Los kolekcji i zbiorow liceum Krzemienieckiego

Коляденко, С. М.

Polish

Коляденко С. М.

Zhytomyr State University Library

TEMATY WSCHODNIE Swietłana Koljadenko LOS KOLEKCJI I ZBIORÓW LICEUM KRZEMIENIECKIEGO Jak powszechnie wiadomo, bogate zaplecze naukowe stanowi podstawowy warunek rozwoju i prawidłowej działalności każdej uczelni. Dzieje Liceum Krzemienieckiego (niekiedy nazywanego Gimnazjum Wołyńskim) stanowi tego prawa dobrą ilustrację. W trakcie jego istnienia powstały wartościowe kolekcje i cenne zbiory, które stały się podstawą sukcesu oświatowego i rozgłosu gimnazjum. Chlubą Liceum Krzemienieckiego była biblioteka, której księgozbiór zawierał 24379 tytułów w 34378 tomach. Wyceniano go na 56820 rubli srebrem. Tak bogata bi-blioteka została zgromadzona dzięki zakupom książek przez administrację Liceum i da-rom osób prywatnych. Główną część zbiorów stanowiła biblioteka króla Stanisława Augusta Poniatowskie-go, która powstała w 1764 r. W 1805 r. Tadeusz Czacki kupił ją - wraz ze zbiorami nu-mizmatycznymi, przyrządami matematyczno-astronomicznymi, gabinetem historycz-nym i katalogiem Jana Albertrandi - od ks. Józefa Poniatowskiego za 252 tys. zł. Wśród zakupionych starodruków zwracały uwagę: wydrukowany na pergaminie, ilustrowany egzemplarz „Historia a de animalibus" Arystotelesa (Wenecja 1476 r.) i unikalny podręcznik do mnemomechaniki „Ars memorativa" (Augsburg 1479). Za nie mniej cenną cześć biblioteki Liceum należy uważać księgozbiór znanego pol-skiego historyka i mecenasa Józefa Aleksandra Jabłonowskiego (1712-1777), podaro-wany przez córkę, księżnę Teofilę Sapiechową. Liczył on około 4 tys. tomów i zawie-rał prawie wyłącznie niezwykle cenne starodruki - cymelia. Spośród innych inkunabułów i rękopisów szczególnie wartościowymi pozycjami były: pierwsza drukowana (grecką czcionką) książka o charakterze humanistycznym -„De oficiis et Paradoxa" Cycerona (Main 1465 r.), słynna Biblia Iwana Fiodorowa (Ostróg 1580 r.) , Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego (1588 r.), wykonana ręcznie mapa Morza Śródziemnego i Czarnego - XVI w. oraz „Północny rzeźbiony kalendarz", przywieziony w 1805 r. z Chin przez uczonego, pisarza i podróżnika, Jana Potockiego. W skład zbiorów biblioteki Liceum wchodziły również prywatne kolekcje rodziny Mi-koszewskich (788 tomów), hrabiego Franciszka Moszyńskiego (2603 tomy), dyrektora szkół podolskich F. Szejdta (912 tomów) oraz książki medyczne od doktora J. Lerneta. 210 TEMATY WSCHODNIE Po likwidacji Krzemienieckiego Liceum w 1833 r. jego zbiory ksiąg stały się pod-stawą biblioteki Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie. W okresie istnienia ZSRR - decyzją Kolegium NKO Ukraińskiej SRR w dniu 2 sierpnia 1977 r. - została ona prze-mianowana na Ogólnonarodową Bibliotekę UAN (Ukraińskiej Akademii Nauk) - obe-cnie Biblioteka Narodowa im. W.I. Wernackiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. W latach 20. rządy: radziecki i polski prowadziły rozmowy na temat przekazania Polsce księgozbioru Liceum. Jednak pertraktacje skończyły się niepowodzeniem, po-nieważ strona radziecka odmówiła zwrotu książek. W czasie agresji Niemiec na ZSRR zbiory biblioteczne