Tadeusz Kosicki -  dyrektor Fundacji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W skład Komitetu Organizacyjnego weszli: prof. dr hab. Elena Kaleczyc, prof, dr hab. Alek­sander Kośko (jako współprzewodniczący) oraz dr hab. Michał Czarniauski, dr Janusz Cze- breszuk, mgr Bartosz Józwiak, mgr Władimir Lakize, dr E. Laszkiewicz, dr Przemysław Makarowicz i dr Marzena Szmyt.Przedmiotem zainteresowania uczestników sympozjum brzeskiego były obszary niżowe Europy leżące w międzyrzeczu Odry i Dniepru. Pod względem warunków naturalnych two­rzą one jednolitą całość otwartą na zachód i wschód, natomiast od północy i południa ograni­czoną, odpowiednio: Bałtykiem oraz Karpatami i Sudetami. Teren ten prawie zawsze był swoistą mozaiką kulturową. W różnych okresach pradziejów na interesującym nas obszarze370 KRONIKAzachodziły złożone procesy przemian kulturowych, w których obok miejscowych czynników niżowych brały udział również tradycje pochodzenia zachodniego (z Jutlandii i obszarów dorzecza Renu i Łaby), południowego (z Kotliny Czeskiej i Kotliny Karpackiej), południo­wo-wschodniego (ze stepów nadczarnomorskich) oraz północno-wschodniego (ze strefy tajgi euroazjatyckiej).W dotychczasowych badaniach nad prahistorią międzyrzecza Odry i Dniepru (czy sze­rzej -  obszaru międzymorza bałtycko-czarnomorskiego) większy nacisk kładziono na wyszu­kiwanie różnic kulturowych pomiędzy poszczególnymi regionami składającymi się na wspomnianą część Europy. Ideą przewodnią sympozjum była próba zaakcentowania więzi interkulturowych czytelnych w tej strefie już w pradziejach. Szczególnie intensywna wymia­na wzorów kulturowych, wyrobów, surowców i -  last but not least -  ludzi miała miejsce w okresie od początków procesu neolityzacji po etap kształtowania się najstarszych społe­czeństw epoki metalu. Dzięki nim na szerokiej rubieży styku Wschodu i Zachodu powstały społeczeństwa, które można nazwać „wspólnotami pogranicza”.W sympozjum wzięło udział ponad pięćdziesięciu archeologów z Białorusi, Polski, Rosji i Ukrainy. Prezentowali oni swoje referaty i komunikaty w językach narodowych podczas czterech sesji, poruszających zagadnienia: procesów neolityzacji w międzyrzeczu Odry i Dniepru, charakteru i znaczenia kulturowego cech „wschodnich” w dorzeczu Odry i Wisły w epoce neolitu, charakteru i znaczenia kulturowego cech „zachodnich” na wschód od dorze­cza Wisły w epoce neolitu oraz kryteriów wydzielania, kierunków rozprzestrzeniania się i charakteru kulturowego początków epoki brązu w międzyrzeczu Odry i Dniepru. Współ­przewodniczącymi sesji zawsze były dwie osoby: jedna z Polski, druga z Białorusi, Ukrainy bądź Rosji.W sesji pierwszej („Procesy neolityzacji w dorzeczu Odry i Dniepru”) swoje referaty wygłosili: L.L. Zalizniak, L. Czerniak i J. Kabaciński, A.G. Kaleczyc, W. Obuchowski, W.F. Kopytin, D. Gaskiewicz, A. Bokiniec i J. Sobieraj oraz D. i M. Makowieccy.L.L. Zalizniak zaprezentował koncepcję neolityzacji terenów Polesia rozważaną w roz­ległej geograficznie i genetycznie skali odniesień, obejmującej centra tego procesu nad Mo­rzem Czarnym, w Kotlinie Karpackiej i na Niżu Środkowoeuropejskim. Komunikat na temat swoistości neolityzacji Polesia Prypeckiego przedstawił D. Gaskiewicz. Z kolei A.G. Kale­czyc podjęła zagadnienie neolityzacji większych przestrzennie obszarów, a mianowicie tere­nów współczesnej Białorusi. W swoim referacie ukazała ona szlaki