Przedstawiono walory dla badań naukowych digitalizacji obiektów kultury. Przeprowadzono też rozważania nad ujemnymi aspektami towarzyszącymi badaniom nad obiektami kultury w cyberprzestrzeni. Wynikają one głównie z braku ich profesjonalnego opracowania przy zamieszczaniu w Internecie.The author discusses advantages of the availability of digitized cultural objects on the Internet to scientific research as well as some drawbacks resulting from the lack of professionally prepared documentation of artifacts

Kocój, Maria

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

Seria III: ePublikacje Instytutu INiB UJ. Red. Maria KocójowaNr 1. INFORMACJA O OBIEKTACH KULTURY I INTERNET 2005Maria KocójowaInstytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytet Jagielloński e-mail: ikocoj@inib.uj.edu.plZNACZENIE DLA BADAŃ NAUKOWYCH DIGITALIZACJI OBIEKTÓW KULTURY I ZAMIESZCZANIA ICH ARTEFAKTÓW W INTERNECIE[DIGITIZATION OF CULTURAL OBJECTS AND MAKING ARTIFACTS AVAILABLE ON THE INTERNET AND THE SIGNIFICANCE OF THESE PHENOMENA FOR SCIENTIFIC RESEARCH]Abstrakt: Przedstawiono walory dla badań naukowych digitalizacji obiektów kultury. Przeprowadzono też rozwa­żania nad ujemnymi aspektami towarzyszącymi badaniom nad obiektami kultury w cyberprzestrzeni. W ynikają one głównie z braku ich profesjonalnego opracowania przy zamieszczaniu w Internecie.BADANIA NAUKOWE -  DIGITALIZACJA -  INTERNET -  KULTURAAbstract: The author discusses advantages of the availability of digitized cultural objects on the Internet to scien­tific research as well as some drawbacks resulting from the lack of professionally prepared documentation of ar­tifacts.CULTURE -  ELECTRONIC DOCUMENTATION -  INTERNET -  SCIENTIFIC RESEARCH**  *WprowadzenieKreowanie podobizn obiektów kultury w Internecie ma na celu głównie promocję dzieł sztuki, ich twórców, wyrażanych treści lub patronujących instytucji z wielu krajów. Stąd wiele związków, zwłaszcza z muzeami, ar­chiwami i bibliotekami. One też przede wszystkim ustalają preferencje i kryteria w typowaniu do digitalizacji zbiorów, znajdujących się w kolekcjach i przeznaczaniu ich artefaktów do Internetu dla celów poznawczych, edukacyjnych, patriotycznych, czy komercyjnych. Zadania komercyjne w pokazywaniu obiektów kultury w In­ternecie wypełniają głównie antykwariaty, galerie sztuki, aukcje, etc. Wszystkie typy celów są ważne dla rozwi­jania badań naukowych w różnych aspektach. Specjalną uwagę badaczy skupiaj ą analizy odrębnie finansowa­nych projektów digitalizacji obiektów kultury, zazwyczaj o znaczeniu globalnym, międzynarodowym lub naro­dowym, jak najbardziej znane: Gutenberg [http://promo.net/pg/, Memory of the World [http://www.unesco. org/webworld/, American Memory [http:memory.loc.gov], Perseus [http://www.Perseus.tufts.edu], czy Gallica [http://www.bnf.fr/] [Walle 1999, s. 39-41]. Najczęściej są badane jako najważniejsze -  efekty digitalizacji obiektów kultury, czyli ich odpowiedniki cyfrowe w Internecie oraz opisowe sprawozdania z postępu w ich re­23Seria III: ePublikacje Instytutu INiB UJ. Red. Maria KocójowaNr 1. INFORMACJA O OBIEKTACH KULTURY I INTERNET 2005alizacji, dostarczające różnorodnych materiałów faktograficznych. Dla badaczy, fascynującymi materiałami są też dyskusje nad wykorzystaną technologią, kosztami, trudnościami w projektowaniu serwisów informacyjnych lub oceną jakości stron WWW, etc. Minimalnie jednak uczeni analizują znaczenie Webu dla badań naukowych w perspektywie ogólnoteoretycznej [Kocójowa, 2002, s.96-107].Specyfika materiału występującego pod nazwą „obiekty kultury” spowodowała dotąd trzy główne kierunki tradycyjnych