Wydawnictwo podręczników i polska prasa pedagogiczna na Wołyniu w XIX-pocz.XX wiek

Сейко, Н. А.

Polish

Сейко Н. А.

Zhytomyr State University Library

60 ROTA 3 (39) 2000 /MASZE DROGI Wydawnictwo podręczników i polska prasa pedagogiczna na Wołyniu w XIX i początkach XX wieku Nasze Drogi - to nie tylko martyrologia. Polskie trwanie to nieustająca troska i walka o naszą oświatę narodową. Przed-stawiamy ważny fragment z dziejów polskiej oświaty na Wołyniu. red. Ramy czasowe artykuhi obejmują okres od 1859 r. (od za-łożenia w Żytomierzu Spółki Wydawniczo-Handlowej) do lat 20. XX wieku, kiedy to polska prasa pedagogiczna na Wołyniu została zastąpiona przez radziecką (w tym polskoję-zyczną) prasę pedagogiczną. W artykule skupiłam się przede wszystkim na działalności wydawniczej w Żytomierzu, ponie-waż właśnie tam od połowy XIX wieku (w związku z tym, że Żytomierz stał się miastem gubernialnym) przeniosło się centrum oświaty polskiej z Krzemieńca1. Do powstania Spółki Wydawniczo-Handlowej przyczyni-ło się przebywanie w Żytomierzu licznej grupy polskich lite-ratów i naukowców: Józefa Ignacego Kraszewskiego, Leona Lipkowskiego, Apollego Korzeniowskiego, Karola Kaczkow-skiego i innych. Jednym z przejawów ich działalności było za-łożenie owej Spółki, której podstawowym celem miało być upowszechnianie wiedzy wśród rodaków, poprzez obniżenie cen na tzw. książki ludowe oraz książki do nauki czytania. W tym celu Spółka założyła księgarnie Gltiksberga w Kijowie i Wilnie, gromadzące razem 116 tys. woluminów. Podobną księgarnię Spółka miała otworzyć także w Żytomierzu, gdzie ukazywałyby się nowe książki oraz przedruki, wydawane we własnej drukarni mieszczącej się przy ulicy Kijowskiej. „Gazeta Warszawska" (nr 107 z 8.04.1859 r.) pisała o tym następująco: Trzech obywateli obecnie mieszkających w Żytomierzu, JW. K. Kaczkowski, L. Lipkowski i A. Groza, pragnąc przyczynić się do postępu oświaty przez zniżenie cen książek, zawiązali spółkę. Niebawem do Spółki weszli także: marszałek Karol Mikulicz, hrabia Al. Rzyszczewski, dr me-dycyny Ludwik Koch, JW Prezes W. Podgorodeński, Jan Kanty Głębocki, Ludwik Rudnicki, hrabia Marcin Tarnow-ski, książę Roman Sanguszko, hrabia Alfred Potocki, Witold Mogelnicki, Władysław Górski, hrabia Romuald Leduchow-ski, Henryk Lipkowski, Władysław Kołyszko i inni. W 1859 r. w żytomierskiej drukarni ukazał się Elemen-tarz (cz. 1), sprzedawany w księgarniach Spółki w cenie 6 gr, na lepszym papierze - 10 gr. Następnie spod prasy drukarskiej wyszła Chronologia dziejów polskich (t. 2) Szy-mona Konopackiego. Jak zaznaczył w „Gazecie Warszaw-skiej" (nr 186 z 27.07.1859 r.) sekretarz Spółki Apollo Ko-rzeniowski (ojciec znanego pisarza Józefa Konrada Ko-rzeniowskiego), przygotowane zostały do druku także rękopisy Elementarza (cz. 2), Katechizmu, Badań o Słowia-nach dr Juliana Kotkowskiego i rękopis powieści Dwa du-chy dr Trippłina. W księgarniach Spółki wydawniczej zjawiły się m. in. na-I stępujące książki dla dzieci i młodzieży: Opowiadania o Кю- i lu Janie III Karola Szajnochy, O sztukach Lucyana Siemiec-skiego, Gigantomachija Kordeckiego (w przekładzie człon Spółki dr Edwarda Gallego), O szkodliwych owadach dr ] ke, Czytania postępowe Lucyana Siemieńskiego, a także. żeczka elementarna i Żywot Kazimierza Brodzińskiego w wiastkach. W celu przygotowania rękopisów i przedruku gotov już dzieł, nawiązane zostały kontakty z Fryderykiem Sk kiem (Dzieje Polski), Seweryną Pruszakową (Duchińs która wydawała w latach 1856-1863 Rozrywki dla młodocii go wieku. W drukarni żytomierskiej zamierzano wydawa także inne jej utwory: Powieść naszych czasów, Elżbieta backa i in. Spółka działała tylko jeden rok. Było to spowodov z jednej strony dyletantyzmem Karola Kaczkowskiego (pr wodniczącego Spółki), w sprawach finansowych i orga cyjnych, z drugiej zaś - brakiem zgody na współpracę ze: ny wydawnictwa z Józefem Ignacym Kraszewskim, który i samego początku powstania Spółki nie rokował jej pr