Rola, Jarosław

Folia Praehistorica Posnaniensia

FOLIA PRAEHISTORICA POSNANIENSIA T. XIII/XIV -  2005 INSTYTUT PRAHISTORII, U AM POZNAŃ -  ISBN 83-7177-388-9 ISSN 0239-8524PÓŹNONEOLITYCZNY WĘZEŁ KOMUNIKACYJNY W STREFIE ŚRODKOWEJ NOTECI (ŻUŁAWKA MAŁA, GM. WYRZYSK)(autoreferat wygłoszony w trakcie obrony pracy doktorskiej w dniu 17 listopada 2003 r.)WSTĘPProblematyka późnoneolitycznego przełomu w systemach środków transportu w opracowaniach archeologicznych zagościła w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Stosunkowo szybko przyrost bazy źródłowej i ogólnie rozwój refleksji prahistorycznej rozszerzył zakres zainteresowań z samego faktu wykorzystywania wozu w epoce neolitu na funkcjonowanie w tym okresie szlaków, ich utwardzonych fragmentów -  archaicz­nych dróg czy punktów węzłowych na ich trasach -  przepraw, a konsekwentnie dalej także na ich znaczenie społeczne czy gospodarcze dla ówczesnych społecznościW takim kl imacie poznawczym na początku lat dziewięćdziesiątych doszło do odkry­cia w dolinie Noteci stanowiska nr 1 w Żuławce Małej, gm. Wyrzysk: pozostałości drew- niano-ziemnych konstrukcji przeprawowych, umożliwiających komunikację poprzez te­rasę denną tej doliny oraz towarzyszących im osad z różnych okresów epok neolitu i brązu. Rezultatem tych odkryć było sformułowanie hipotezy o funkcjonowaniu w tym rejonie przeprawy przez Noteć.Celem podjętej pracy jest próba wyjaśnienia genezy i funkcji miejsca, na którym za­rejestrowano stanowisko nr 1 w Żuławce Małej, jak  też przyczyn, dla których tak kon­sekwentnie było ono zasiedlane przez kolejne społeczności w epoce neolitu i we wcze­snej epoce brązu. Położenie stanowiska w obrębie doliny Noteci każe się domyślać funkcjonowania w tym rejonie przeprawy przez tę rzekę i związków miejscowego za­siedlenia z pradziejowym, noteckim szlakiem komunikacyjnym. Zasadniczym tematem niniejszej pracy są społeczności KAK ściśle związane z transmisją i adaptacją na Niżu Środkowoeuropejskim południowych, eneolitycznych wzorców kulturowych.336 JAROSŁAW ROLAI. NEOLITYCZNE SZLAKI I ŚRODKI TRANSPORTU -  HISTORIA BADAŃ, STAN ROZPOZNANIA. PERSPEKTYW A ZIEM POLSKI -  NIŻU EUROPEJSKIEGODruga połowa IV i III tysiąclecia p.n.e. była okresem głębokich, ściśle ze sobą powiązanych, wieloaspektowych przekształceń społeczności, składających się na tak zwaną drugą rewolucję neolityczną. Swym zakresem objęły one zarówno życie społecz­ne (postępujące społeczne zróżnicowanie wewnątrz grup ludzkich), jak i gospodarcze (intensyfikacja chowu zwierząt, rozkwit wyspecjalizowanej produkcji rzemieślniczej, zajęcie pod osadnictwo obszarów dotąd leżących na uboczu itp.). Na tym tle zagadnienie funkcjonowania lądowych szlaków oraz wprowadzenie i upowszechnienie wozu jako nowego środka transportu nie później niż około 3400 p.n.e. rysuje się szczególnie atrak­cyjnie, zwłaszcza jeśli genezę tych zjawisk połączyć z impulsami docierającymi do Eu­ropy z Bliskiego Wschodu, ściślej -  z Mezopotamii.Na gruncie polskiej literatury archeologicznej najbardziej zaawansowanymi próbami wyjaśnienia zagadnień związanych z funkcjonowaniem szlaków, użytkowaniem wozów i organizacją przepraw przez trudno dostępne tereny w epoce neolitu są prace A. Kośko. Z perspektywy niniejszej pracy szczególnie istotne są ustalenia tego Autora odnośnie do społeczności „pucharowych”, zasiedlających rejon tzw. wyspy mątewskiej w III ty­siącleciu p.n.e.Badania wykopaliskowe prowadzone na stanowisku nr 1 w Żuławce Małej zaowoco­wały pozyskaniem źródeł, które zarówno pod względem funkcjonalnym, jak i chronolo­gicznym wpisują się w zarysowany wyżej obraz: kreowanej w późnym neolicie sieci drożności i tworzących ją  społeczności. Co więcej, na stanowisku tym odkryto pierwsze w dziejach polskich badań archeologicznych drewniane konstrukcje przeprawowe (a zwłaszcza groblę ludności KAK), które, stanowiąc fragment udrożnionej przeprawy przez dolinę Noteci (ściślej -  technicznie zabezpieczonego odcinka przeprawy brodo­wej), są równocześnie najstarszymi znanymi obecnie dowodami funkcjonowania lądo­wych szlaków na Niżu Polskim.W ten sposób odkrycie to wpisało się w aktualną dyskusję o późnoneolitycznym przełomie w środkach transportu oraz drożności. Zagadnieniu temu -  ujmowanemu za­równo przez pryzmat mikroregionalny (rejon przeprawy przez Noteć w Żuławce Małej), jak i regionalny (społeczności KAK w dorzeczu środkowej i dolnej Noteci) -  poświę­cona jest niniejsza praca.II. PRÓBA REKONSTRUKCJI ŚRODOW ISKA PRZYRODNICZEGO REJONU OSIEKA  W  OKRESACH ATLANTYCKIM  I SUBBOREALNYMNa ukształtowanie powierzchni rejonu strefy przeprawowej istotny wpływ miały pro­cesy eoliczne. W chłodnych i suchych okresach starszego i młodszego dryasu powstało na analizowanym obszarze kilka ciągów wydm, z których duża część usypanych w stre­fie terasy dennej została następnie pokryta warstwą osadów biogenicznych. Na mniejsząPÓŹNONEOLITYCZNY WĘZEŁ KOMUNIKACYJNY W STREFIE ŚRODKOWEJ NOTECI 337skalę procesy eoliczne pojawiły się również w okresach atlantyckim i subborealnym. Miały one jednak zasięg lokalny i ich genezy należałoby szukać w destrukcyjnej dla sza­ty roślinnej działalności człowieka. Warto tu zaznaczyć, że właśnie zlokalizowane w ob­rębie terasy dennej wydmy i wały wydmowe, wykorzystywane jako swego rodzaju po­mosty komunikacyjne, stały się czynnikiem, który działał stymulująco na późniejsze procesy osadnicze.Z punktu widzenia problematyki podejmowanej w niniejszej pracy szczególnie istot­ne są, występujące w obrębie terasy dennej, czwartorzędowe osady biogeniczne. Ich se­dymentacja rozpoczęła się w początkach holocenu wraz z ociepleniem klimatu, a swoje apogeum osiągnęła w okresie atlantyckim. W rejonie badanych wykopaliskowo sta­nowisk nr 1 i 4 w Żuławce Małej ostatnie warstwy biogeniczne pochodzą z okresu subbo- realnego. Najprawdopodobniej analogiczna sytuacja występuje na całym omawianym obszarze.III. ETAPY ZASIEDLANIA STREFY PRZEPRAWOWEJ W REJONIE OS1EKA NAD NOTECIĄ W EPOCE NEOLITU I W CZESNEJ EPOCE BRĄZUNa analizowanym obszarze rozpoznano 141 stanowisk z epoki neolitu i wczesnej epoki brązu. Obok dominującej grupy punktów i śladów osadniczych o nieokreślonej szczegółowej chronologii, są to pozostałości osadnictwa ludności:-  kultur cyklu wstęgowego,-  kultury pucharów lejkowatych,-  kultury amfor kulistych,-  z interstadiału epok neolitu i brązu.Na obecnym etapie rozpoznania historii strefy przeprawowej w Żuławce Małej moż­na wyróżnić trzy główne etapy jej rozwoju:I -  etap inicjacji funkcji strefy przeprawowej, dzielący się na trzy podetapy zwią­zane z osadnictwem ludności KCWR, KPCW i KPL (ewolucja: od punktu etapowego społeczności „wstęgowych” do powstania węzła komunikacyjnego i zalążków stałych dróg lądowych);II -  etap stabilizacji funkcji strefy przeprawowej, obejmujący okres osadnictwa ludności KAK (apogeum eksploatacji analizowanego skrzyżowania szlaków, utrwalenie przebiegu połączeń lądowych);III -  etap dezintegracji funkcji strefy przeprawowej (najsłabiej obecnie rozpozna­ny), związany z osadnictwem społeczności zaliczanych do INB.Opierając się na analizach radiowęglowych, można przyjąć, że etapy te kształto­wałyby się następująco:I -  5 1 14±71~4937±l 11 BC -  osadnictwo ludności KCWR,-  4511±62^458±70 BC -  osadnictwo ludności KPCW,-  4014±78-2727±113 BC -  osadnictwo ludności KPL (apogeum przypadające zapewne na lata 3695±69-3506±160 BC);338 JAROSŁAW ROLAII -  3215±111-2367±98 BC, osadnictwo ludności KAK (szczególnie intensywne w latach, co najmniej, 2540/2520-2448 BC);III -  3100/3000-1522±72 BC -  okres penetrowania i zasiedlania analizowanego obszaru przez społeczności zaliczane do INB.Tysiąclecia IV i III p.n.e. były okresem dynamicznych przemian cywilizacyjnych na Bliskim Wschodzie. W bezpośrednim zasięgu oddziaływań tych procesów znalazły się społeczności zamieszkujące tereny Kotliny Karpackiej oraz stepu -  lasostepu pontyj- skiego. Za ich pośrednictwem nowe wzorce kulturowe, podlegające już częściowej transformacji, docierały w strefę Niżu.Bez względu na szlaki, którymi owe wzorce kulturowe były transmitowane, ich głównym „odbiorcą” stały się na Niżu społeczności zasiedlające tereny Kujaw. Dopiero za ich pośrednictwem eneolityzacja rozprzestrzeniała się na tereny sąsiednie. Na tym eta­pie ujawniało się znaczenie istniejących już wcześniej węzłów komunikacyjnych, takich jak rejon Żuławki, który można wiązać z, sięgającym zapewne co najmniej środkowego neolitu, szlakiem komunikacyjno-wymiennym, łączącym Krajnę oraz Pałuki zachodnie, a także Pałuki wschodnie i Kujawy.IV. OSADNICTW O LUDNOŚCI KULTURY AM FOR KULISTYCH  W ZLEWNI ŚRODKOW EJ I DOLNEJ NOTECIJednym z najważniejszych fundamentów rozwoju każdej z populacji było i jest jej funkcjonowanie w sieci obiegu kulturowego, otrzymywanie i retransmitowanie różnego rodzaju wzorców kulturowych, czy wręcz udział w „wymianie puli genów” -  zabezpie­czający przed doborem wchodnim i wynikającymi z niego defektami genetycznymi. W tej sytuacji warunkiem istnienia każdej z grup było kreowanie, konserwowanie i kon­trolowanie sieci więzi międzyregionalnych, a poprzez nie utrzymywanie szlaków -  tj. stabilizowanie kontaktów z sąsiadującymi społecznościami.Na analizowanym obszarze dorzecza środkowej i dolnej Noteci w ramach wydzielo­nych osiemnastu skupisk osadniczych KAK (łącznie 263 stanowiska), dostrzec można pozostałości bytowania różnorodnych grup ludności tej kultury -  głównie grup wiosko­wych i mikroregionalnych. W rejonie Pałuk powstała stosunkowo gęsta sieć osadnicza, będąca integralną częścią „kujawskiej aglomeracji KAK”. W tych granicach w sposób naturalny powstała sieć drożności, umożliwiająca utrzymywanie kontaktów pomiędzy poszczególnymi społecznościami oraz z „centrum kujawskim”.Zupełnie inaczej miała się rzecz na pozostałej części dorzecza środkowej i dolnej No­teci. Osadnictwo ludności KAK miało na tym obszarze charakter wyspowy, zaś wybór terenu pod zasiedlenie nie był przypadkowy. Konstatowane skupiska osadnicze wyka­zują tu ścisłą korelację z rejonami węzłowymi w istniejącej lub właśnie kreowanej sieci drożności. Z tej perspektywy można uznać, że podlegająca eneolityzacji społeczność KAK w dużej mierze zorganizowała, konserwowała i kontrolowała sieć połączeńPÓŹNONEOLITYCZNY WĘZEŁ KOMUNIKACYJNY W STREFIE ŚRODKOWEJ NOTECI 339komunikacyjnych. Dzięki tej sieci drożności transmitowane były różnego rodzaju wzor­ce kulturowe -  zarówno o znaczeniu lokalnym, jak i ponadregionalnym.W dorzeczu środkowej i dolnej Noteci grupę wioskową tworzyły jedna do trzech tzw. rodzin podstawowych (o liczebności 5-6 osób). Stanowiły one część grupy mikroregio- nalnej (około 15-45 osób). Na analizowanym obszarze równocześnie funkcjonowało za­pewne kilkanaście takich mikroregionów osadniczych (najprawdopodobniej nie więcej niż osiemnaście). Ich mieszkańcy -  grupa licząca około 270-810 osób -  tworzyli gru­pę regionalną lub byli częściami kilku takich grup. Była ( lub były) to wspólnota komuni­kacyjna, którą w rezultacie kojarzenia małżeństw łączyły więzy pokrewieństwa i powi­nowactwa oraz wynikające z charakteru organizacji społecznej.V. SPOŁECZNOŚCI UŻYTKOW NIKÓW  PRZEPRAWY:GRUPY LUDNOŚCI KULTURY AM FOR KULISTYCH W REJONIE NADNOTECKIM  -  PRÓBA ANALIZY SPOŁECZNEJW świetle analizy społecznej grup ludności KAK w dorzeczu środkowej i dolnej Noteci nasuwa się wniosek, że charakteryzował je  dość zaawansowany stan wewnętrzne­go zróżnicowania społecznego. Jego przejawy można dostrzec w czytelnych w m ate­riale archeologicznym rytuałach legitymizujących, związanych z obrządkiem pogrze­bowym, ofiarami z istot żywych oraz z wykorzystywaniem przedmiotów identyfiko­wanych z wyznacznikami prestiżu, a pochodzących z dalekosiężnej wymiany. Również relacje międzygrupowe cechował zapewne stan napięcia -  składały się na nie zarów­no elementy współpracy, jak  i rywalizacji (być może aż do agresji włącznie). Funkcjo­nowanie tych społeczności, ściśle związane z lokalną i ponadregionalną siecią drożności oraz recepcją południowych, eneolitycznych wzorców kulturowych, skutkowało ich szczególną chłonnością i otwartością na nowe idee. W rezultacie grupy ludności KAK wzięły aktywny, czynny udział w formowaniu się nowych ugrupowań kulturowych u zarania epoki brązu.We wszystkich tych procesach bardzo aktywnie uczestniczyła społeczność mikrore­gionu obejmującego strefę węzła komunikacyjnego Żuławki Małej. Szczególna lokaliza­cja, na skrzyżowaniu szlaku Noteci oraz południkowego, lądowego szlaku ciągnącego się poprzez Krajnę Złotowską na Pomorze środkowe z jednej strony i w kierunku Pałuk i Kujaw, z drugiej, umożliwiała sprawowanie kontroli i partycypację w wymianie towa­rów -  zwłaszcza o znaczeniu prestiżowym -  stabilizujących system. Aktywne uczest­nictwo w obiegu informacji kulturowej -  i to być może w obrębie więcej niż jednej społeczności regionalnej -  skutkowało pośrednio udziałem w transmisji eneolitycz­nych wzorców kulturowych. W ten sposób następowała -  przynajmniej częściowa -  recepcja południowych idei, a następnie, po ich adaptacji, swoista redystrybucja za po­średnictwem lokalnej sieci drożnej.340 JAROSŁAW ROLAVI. FORMY I FUNKCJA PRZEPRAWY -  W SIECI SZLAKÓW KAKW kreowanej w późnym neolicie sieci drożności najbardziej newralgiczne były rejo­ny przepraw przez rzeki czy przez bagna i tereny podmokłe. Równocześnie te właśnie miejsca, raz wybrane, stawały się najbardziej stabilnymi (stałymi) punktami sieci droż­ności. Właśnie te i -  w zasadzie -  tylko te rejony wymagały budowy konstrukcji będących technicznym zabezpieczeniem szlaku. Podejmowane działania każdorazowo uzależnione były od kilku czynników: charakteru przeszkody, planowanego środka transportu czy choćby częstotliwości wykorzystywania. Dopiero niejako ich wypadkową są odkrywane obecnie pozostałości konkretnych konstrukcji czy -  bardziej ogólnie -  organizacji stref przeprawowych. Wśród wzmiankowanych wyżej wyróżnić można hi­potetycznie kilka podstawowych typów:-  Sezonowe lub całoroczne przeprawy przez strefy brodowe, bez konieczności bu­dowania konstrukcji będących technicznym zabezpieczeniem szlaku; można je określić jako przeprawy „typu Mątwy”.-  Szlaki moszczone lekkimi konstrukcjami umożliwiającymi przemieszczanie się wyłącznie ludziom. Prowadziły one w poprzek niewielkich podmokłych dolin, jak rów­nież poprzez większe obszary bagien czy torfowisk. Ten typ szlaku można określić jako przeprawę „typu Dzierzgoń”.-  Przeprawy wytyczone przez szerokie przeszkody terenowe, takie jak większe doliny czy rozległe bagna i torfowiska, gdzie formy tworzące naturalne pomosty komunikacyjne uzupełniano w miejscach podmokłych specjalnymi, szerokimi, drewniano-ziemnymi kon­strukcjami przeprawowymi. Można je  nazwać przeprawami „typu Żuławka Mała”.-  Przejścia przez rozległe tereny podmokłe czy bagienne, moszczone za pomocą stabil­nych konstrukcji z pni dębów, sosny, olszy, jesionów i brzozy, o szerokości 4-5 m. Długość takich dróg sięgać może nawet 1 km. Na terenie ziem polskich, jak dotąd, nie odkryto podob­nych konstrukcji z epoki neolitu; znane są one na przykład z Holandii czy też z Litwy.W kontekście dyskusji poświęconych zagadnieniom wprowadzania w późnym neolicie nowych środków transportu, zwraca uwagę fakt, że w zdecydowanej większości przeprawy na głównych szlakach organizowane były zapewne w sposób, który umożliwiał wykorzysty­wanie różnych środków transportu, w tym przypuszczalnie także wozów czterokołowych, zaprzęgniętych w pary wołów. W świadomości użytkowników szlaków, zwłaszcza daleko­siężnych, miejsca te istniały zapewne jako swego rodzaju punkty orientacyjne. Ich obecność była więc nieoceniona na etapie planowania, a później także i realizacji wypraw.VII. PROBLEM ZANIKU -  SYTUACJA KULTUROW A PO 2450 P.N.E.;„HISTORYCZNE CONTINUUM ”Kres funkcjonowania węzła komunikacyjnego Żuławki Małej w ramach sieci drożno­ści kreowanej przez społeczności KAK nastąpił równolegle z kryzysem tego systemu, jaki po 2450 p.n.e. jest rejestrowany na Kujawach. Konsekwencją był rozpad systemu „amfo-PÓŹNONEOLITYCZNY WĘZEŁ KOMUNIKACYJNY W STREFIE ŚRODKOWEJ NOTECI 341rowego” i akulturacja wczesnobrązowa miejscowych społeczności oraz krótkotrwałe opuszczenie analizowanego rejonu skrzyżowania szlaków. W sieci drożności pojawiło się ono ponownie w ramach nowego już systemu kulturowego, identyfikowanego z INB.Szlaki wytyczone przez społeczności KAK, a zwłaszcza ówczesne węzły drożne w dorzeczu środkowej i dolnej Noteci, stały się trwałymi elementami krajobrazu kulturo­wego. Historia identyfikowanych nad Notecią późnoneolitycznych stref przeprawowych nie skończyła się wraz ze schyłkiem osadnictwa ludności KAK. Miejsca te były wyko­rzystywane przez społeczności kolejnych okresów chronologicznych, wśród których bardzo wyraźnie rysuje się średniowiecze. Strefy przeprawowe wybrane przez społecz­ności późnoneolityczne oraz wytyczane przez nie szlaki okazały się optymalne dla utrzy­mywania komunikacji przynajmniej dopóty, dopóki w podstawowym użyciu były takie środki transportu jak wóz w zaprzęgu koni czy wołów. Rezygnacja z części szlaków i przepraw nastąpiła dopiero po rozbudowie sieci połączeń kolejowych i -  w mniej­szym stopniu -  współczesnych dróg.ZAKOŃCZENIE -  KWESTIE KONTYNUACJI TRADYCJICelem niniejszej pracy jest próba przedstawienia późnoneolitycznego przełomu w systemach środków transportu i drożności w świetle studium nad noteckim węzłem drożnym ludności KAK w rejonie Żuławki Małej, gm. Wyrzysk.W rezultacie udało się w ten sposób przedstawić ewolucję funkcji omawianego miej­sca, z dogodnego brodu przez Noteć w lokalny węzeł komunikacyjny, którego szczyt rozwoju (w analizowanym okresie) przypadł na czasy osadnictwa ludności KAK.Przeprowadzono również analizę osadnictwa społeczności KAK w dorzeczu środko­wej i dolnej Noteci oraz zachodnich Pałuk. „Wyspowy” charakter zasiedlenia analizowa­nego obszaru wynikał z zajęcia przez ludność KAK starannie, racjonalnie wybranych stref, które stanowiły klucz do wytyczania i kontrolowania lokalnej, ale i ponadregional­nej sieci drożności. Jej układ utrwalił się na tyle, że stał się podstawą -  zapisem opty­malnych rozwiązań -  funkcjonowania szlaków komunikacyjnych nawet tysiące lat później -  we wczesnym średniowieczu, a poprzez nie także i dzisiaj.Funkcjonowanie społeczności KAK w rejonie przeprawy w Żuławce Małej było ściśle związane z kreowaną i kontrolowaną przez nią siecią drożności -  lokalnej, ale i ponadre­gionalnej. Z historycznego punktu widzenia, znaczenie tej społeczności (i wszystkich jej po­dobnych w dolinie Noteci) polegało na adaptacji przede wszystkim południowych, eneoli- tycznych idei, a następnie ich redystrybucji na obszary oddalone od głównego szlaku komunikacyjnego -  Noteci. W ten sposób populacja ta miała wpływ na kształtowanie kul­turowego oblicza Krajny, a w dalszej perspektywie środkowego i zachodniego Pomorza.Jarosław RolaMuzeum Okręgowe ul. Browarna 7, 64-920 Piła, Poland

Późnoneolityczny węzeł komunikacyjny w strefie środkowej Noteci (Żuławka Mała, gm. Wyrzysk)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Late Neolithic communication junction in the middle Noteć zone (Żuławka Mała, Wyrzysk commune)

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/fpp/article/download/15777/15561

Późnoneolityczny węzeł komunikacyjny w strefie środkowej Noteci (Żuławka Mała, gm. Wyrzysk)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Folia Praehistorica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Późnoneolityczny węzeł komunikacyjny w strefie środkowej Noteci (Żuławka Mała, gm. Wyrzysk)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Folia Praehistorica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w