badań ikonograficznych, do których przyczyniły się: „1) nauka pomocnicza historii sztuki zajmu­jąca się opisem i interpretacją dzieł sztuki pod względem ich treści i symboliki; 2) [badania] dzieł plastycznych związanych ze sobą ze sobą tematycznie, dotyczących określonego przedmiotu lub wydarzenia: np. ikonografia chrześcijańska; 3) nauka pomocnicza historii zajmująca się badaniem dzieł sztuki jako źródeł historycznych” [Słownik ...1978, t. 1, s. 771]. Internet przyniósł nowe wyzwania m.in. badaczom obiektów kultury: „amorficzny i wyposażony w zdolności naśladowcze, ma ambicje stworzenia repliki realnego świata [...], w którym normą jest agresywna wizualność” [Dobrowolski 2001, s. 201, 205]. Cechy te narzucają m.in. konieczność oceny pod kątem przydatności dla badań naukowych artefaktów ikonograficznych w Internecie.Cyfrowe obiekty kultury w Webie w służbie badań naukowychPrzejście od kultury mówionej do pisanej, następnie drukowanej spowodowało obok powstawania dzieł mniej lub bardziej artystycznych (malarstwo, rzeźba, architektura, plastyka, rzemiosło artystyczne) -  pomocni­czą rolę ilustracji m.in. obiektów kultury dla wspomagania odbioru tekstu w celach edukacyjnych, poznawczych, czy rozrywkowych, co w wymiarze możliwości ery elektronicznej zasygnalizował ubiegły wiek [McLuhan 2001, s. 211-214]. Spełnione, ważne założenie sztuki typograficznej: „dokładnie powtarzalne przedstawienia wizualne” znakomicie zyskuje przy przełożeniu na sztukę odwzorowywania obiektów kultury dzięki cyfrowym procesom, charakterystycznym dla współczesnej doby [Ong 2003, s. 499-508].Jakie z tego płyną konsekwencje dla wykorzystania w tym zakresie Internetu dla badań naukowych? Przede wszystkim należy skonstatować, że można tam odnaleźć wiele elektronicznych przedstawień obiektów kultury, znaki symboliczne tożsamości z kulturą lokalną, regionalną, narodową, globalną, instytucjami, osobami, poję­ciami, etc, oraz równolegle -  ikonki wspomagające nawigację w Internecie, o wymowie nierzadko równie sym­bolicznej (np. flagi narodowe dla oznaczenia języka serwisu internetowego). Jednym słowem do elementów ba­danych od stuleci doszły studia naukowe przestrzeni środowiska elektronicznego, stworzonej dzięki ulepszaniu technologii i informacji naukowej w Webie. Specjalne zainteresowanie badaczy budzą nowe możliwości przed­stawień przez wprowadzanie elementów multimedialnych, hipertekstów. Powiększanie fragmentów, efekt trój­wymiarowości, gama kolorów, możliwość obejrzenia obiektów kultury z wielu stron (przód, tył, boki, z góry, z dołu), animacji, usłyszenia dźwięku, połączonych z przełożeniem cyfrowym typograficznych środków wyrazu (druk, techniki ilustracyjne, etc.) prowadzą do nowych inspiracji dla badań naukowych: „Sztuka cyfrowa jest wypowiedzią, działaniem twórczym, wykorzystującym cyfrowe medium w taki sposób, że powstałe dzieło nie może być doświadczone przy użyciu tradycyjnych mediów” [Donajscy, dok. elektr.; Sychut, dok. elektr.].Z różnych typów wiadomości zamieszczanych w serwisach WWW dla badań naukowych funkcji obiektów kultury w Internecie najważniejsze są obrazy pomagające identyfikować obiekty, czyli cyfrowa ikonografia:• dokumentująca tekst,• katalogi obiektów kultury (ilustracja i opis -  metadane),24Seria III: ePublikacje Instytutu INiB UJ. Red. Maria KocójowaNr 1. INFORMACJA O OBIEKTACH KULTURY I INTERNET 2005• dokumenty ikonograficzne w połączeniu z pisanymi lub drukowanymi, ilustrujące działalność osób, or­ganizacji, wybranych przestrzeni geograficznych, chronologicznych, etc.,• artefakty skarbów kultury ( w tym narodowych, regionalnych, lub o znaczeniu