ści. Wiedział bowiem, z jakiego rodzaju problemami boiyi ła się podobna spółka w Warszawie (o tych problemach ] ła „Gazeta Warszawska" w numerze 62 w 1859 r. w liście . J. Dmuchowskiego, sekretarza warszawskiej spółki). Z wodu swoich wątpliwości J. Kraszewski nie pozwolił na korzystanie swojego imienia jako współuczestnika wydaw twa, aczkolwiek wspomagał kierownictwo Spółki w konta z literatami i księgarzami w Warszawie. Niewystępowa J. Kraszewskiego w spisie udziałowych akcjonariuszy Sp spotęgowało brak zaufania ze strony społeczeństwa pob go z południowo-zachodnich części kraju. W styczniu 1860 r. Stowarzyszenie Księgarsko-Wyd cze w Żytomierzu zostało zlikwidowane. Drukarnia trwała pod kierownictwem i opieką finansową J. Kwiat] skiego, miejscowego obywatela, który założył w 1860 r.: spółkę - J. Kwiatkowski i Komp. W roku 1861 w dr J. Kwiatkowskiego ukazał się Elementarz większy (nakła księgarni J. Hussanowskiego w Żytomierzu). Elementarz i wierał m.in. powiastki do ćwiczenia czytania L. Siemieńs Йпгое. Kuratorium Okręgu Szkolnego Wołyńskiego, fot. sprzed 1939 r. _ przypowiastki (np. O ochędóstwie A. Grozy), Pieśni na-•, początki gramatyki polskiej, początki matematyki ycznej geometrii z zagadnieniami, początkowe wiado-z dziejów świata, Pierwsze wiadomości o rolnictwie Grozy, zbiory poezji (Pieśń o ziemi naszej W. Pola). Po powstaniu listopadowym 1863 r. drukarnia polska Żytomierzu działała już tylko dla potrzeb diecezji rzymsko-lickiej. Brak wiadomości o ukazywaniu się w tej drukarni podręczników czy prac społeczno-pedagogicznych. Jednak TEZ od roku 1905, w związku z powstawaniem dużej liczby EŚół polskich (parafialnych, a później - Macierzy Polskiej) i i Żytomierszczyźnie, zaistniała potrzeba drukowania pol-шсЬ podręczników. Ponadto na początku I wojny światowej s Wołyniu znalazło się dużo dzieci i nauczycieli z Króle-вд. Podczas gdy problem z kadrą nauczycielską na jakiś 2as został rozwiązany, podręczników nadal brakowało -* drukarni polskiej ukazywała się tylko gazeta polska „Tygo-inik Kresowy"2, podręczniki zaś przywożono do Żytomierza z drukarni i księgarni Leona Idzikowskiego z Kijowa. W roku 1917, wspomniany już „Tygodnik Kresowy" propono-wał mieszkańcom Żytomierza i Wołynia następujące podręcz-шкі dla dzieci (głównie uczęszczających do szkół Macierzy Polskiej Wołynia): Katechizm w opowieściach M. Dybowskie-go. Czytanka dla dorosłych cz. 1 i 2 Z. Grudzińskiej, Czytanka dla szkół początkowych C. Niewiadomskiej, Nauka dobrego pi-sania i Elementarz dla dzieci polskich S. Sochy i inne. O działalności naukowo-pedagogicznej i wydawniczej Macierzy Polskiej Wołynia oraz sprawie rozpowszechniania przez nią wiedzy pedagogicznej musimy powiedzieć osobno. Ta organizacja oświatowa została zorganizowana na Wołyniu przez znanych obywateli guberni, którzy wspierali sprawy do-tyczące oświaty w kraju, traktując je jako pierwszy i najważ-niejszy krok do odzyskania przez Polskę niepodległości. Do Zarządu Głównego Macierzy Polskiej Wołynia zostali mia-nowani: ksiądz Jan Głębocki, ksiądz biskup Michał Godlew-ski, hr. Adam Komorowski, ksiądz Andrzej Fedukowicz, Waldemar Weisenhoff, Maria Brzostowska, Celestyn La-chowski, Maria Czerwińska, Władysław Trabszo, Karol Wier-czak, Jan Olech. w kroci' zaaan, które postawiła przeu' soóą Macierz Pol-ata Wołynia, należy wymienić: naukowo-metodyczne zaopa-trzenie szkół, troska o poziom zawodowy i metodyczny na-uczycieli polskich, rozpowszechnianie wiedzy za pomocą pra-sy pedagogicznej. Najpoważniejszym środkiem prasowym uzupełniającym wiedzę pedagogiczną zostało czasopismo .Przegląd Naukowy i Pedagogiczny". Wydawany w Peters-burgu, systematycznie trafiał do Zarządów Macierzy w regio-nach pozwalając na rozpowszechnianie w szkołach polskich nowości z dziedziny nauki pedagogicznej (głównie z metody-ki i dydaktyki). W tym czasopiśmie, w roku 1916 ukazały się m.in. artykuły: Neurologia i Pedagogika Z. Bychowskiego, ROTA 3 (39) 20001 61 I Rzeczywistość