dopływu w ów rejon nowych idei związanych z gospodarką wytwórczą oraz uwidoczniła długotrwałość chronolo­giczną i genetyczną złożoność procesu neolityzacji. Kwestie długotrwałości egzystencji i struktury powiązań kulturowych społeczeństw o „mezolitycznym” stylu życia na Niżu Pol­skim (na przykładzie dwóch powierzchni próbnych: Kujaw i ziemi lubuskiej) omówili L. Czerniak i J. Kabaciński. W świetle ich argumentacji teza o długotrwałości rozwoju spo­łeczności łowców i zbieraczy (do początków epoki brązu) jest bardziej prawdopodobna od obowiązującego obecnie w ujęciach podręcznikowych modelu stadialnego. A. Bokiniec i J. Sobieraj zaprezentowali wyniki badań obozowiska ze środkowej i młodszej epoki kamie­nia w Witowym Moście na Mazowszu, na którym udało się zaobserwować ciągłość zasiedle­nia przez społeczności o gospodarce przyswajającej od mezolitu aż po schyłkowy neolit i wczesną epokę brązu. Charakterystyki kulturowe: schyłkowego paleolitu wschodniej części Białorusi oraz mezolitu jej strefy zachodniej przedstawili W.F. Kopytin i W. Obuchowski. Referat D. i M. Makowieckich uzupełnił z kolei czysto archeologiczne rozważania poprzed­KRONIKA 371nich autorów o problematykę archeozoologiczną. Skoncentrowali się oni na charakterystyce rybołówstwa; ukazali jego wysoki poziom technologiczny i wagę kulturową dla społe­czeństw, wśród których dominowały strategie przyswajające.W sesji drugiej („Charakter i znaczenie kulturowe cech «wschodnich w dorzeczu Odry i Wisły w epoce neolitu«”) znalazły się wystąpienia Z. Sułgostowskiej, S. Kukawki, D. Prin- ke i M. Daszkiewicz oraz B. Józwiaka.Uczestnicy międzynarodowego sympozjum „Od neolityzacji do początków epoki brązu. Przemiany kul­turowe w międzyrzeczu Odry i Dniepru między VI i II tys. BC”. Fot. J. CzebreszukReferat Z. Sulgustowskiej był systematyczną panoramą kontaktów kulturowych społe­czeństw epoki kamienia na obszarze międzyrzecza Odry i górnego Dniepru. S. Kukawka skoncentrował się z kolei na analizie roli społeczeństw „leśno-wschodnioeuropejskich” w tworzeniu się specyfiki aglomeracji kultury pucharów lejkowatych na ziemi chełmińskiej i częściowo na Kujawach. Podobne zagadnienia, oparte m.in. na analizach mineralogicznych ceramiki, podjęły D. Prinke i M. Daszkiewicz. Ów dwugłos częściowo opozycyjnych wzglę­dem siebie koncepcji, dotyczących tych samych zagadnień pradziejowych, był bardzo pozy­tywnym przykładem rzetelnej polemiki naukowej.Sesja trzecia („Charakter i znaczenie kulturowe cech »zachodnich« na wschód od dorze­cza Wisły w epoce neolitu”), najbardziej obszerna, obejmowała wystąpienia następujących referentów: D.J. Telegina z L.D. Potechiną, W.I. Timofiejewa, W. Gumińskiego, R. Rimantie- nè, I. Loże, M. Szmyt, N.B. Burdo, M. Widejko, M.M. Czarniauskiego, L. Spicyny, E.P. Buna-372 KRONIKAtian, W.I. Kłoczko, A. Przybył, W.F. Isajenko, O.P. Żurawlewa, G.A. Paszkiewicz z G.W. Ochrimienkąoraz N.S. Kotowej z G.A. Paszkiewicz.Otrzymaliśmy w niej wielowątkowy obraz recepcji cech neolitu środkowoeuropejskiego przez neolityczne społeczności Europy Wschodniej, od północnego krańca strefy leśnej (W.I. Timofiejew), poprzez tereny współczesnej Łotwy (1. Loże), Litwy (R. Rimantiené), Pojezie­rza Mazurskiego (W. Gumiński), Polesia Prypeckiego (W.F. Isajenko), dorzecza górnego Niemna (M.M. Czamiauski), aż po środkowe dorzecze Dniepru (E.P. Bunatian) i strefę laso- stepu i stepu nadczarnomorskiego (N.B. Burdo, M. Widejko, W.I. Kłoczko, M. Szmyt). Obecność cech kultury pucharów lejkowatych (zwłaszcza referaty: W.I. Timofiejewa, W. Gumińskiego, M. Widejko i M.M. Czarniauskiego), kultury amfor kulistych (R. Riman­tiené, M. Szmyt) czy kultury ceramiki sznurowej (I. Loże, E.P. Bunatian), kultury badeńskiej (A. Przybył) jest, w świetle bogatej faktografii zaprezentowanej w cytowanych pracach, bezsporna, a rola kulturowa niektórych z nich -  kluczowa w wielu momentach pradziejów Europy Wschodniej (np. kultura pucharów lejkowatych dla kultury niemeńskiej -  referat M.M. Czarniauskiego, czy wschodni „exodus” kultury amfor kulistych -  referat M. Szmyt). Tematykę gospodarczą, związaną z inspiracjami „zachodnimi”, podjęli w swych wystąpie­niach G.A. Paszkiewicz i G.W. Ochrimienko (Polesie Prypeckie) oraz O.P. Żurawlew (środ­kowe Naddniestrze).W sesji czwartej („Kryteria wydzielenia, kierunki rozprzestrzeniania się i charakter kul­turowy początków epoki brązu w międzyrzeczu Odry i Dniepru”) swoje referaty przedstawi­li: A. Kośko, W.L. Lakiza, M.M. Krywalcewicz, J. Czebreszuk, E.M. Zajkowski, J. Dąbrow­ski, A. Bokiniec, P. Makarowicz, M.M. Czarniauski (junior), W.A. Cyrkunowa, P.W. Pucz­ków i O.P. Żurawlew, E. Laszkiewicz i A. Razłuckaja.Omawiana sesja ukazała po raz pierwszy w tak pełnej formie różnice w sposobie defi­niowania początków epoki brązu przez badaczy Niżu w strefie środkowo- i wschodnioeuro­pejskiej. Temu zagadnieniu szczególną uwagę poświęcił J. Dąbrowski. Dla badaczy z pierw­szej z wzmiankowanych stref epoka brązu to nowy typ kultury, genetycznie związany z Ko­tliną Karpacką (J. Dąbrowski, A. Bokiniec) i Europą Zachodnią (J. Czebreszuk, P. Makaro­wicz), dla archeologów wschodnioeuropejskich jest nią pojawienie się nowych cech taksono­micznych, związanych konkretnie z tradycją kultury ceramiki sznurowej (W.L. Lakiza i M.M. Krywalcewicz). Prezentacja obu stanowisk wydaje się dobrym punktem wyjścia dla szerszej dyskusji, dotyczącej kryteriów kreowania w archeologii głównych cezur cywilizacyjnych.Drugim wątkiem poruszonym w omawianej sesji była obecność w początkach epoki brą­zu (przełom III i II tys. przed Chr.) w międzyrzeczu Odry i Dniepru istotnych zbieżności kultu­rowych (J. Czebreszuk, P. Makarowicz) i szlaków powiązań interregionalnych (A. Kośko). Dwugłos na temat genezy kompleksu trzcinieckiego przedstawili w swych wystąpieniach A. Bokiniec i P. Makarowicz. Zagadnienie metalurgii na Białorusi w epoce brązu podjęła W.A. Cyrkunowa, natomiast problemami gospodarczymi w neolicie i wczesnej epoce brązu na Biało­rusi zajęli się P.W. Puczków z O.P. Żurawlewem (chów koni) oraz M.M. Czarniauski (broń z kości zwierzęcej), E. Laszkiewicz (ichtiofauna) i A. Rozłuckaja (chów zwierząt).W trakcie sympozjum miała miejsce także sesja posterowa, w której badacze z wymie­nionych krajów przedstawili wyniki ostatnich badań nad problemami kulturowych inspiracji „Wschodu” na „Zachodzie” i „Zachodu” na „Wschodzie”. Na zakończenie obrad odbyła się generalna dyskusja nad najbardziej interesującymi poznawczo zagadnieniami prezentowa­nymi podczas poszczególnych sesji.KRONIKA 373Międzynarodowe sympozjum w Brześciu miało w opinii jego uczestników niewątpliwie prekursorski charakter. W gronie specjalistów, których doświadczenia naukowe wyrastały z dwóch różnych tradycji badawczych, omawiano zagadnienia powiązań i podobieństw kul­turowych Wschodu i