globalnym),• obiekty kultury o znaczeniu etnologicznym.Badania naukowe prowadzone nad obiektami kultury przenoszonymi do cyberprzestrzeni mogą zatem sku­tecznie wspomagać analizy komparatystyczne „kulturowej odmienności”[...] konieczne dla poznania jak naj­większej zmienności kultur ludzkich, zmienności świadczącej o możliwościach kulturowego rozwoju gatunku ludzkiego” [Nowicka 2004, s. 18-19]. W takim kontekście badacze starają się poznać znaczenie zwłaszcza:• tematów i symboli- miejsca i rangi dla kultury, zarówno wysokiej, jak i popularnej,• autorów/twórców -  aspekty biograficzne, środowisko, twórczość,• warstwy artystycznej (przy ograniczeniach wynikających z niemożności wykorzystania zmysłu dotyku, zapachu)• odbioru w społeczeństwie -  zasięgu i zakresu oddziaływania, sposobu i intensywności recepcji,• szeroko poj ętej promocji,• nowych inspiracji dla kolekcjonerstwa, w tym bibliofilstwa [Kocójowa, 2001, s. 263-271].Badania te mogą odnosić się zarówno do przeszłości jak i do współczesności, zmierzać do globalizacji, uzależnione są od bogactwa zasobów wprowadzonych do Internetu [Zybała 2004].W profesjonalnych badaniach z zakresu informacji naukowej i bibliotekoznawstwa powinny przeważać ba­dania ukierunkowane na:• postęp w digitalizacji konkretnych zasobów muzeów, bibliotek, archiwów, kryteriami wyboru, specjal­nymi projektami, etc.,• standardy informacji wskazującej losy i umiejscowienie obiektów kultury, dostęp do nich, ewentualnie możliwości nabycia,• cele i realizację promocji wewnętrznej i zewnętrznej (wystawy, odczyty, bibliografia, recenzje), jak i formy e-promocji,• strukturę i organizację informacji,• badania webometryczne odesłań zewnętrznych i obecności w wyszukiwarkach, portalach, wortalach, gateway’ach, etc. [Skalska-Zlat 2004].• potrzeby użytkowników Internetu w kontekście zainteresowań społeczeństwa obiektami kultury.Internet stwarza więc różnorodne szanse dla badań naukowych nad obiektami kultury. Zrekapitulować dla­tego należy zalety i przeszkody w tych badaniach wynikające ze specyfiki zarówno obiektów kultury, jak i Inter­netu.Zalety i wady badań obiektów kultury via InternetOcena jakości Internetu przy okazji prowadzenia badań naukowych nad obiektami kultury pokrywa się z ogólnymi ocenami jakości serwisów WWWW, w których największą uwagę przywiązują autorzy kwestiona­riuszy do: ścisłości informacji, wiarygodności, obiektywizmu, aktualności, wyczerpania tematu i sprawnej nawi­gacji wewnętrznej i zewnętrznej (linki). Doskonały punkt wyjścia stwarzają tutaj kwestionariusze amerykańskie,25Seria III: ePublikacje Instytutu INiB UJ. Red. Maria KocójowaNr 1. INFORMACJA O OBIEKTACH KULTURY I INTERNET 2005od najdawniejszych z Uniwersytetu Cornell, NY po najnowsze Uniwersytetu Berkeley, CA [Kapoun 1998, dok. elektr.; Barker 2004, dok. elektr.].Opieka naukowa nad opracowaniami studentów kierunku informacja naukowa i bibliotekoznawstwo w Uniwersytecie Jagiellońskim, mającymi na celu projekt serwisu do Internetu lub ocenę stron WWW, m.in. na temat obiektów kultury, pozwala na próbę zestawienia powtarzających się zalet i wad kreowania wyobrażeń cyfrowych obiektów kultury oraz naukowej o nich informacji w kontekście znaczenia ich dla badań naukowych. Podstawę tych konkluzji stanowi kilkadziesiąt prowadzonych przeze mnie w ostatnich latach prac magisterskich na tematy związane z Internetem. Najwięcej refleksji dostarczył tok prac studentów nad projektami stron WWW, w których znalazły się w latach 2003-2005 związane z obiektami kultury, m.in. w ramach europejskiego pro­jektu Cultural Objects in Networking Environment (COINE). Zacytować tu należy następujące