ze względu na naturalistykę Cz. Białobrzeskiego, Polska metodyka nauczania początkowego A. Grabowskiej i inne. Czasopismo zostało zlikwidowane w 1917 r. ze wzglę-du na brak funduszy potrzebnych na jego wydawanie. Drugim, dobrze znanym wśród nauczycieli polskich Wo-łynia, czasopismem był „Głos Nauczyciela" (1914-1916). Ad-resowany główne do nauczycieli, pozwalał on na wzajemną wymianę poglądów, nowości, osiągnięć w dziedzinie nauki i praktyki szkolnej. Aby zrozumieć wartość praktyczną i teo-retyczną tych czasopism dla ówczesnych pedagogów, warto zwrócić uwagę np. na tytuły artykułów, które się ukazały w 1916 r. w „Głosie Nauczyciela": Metoda Montessori i jesz-cze raz o Montessori S. Kalinowskiego i Inteligencja i psycho-logia myśli W. Skibniewskiego (nr 2), O warunkach material-nych pracy nauczycielskiej i szkółkach prywatnych J. Kodisowa (nr 3-4) i inne. Nie można pominąć i tych czasopism, które mimo że nie dotyczyły bezpośrednio praktyki szkolnej, zawierały jednak dużo materiałów metodycznych, społeczno-pedagogicznych, a także materiały z dziedziny historii oświaty. W czasopiśmie „Kłosy Ukraińskie" (Kijów) nauczyciel z powiatu zwiahel-skiego - Eugeniusz Starczewski jako jeden z pierwszych wśród pracowników oświatowych Wołynia zaproponował swoją wizję współpracy państwa i zakładów oświaty w celu podwyższenia poziomu oświaty wśród młodzieży3. Oświata jako temat dyskusji publicznej pojawiała się również na łamach „Dziennika Kijowskiego". Poradnikiem w sprawach wychowania dzieci w rodzinach polskich na Wo-łyniu stało się czasopismo „Świat dziecka", wydawane w Ki-jowie przez Eugenię Żmijowską i „Świat Kobiety". W tym ostatnim wyodrębniona została specjalna rubryka pedago-giczna z poradnikiem dla matek w sprawie dobrego wycho-wania dziecka w rodzinie. Niestety, do 1920 r. działalność polskiej prasy pedago-gicznej w regionie została zlikwidowana. Zaczęły się ukazy-wać natomiast nowe, bolszewickie środki masowego przeka-zu, w tym radziecka prasa pedagogiczna, mająca już inne za-łożenia teoretyczne i zadania praktyczne. dr Natalia Sejko Uniwersytet Pedagogiczny w Żytomierzu Przypisy: 1) W Liceum Wołyńskim w Krzemieńcu wykorzystywano podręczniki wydrukowane zarówno w Krakowie, jak i w Krzemieńcu (m.in. w 1812 r. ukazał się tam liczący 30 stron Elementarz czyli nauka czy-tania polszczyzny i łaciny). 3) Ta niewielka prowincjalna gazeta została odnaleziona przez autora w Bibliotece Naukowej im. Wiernadzkiego w Kijowie, w trakcie ba-dań nad historią szkolnictwa polskiego na Wołyniu. Nakreślone w „Tygodniku Kresowym" problemy rozwoju szkolnictwa polskiego („Tygodnik" pisał m. in. o pracy nad rozwojem oświaty dzieci w języ-ku ojczystym nauczycieli, księży i obywateli polskich) stanowią temat odrębnych badań, aczkolwiek w tym artykule wykorzystuję niektóre materiały umieszczone w tygodniku. 3) W skrócie jego propozycje wyglądały następująco: 1. Szkoła powin-na prowadzić swą działalność w bezpośrednim kontakcie z rodziną. 2. Celem szkoły .podstawowej Jest rozpowszechnienie wied?v wśród młodzieży, a nie przygotowanie jej do wyższych uczelni. 3. Szkoła musi być podzielona na dwa stopnie - 1 (3 klasy) i 2 (4 klasy), a tak-że na dwa wydziały - humanistyczny i realny. 4. Szkoła i państwo po-winny współdziałać ze względu na to, że szkoła daje każdej jednost-ce możliwość wykonywania funkcji socjalnych na swoim poziomie oświatowym. 5. Władze centralne powinny zajmować się tylko pro-gramem podstawowym, program szczegółowy natomiast powinien być wprowadzany w regionach przez miejscowe władze państwowe i oświatowe. 6. Uczelnie wyższe mogą nie honorować dyplomów pry-watnych szkół podstawowych i mogą wprowadzać w takim przypad-ku egzaminy wstępne. 7. Uczelnie wyższe, które wydają dyplomy państwowe, powinny kierować się tylko państwowym programem nauczania. 

Wydawnictwo podręczników i polska prasa pedagogiczna na Wołyniu w XIX-pocz. XX wieku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library