zostały wywiezione do Ufy. Kiedy ustało wojenne zagrożenie, biblioteka wróciła do Kijowa stając się częścią bi-blioteki naukowej z siedzibą w kijowskiej dzielnicy - Podoł. Współcześnie jej zbiory stanowią część Biblioteki Naukowej NAN Ukrainy i są złożone w budynku przy ulicy Włodzimierskiej 62. Można tam również znaleźć dobrze zachowane szafy i inne me-ble przywiezione z Krzemieńca na początku 30. lat ubiegłego stulecia. Opis biblioteki zawarty jest w 5-tomowym katalogu Uniwersytetu św. Włodzimierza. W ostatnich latach, dzięki społeczno-politycznym przemianom na Ukrainie, jak również z powodu podpisania umowy o współpracy między Centralną Biblioteką Nau-ką Ukrainy w Kijowie i Biblioteką Narodową w Warszawie, polscy badacze mają do-stęp do zbiorów Liceum Krzemienieckiego. Pracami kieruje Hanna Łaskarzewska - kie-rownik Pracowni Dokumentacji Historycznych Biblioteki Narodowej w Warszawie. Oprócz biblioteki, szczególną sławę zyskał sobie (założony w 1806 r.) ogród bota-niczny Liceum. Do jego powstania przyczynił się ogrodnik Dionizy Mikler, a zwła-szcza (pracujący w nim od 1809 r.) profesor Willibald Besser. To unikalne laborato-rium botaniczne w okresie swojego rozkwitu wysyłało nasiona i rozsady do 25 ogro-dów botanicznych, zarówno w Rosji, jak i za granicę. Ilość roślin niekiedy przekracza-ła nawet liczbę 12 tys. Niestety, w 1842 r. w trakcie przesadzania do ogrodu botanicz-nego Uniwersytetu w Kijowie stracono połowę z tego botanicznego bogactwa. Oprócz biblioteki i ogrodu botanicznego Liceum Krzemienieckiego dysponowało do-skonale urządzonymi pracowniami: fizyczną i mineralogiczną. W 1933 r. w całości prze-szły one na własność Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie. Liceum posiadało także swoje laboratorium chemiczne. W skład jego oprzyrządowania wchodziło 540 preparatów i materiałów oraz 660 sztuk różnego rodzaju naczyń. Niestety, prawie wszystkie te rzeczy uległy zniszczeniu w trakcie transportu do Kijowa. Cesarski Uniwersytet św. Włodzimierza przejął również gabinet zoologiczny (7757 egz.), obserwa-torium astronomiczne oraz gabinet modeli i maszyn (334 przedmioty i 1665 szkiców). Dalszy los kolekcji numizmatycznej Liceum to jedna z mniej znanych kart historii kulturalnego i naukowego życia na Ukrainie ХІХ-ХХ stulecia, jeszcze w trakcie istnie-nia Liceum Krzemienieckiego, w 1828 r. gabinet numizmatyczny został przeniesiony do Wilna. Połączono go z miejscową kolekcją, a katalog - ułożony przez Albertrandiego -uzupełnił A. Bogatkiewicz. Po likwidacji Uniwersytetu Wileńskiego kolekcję przeniesiono do Kijowa, gdzie została przekształcona w specjalny oddział numizmatyczny Uniwersytetu św. Włodzi-mierza w Kijowie. Jego pierwszym kierownikiem został były bibliotekarz Liceum Krzemienieckiego - asesor kolegiacki, Paweł Jarkowski. W 1840 r. przygotował on no-211 TEMATY WSCHODNIE wy, jedenastotomowy (22722 jednostek numizmatycznych) katalog. Przy jego opraco-waniu Jarkowski oparł się na łacińskojęzycznym „Numizmatycznym Katalogu Repu-bliki Rzymskiej", który wcześniej należał - co stwierdza papierowa naklejka na grzbie-cie - do numizmatycznego gabinetu Liceum Krzemienieckiego. Rękopiśmienna kopia (objętość - 232 str.) tego łacińskiego katalogu (wydanego przez Albertrandiego) prze-chowywana jest w muzeum historycznym miasta Ostroga. W okresie od 1835 do 1845 r. kolekcja wzbogaciła się o około 2 tys. jednostek numi-zmatycznych. W 1842 r. oddział numizmatyczny przeniesiono do nowego budynku uni-wersytetu. Tam, po raz pierwszy w historii Kijowa, została urządzona wystawa numi-zmatyczna, na której pokazano 4 tys. monet i medali. Później, ów oddział został przeję-ty przez Muzeum Sztuk i Starożytności. Jego zbiory udostępniano zwiedzającym w każ-dy czwartek. W latach 1845-1852 kierownictwo gabinetu sprawował O.J. Krasowski. W tym okresie zbadano i opisano 50 nowych znalezisk i zakupiono 568 monet. Jednocześnie otrzymano bardzo cenny dar; Car Mikołaj I zarządził przekazać Uniwersytetowi w Ki-jowie 296 rosyjskich monet pochodzących z czasów Piotra I oraz lat późniejszych. Od 1852 do 1865 r. gabinetem numizmatycznym kierował profesor historii Rosji - J.J. Wo-łoszyński. Jego dziełem było opisanie 50 znalezionych monet. W 1859 r. zostało wydane zarządzenie, że wszystkie znalezione na terytorium Imperium Rosyjskiego skarby winny być przekazywane do analizy przez Komisję Archeologiczną w Petersburgu. Na mocy tego rozporządzenia znalezione przedmioty znalazły się w Peters-burgu. Tylko nieznaczna część przekazanych monet wróciła do Uniwersytetu w Kijowie. „Złotym okresem" kolekcji można nazwać lata od 1872 do 1906 r., gdy jej opieku-nem był profesor Włodzimierz Antonowicz - znany historyk, archeolog, etnograf, he-raldyk i dziekan wydziału historyczno-filologicznego Uniwersytetu. Jesienią 1915 r. w czasie I wojny światowej, kolekcja uniwersytecka została przenie-siona do Saratowa, skąd wróciła już w 1916 r. W latach 1921-1923 jej kustoszem był profesor P.P. Smirnow. Decyzją kierownictwa Wszechukraińskiej Akademii Nauk pod koniec 1924 r. kolekcja została umieszczona w Muzeum Sztuk przy WAN. Na tym jednak nie skończyły się podróże zbiorów. W 1931 r. kolekcja została prze-niesiona do „Kijowsko-Pieczorskiego" zespołu muzealnego. W 1936 r. przeszła we władanie Centralnego Muzeum Historycznego. Po wojnie, w 1964 r. na terenie ze-społu muzealnego otwarto Muzeum Historycznych Skarbów, do którego przekazano 77 tys. eksponatów numizmatycznych zbioru Uniwersytetu. W przeciągu 25 lat kolekcja rozrosła się do 100 tys. monet i medali. Obecnie jest to największy zbiór numizmatów na Ukrainie. W 1985 r. oddział numizmatyki został pozbawiony pomieszczeń wystawo-wych. Współcześnie nie jest możliwe zobaczenie kolekcji numizmatów w tym również monet i medali Liceum Krzemienieckiego. Należy jednak mieć nadzieję, że kiedyś bę-dziemy mogli oglądać ekspozycję w całej okazałości i bogactwie. O ile jesteśmy w stanie opisać w miarę dokładnie dzieje zbiorów numizmatycznych, to niestety, nic nie możemy powiedzieć na temat losu innej kolekcji Liceum Krzemie-nieckiego - zbioru obrazów, wśród których były dzieła pędzla tak słynnych mistrzów jak Rafael, Rubens, Leonardo da Vinci, jak również płótna A. Orłowskiego, F. Smu-glewicza i innych malarzy. 