tytuły prac magi­sterskich: „Serwis informacyjny o polskich świętych, błogosławionych i kandydatach na ołtarze, związanych z Krakowem w okresie 1979-maj 2003” (Iwona Kozina); „Serwis informacyjny o wolnostojących pomnikach w Krakowie” (Joanna Chramęga); Serwis informacyjny o wolnostojących obiektach kultury na Plantach w Kra­kowie” (Magdalena Kosińska); „Serwis informacyjny o osobistościach Krakowa ze świata literatury i sztuki” (Katarzyna Pędrys); „Jan Paweł II i Kraków w latach pontyfikatu” (Joanna Radzicka); „Biblioteki, muzea, ar­chiwa w portalach i wortalach o Krakowie” (Piotr Picheta). W konsekwencji można przytoczyć listę zalet i wad przyspieszających lub opóźniających badania naukowe.ZaletyNajbardziej korzystne dla rozwoju badań naukowych są:• ułatwienie i szybkość dostępu do cyfrowych wersji obiektów kultury, niezależne od czasu i przestrzeni geograficznej,• wynikaj ące z tego obniżenie kosztów badań,• możliwość poznania szczegółów mało widocznych na oryginalnym obiekcie kultury, dzięki cyfrowym zbliżeniom np. napisów na pomnikach,• dostęp do pełnych tekstów naukowych w postaci elektronicznej, zwłaszcza najnowszych opracowań w czasopismach naukowych (pełne teksty),• okazja poznanie różnorodnych komentarzy naukowych, specjalnie opracowanych dla serwisu WWW,• zaczerpnięcie danych z naukowego aparatu pomocniczego zamieszczonego w serwisie WWW, jak: in­deksy, przypisy, bibliografie, wykresy, zestawienia, etc.,• możliwość skorzystania ze skompletowanych w Internecie dokumentów różnego typu, ważnych dla ba­dań naukowych: pisanych, drukowanych, mówionych, animowanych, ikonograficznych,• szeroki dostęp do elektronicznych źródeł informacyjnych -  bibliografii, encyklopedii, słowników,• umożliwienie szybkiego nawiązania kontaktu ze znawcami lub hobbystami, etc.,• dzięki systemowi odesłań (linków) stworzenie szansy pogłębienia wiadomości o środowisku artystycz­nym, regionie, samym autorze i jego dorobku, czyli odszukania tematów pokrewnych, pozwalające na rozszerzenie horyzontów poznawczych oraz kontaktów między personalnych lub instytucjonalnych.Najważniejsze dla badacza obiektów kultury jest dotarcie w Internecie do ich podobizn cyfrowych o wyso­kiej jakości oraz sprawna organizacja informacji, zarówno dzięki odpowiedniemu indeksowaniu w sieci, jak i precyzyjnym wiadomościom źródłowym w samym serwisie WWW.26Seria III: ePublikacje Instytutu INiB UJ. Red. Maria KocójowaNr 1. INFORMACJA O OBIEKTACH KULTURY I INTERNET 2005WadyChoć lista zalet jest długa i u uczonych wytworzył się już nawyk rozpoczynania badań od poszukiwań Inter­necie (zwłaszcza danych bibliograficznych i pełnych tekstów) to jednak większość badaczy zdaje sobie sprawę z wielu niedostatków opóźniających i zubożających proces badawczy, jak:• brak pełnej dokumentacji w stosunku do tradycyjnych źródeł do badań naukowych -  ograniczenia na­rzucane przez twórców serwisów i uzależnienie od nich wyboru obiektów kultury do Internetu, formyprzedstawienia zasad i szczegółowości opisu,• uwarunkowania ICT -  wyższy lub gorszy standard odbioru: zniekształcenia kształtów, barw, faktur wynikające z przeszkód lub braku umiejętności technicznych kreatorów zasobów cyfrowych w Interne­cie,• uzależnienie użytkowników od parametrów wykorzystanego sprzętu komputerowego,• niekompletne, mało wyczerpujące opisy obiektów kulturalnych, podważające wiarygodność,• niemożność wykorzystania przez badacza wszystkich zmysłów (dotyk, zapach),• zła organizacja informacji o badanych obiektach kultury wewnątrz serwisów WWW,• utrudnienia w wyszukiwaniu w sieci Internetu (dotarciu do obiektu kultury),• wyrwanie z kontekstu