Zachodu -  tych obu kluczowych dla Europy prowincji cywilizacyjnych. W świetle zebranych w różnych wystąpieniach argumentów, w trakcie całej epoki kamienia i w początkach epoki brązu w międzyrzeczu Odry i Dniepru trwał ustawiczny proces wymia­ny informacji kulturowej. Było to więc sąsiedztwo bogate we wzajemne kontakty, co jednak nie znalazło, jak dotąd, odzwierciedlenia w ujęciach syntetyzujących i podręcznikowych. Niewątpliwie więc przygotowane do druku materiały sympozjalne stworzą solidną bazę do rewizji dotychczasowych modeli. Ich publikacja jest bardzo potrzebna, gdyż znajdzie ona niewątpliwie szeroki krąg odbiorców we wszystkich krajach Europy Środkowej i Wschod­niej, obejmujący nie tylko archeologów, ale też historyków, językoznawców i etnologów.Trudno przecenić znaczenie sympozjum brzeskiego dla prahistorii Europy Środkowo- Wschodniej. Było ono propozycją znalezienia formuły porozumienia między środowiskami naukowymi zajmującymi się -  często z różnej perspektywy badawczej -  tymi samymi lub podobnymi problemami. W toku dyskusji, często bardzo polemicznej, zarysowano nowe, nieobecne do tej pory w literaturze fachowej, przestrzenie poznawcze, zadano nowe pytania, wytyczono kierunki badań złożonego problemu interakcji wspólnot pogranicza Wschodu i Zachodu. Sympozjum udowodniło też, iż w wymianie idei naukowych nie powinno być (i nie może być) jakichkolwiek barier (organizatorzy celowo wybrali Brześć -  miasto pogra­nicza -  jako najbardziej odpowiednie miejsce na sympozjum). Trzeba mieć nadzieję, że podobne inicjatywy w przyszłości zintegrują różne środowiska naukowe naszego regionu i zapobiegną groźbie powstania, w bliskiej perspektywie, nowej rubieży cywilizacyjnej wzdłuż wschodniej granicy Rzeczypospolitej.Janusz Czebreszuk, Przemysław MakarowiczARCHEOLOGIA MIĘDZY WSCHODEM A ZACHODEM.TEORIA I PRAKTYKA W PRZEKROJU EUROPEJSKIM  (SPRAWOZDANIE Z MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI ARCHEOLOGICZ­NEJ, KTÓRA ODBYŁA SIĘ W POZNANIU,W DNIACH 18-21 MAJA 2000 R.)Konferencja „Archaeologies East -  Archaeologies West. Connecting Theory and Practice Across Europe” została zorganizowana przez Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznańskie Towarzystwo Archeologiczne, Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, Brandenburgisches Landesamt fiir Denkmalpflege und Archaologisches Landesmuseum w Wiinsdorf, Deutsches Archaologisches Institut w Berlinie oraz Theorie-AG Deutschland w Berlinie. Metaforę konferencji stanowił most -  swoiste przesłanie dla współczesnej archeologii, zwłaszcza europejskiej.W komitecie naukowym konferencji znaleźli się przedstawiciele głównych ośrodków ar­cheologii polskiej (B. Gediga -  Wrocław, A. Kośko -  Poznań, J. Kruk -  Kraków, J. Machnik-  Kraków, D. Minta-Tworzowska -  Poznań, R. Schild -  Warszawa) i niemieckiej (F. Berte-

Międzynarodowe sympozjum „ Od neolityzacji do początków epoki brązu. Przetniany kulturowe w międzyrzeczu Odry i Dniepru między VI i II tys. BC", Brześć, Republika Białoruś, 28-31 maja 2000 r.

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/fpp/article/download/15660/15452

Międzynarodowe sympozjum „ Od neolityzacji do początków epoki brązu. Przetniany kulturowe w międzyrzeczu Odry i Dniepru między VI i II tys. BC", Brześć, Republika Białoruś, 28-31 maja 2000 r.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Folia Praehistorica Posnaniensia