212 TEMATY WSCHODNIE W 1811 r. twórca Krzemienieckiego Liceum, Tadeusz Czacki, podjął się jeszcze jednego zadania - stworzenia drukarni. Wydawano w niej prace naukowe nauczycieli, podręczniki oraz publiczne mowy kierowników i profesorów Liceum. Książki można było kupić w księgarni usytuowanej tuż przy drukarni. Po likwidacji Liceum drukar-nia została rozebrana, lecz nie dotarła do Kijowa. W Państwowym Administracyjnym Archiwum w Żytomierzu zachowało się sporo dokumentów dotyczących późniejszych losów drukarni. Poniżej przedstawiamy opis dwóch takich dokumentów: 1) Zarządzenie nr 1482 z 12 sierpnia 1832 r. - wołyński Generał Gubernator powo-łując się na zarządzenie nr 4594 z 8 sierpnia żąda rozpieczętowania pakunków i nie-zwłocznego przekazania drukarni osobie wyznaczonej na Kuratora Charkowskiego okręgu szkolnego (F. 710, op. 1, d. 23,1. 6). 2) Pismo nr 1684 z 18 września 1832 r. - Komendant policji informuje, że wyzna-czony przez dyrektora wołyńskich szkół, bibliotekarz Liceum Krzemienieckiego, ase-sor kolegialny, P. Jarkowski przystąpił do wypełnienia swoich obowiązków wobec drukarni. Jednocześnie z tego samego pisma dowiadujemy się, że na prośbę ostatnie-go dyrektora Liceum, Józefa Bokszczanina, policja krzemieniecka objęła aresztem drukarnię i wszystkie sprzęty do niej należące (F. 710, op. 1, d. 23, 1. 23) Co się stało dalej z wyposażeniem drukarni - nie wiadomo. O działalności Liceum Krzemienieckiego można się dowiedzieć również z jego do-kumentów szkolnych, które przetrwały do naszych czasów. Po likwidacji Liceum więk-szość z nich przekazano do Uniwersytetu św. Włodzimierza. Znajdują się one w zaso-bach Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum Ukrainy (F. 710). Z naszego punktu widzenia najcenniejsze są: Końcowe Wiadomości Gimnazjum Wołyńskiego (F. 710, op. 2), Księgarnia Liceum 1819-1825 (F. 710, op. 2), Rękopis Chrestomatii (wy-pisów) języka francuskiego (F. 710, op. 3), Rękopis podręcznika języka polskiego (F. 710, op. 3), Konspekty i plany metodyczne wykładów Liceum (F. 710, op. 3). Niektóre dokumenty Liceum Krzemienieckiego znalazły się w zbiorach Państwowego Administracyjnego Archiwum w Żytomierzu, np. „Sprawozdanie o przychodzie i rozcho-dzie środków pieniężnych na utrzymanie Gimnazjum Wołyńskiego" (F. 71, op. 1, d. 2). Pewne dokumenty znajdują się również w zbiorach Krzemienieckiego Muzeum Krajoznawczego oraz w muzeum historycznym miasta Ostroga (okręg rówieński). Rozproszenie, niepełność oraz czasami utrudniony dostęp do materiałów badaw-czych przeszkadzają w wyczerpujących i systematycznych badaniach nad spuścizną Liceum Krzemienieckiego. Niemniej jednak nie można się tym zrażać, ponieważ bo-gactwo zbiorów i jakość materialnej bazy - którymi słusznie szczyciło się Liceum - za-sługują na poważny wysiłek badawczy. Świetlana Koljadenko Wybrane pozycje biograficzne: 1. Katalog książek biblioteki Uniwersytetu w Kijowie, Kijów 1857-1858. 2. Katalog inkunabułów, wyd. Naukowa Duma, Kijów 1974. 3. Garbuz B., Muzeum numizmatyki, „Kijewska Starowyna" 1993, nr 4, s. 88-92. 4. Łaskarzewska H., Biblioteka króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, w: „Dziennik Ki-jowski", 1996, nr 7, 8, 9, 10, 14. 

Los kolekcji i zbiorow liceum Krzemienieckiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library