naturalnego, pozbawienie entourage, klimatu instytucji lub przestrzeni, w której się znajduje autentyczny obiekt kultury.WnioskiPrzy zatem wielu walorach dla badań naukowych odwzorowań obiektów kultury, stworzonych w Internecie, zwłaszcza w World Wide Web’ie, trzeba ostrożnie korzystać z zamieszczonych materiałów ikonograficznych i innych danych. Specjalne baczenie musi zostać poświęcone zagadnieniu potwierdzenia odpowiedzialności za wiarygodność wiadomości oraz profesjonalnej ocenie jakości serwisu elektronicznego. Przedstawione doświad­czenia, płynące z własnych analiz przydatności Internetu dla badań naukowych są zgodne z refleksjami autorów zagranicznych, posiadających dłuższą i bogatszą praktykę wykorzystywania tego medium w procesie badaw­czym. [Kocójowa 2002, 2005]. Podstawowa maksyma historyków „źródło potwierdza źródło” powinna zatem być tutaj szczególnie przestrzegana, a krytyka wewnętrzna i zewnętrzna źródeł do badań obiektów kultury w Internecie zasługuje na wyjątkową wnikliwość.Wykorzystane źródła i opracowaniaBarker, J. [dok. elektr.]. Evaluating Web Pages: Techniques to Apply and Question to Ask. http://www.lib.berkeley.edu [odczyt: 17.05.2005].Dobrowolski, Z. (2001). Nowe formy książki. Możliwości i zagrożenia. Przegląd Biblioteczny R. 69 z. 3, s. 199-207. Donajscy, M. i J. [dok. elektr.]. http://webdesign.art.pl/grafika/ [odczyt: 18.05.2005].Kocójowa, M. (2001). Bibliofilstwo w kulturze społeczeństwa informacyjnego XXI wieku. Przegląd Biblioteczny R. 69 z. 3, s. 263-271.Kocójowa, M. (2005). Jakość stron WWW: znaczenie informacji „O serwisie”. [w:] Kocójowa, M., red. (2005). Profesjonal­na informacja w Internecie. Kraków: Wydaw. UJ, s. 75-79 oraz CD (2004).27Seria III: ePublikacje Instytutu INiB UJ. Red. Maria KocójowaNr 1. INFORMACJA O OBIEKTACH KULTURY I INTERNET 2005Kocójowa, M. (2002). Internet jako źródło do badań bibliotekoznawczych. [w:] Kocójowa, M., red. Elektroniczne publikacje w bibliotekach. Kraków: Wydaw. UJ, s. 96-107.Kapoun, J. [dok. elektr.] Five Criteria for Evaluating Web Pages. http://www.cornell.edu/olinuris/ [odczyt: 02.03.2005].McLuhan [2001]. Wybór tekstów. Poznań: Zysk i S-ka Wydaw., 581 s.Nowicka, E. (2004). Świat człowieka -  świat kultury. Systematyczny wykład antropologii kulturowej. Warszawa: Wydaw. Nauk. PWN, 528 s.Ong, W.J. (2003). Psychodynamika oralności. [w:] Antropologia słowa. Warszawa: Wydaw. UW, s. 191-202.Skalska-Zlat, M. (2004). Cybermetria, netometria, webometria -  nowe pojęcia i zadania informetrii. [w:] Przestrzeń informa­cji i komunikacji społecznej (2004). Kraków: Wydaw. UJ, s. 159-168.Słownik języka polskiego (1978). Warszawa: PWN, t. 1, s. 771.Sychut, J. [dok. elektr.] http://webdesign.art.pl/typografia/ [odczyt: 16.05.2005].Walle, E. (1999). Edukacja permanentna w Bibliotheque Nationale de France. [w:] Edukacja permanentna bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej w międzynarodowej perspektywie. Kraków: Wydaw. UJ 1999, s. 39-41].Zybała, A. (2004). Globalna korekta. Szanse Polski w zglobalizowanym świecie. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 265 s.28

Digitization of cultural objects and making artifacts available on the Internet and the significance of these phenomena for scientific research

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/60851/kocojowa_znaczenie_dla_badan_naukowych_digitalizacji_2005.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Digitization of cultural objects and making artifacts available on the Internet and the significance of these phenomena for scientific research

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository